Αν μας βιώνουμε μέσα από το βλέμμα των άλλων, τι αντίκτυπο έχει πάνω μας το να είμαστε απαρατήρητοι για τους περισσότερους; Πώς είναι να μας προσπερνούν διαρκώς βλέμματα δίχως ποτέ να μας βλέπουν; Τι είναι εκείνο που καθιστά κάποιους ανθρώπους αόρατους στα μάτια μας; Και για ποιους είμαστε άραγε σχεδόν… ανύπαρκτοι;
Οι «Απαρατήρητοι», η παράσταση που ανέβασε η Ελένη Σκότη στο «Επί Κολωνώ» με την ομάδα ΝΑΜΑ, έργο βασισμένο στο ομώνυμο βιβλίο της Αγγελικής Σπανού, πυροδοτεί καίρια ερωτήματα για τον τρόπο που βλέπουμε τον άλλο στις μετανεωτερικές κοινωνίες.
Η σκηνοθέτρια και συν-ιδρύτρια του «Επί Κολωνώ», με σπουδαίες σκηνοθεσίες πάνω στη ρεαλιστική φόρμα που εμβαθύνουν στον ψυχισμό των χαρακτήρων, μας μιλά για την «κανονικοποίηση μιας ελαφρά τραυματικής κατάστασης», γι’ αυτό το low grade trauma -όπως το αποκαλεί- που δεν φεύγει ποτέ. Πρόκειται για ένα είδος «μόνιμου τραύματος», άρρηκτα συνδεδεμένου με την κανονικότητά μας και όχι για ένα συγκεκριμένο τραυματικό γεγονός. Είναι, άρα, απολύτως συνυφασμένο με την αυτοαντίληψή μας.
Η αυτοαντίληψη, ως γνωστόν, εμπεριέχει τον εαυτό ως παρατηρητή αλλά και ως περιεχόμενο παρατήρησης. Αν η κοινωνία δίνει μορφή και νόημα στην αντίληψή μας για τον εαυτό μας, πώς κατασκευάζεται η έννοια του εαυτού για τους Απαρατήρητους και ποιο είναι το αποτύπωμα στη συμπεριφορά τους, στα όνειρά τους, στην ψυχική τους υγεία, στις πεποιθήσεις τους, στις επιλογές τους;
Οι «Απαρατήρητοι» της Ελένης Σκότη ανεβαίνουν στη σκηνή και απευθύνονται σε ένα αόρατο μάτι, οι λέξεις τους βγαίνουν πηγαία από μέσα τους και γδέρνουν την καρδιά του θεατή ενώ έχουν τη δύναμη να μας κάνουν να χαμογελάσουμε μέσα από μια σπάνια σκηνοθετική προσέγγιση που επιτρέπει τη συνύπαρξη χιούμορ και κατάδυσης στα δικά τους άδυτα.
Γίνονται ορατοί απέναντι σε έναν αόρατο συνομιλητή, περιγράφουν την καθημερινότητά τους, συστήνονται μέσα από μια επαγγελματική ιδιότητα που καταργεί όποια άλλη τους ταυτότητα, ξεγυμνώνονται και αποκαλύπτονται δίχως τις στολές εργασίας. Και ταυτιζόμαστε αναπόδραστα με αυτούς τους αντιήρωες και συνειδητοποιούμε πως δεν θυμόμαστε το όνομα του θυρωρού με τον οποίο διασταυρωνόμαστε κάθε μέρα, ούτε εκείνο του ντελιβερά που μας φέρνει τις παραγγελίες…
Δεν έχουμε παρατηρήσει ποτέ τα χέρια της ταμία του σούπερ μάρκετ όπου ψωνίζουμε κάθε βδομάδα, δεν έχουμε συνομιλήσει με την οδοκαθαρίστρια της γειτονιάς, δεν έχουμε σπαταλήσει ένα λεπτό να μπούμε στη θέση ενός τραυματιοφορέα ή μιας τηλεφωνήτριας που αναγκάζεται να ενδυθεί τον ρόλο της ενοχλητικής καλώντας μας για να μας πουλήσει μια παροχή. Στην πραγματικότητα δεν τους βλέπουμε και δεν τους ακούμε, επιβεβαιώνοντας τις θεωρίες που υποστηρίζουν πως η «κοινωνική θέση του ατόμου καθορίζει τις αντιδράσεις των άλλων απέναντί του».
Βγαίνοντας από την αίθουσα βλέπουμε όσους συνήθως δεν παρατηρούμε και αναρωτιόμαστε γιατί στις σημερινές κοινωνίες της ψηφιακής ηδονοβλεψίας κάποιοι ζουν-ζούμε συχνά ως Απαρατήρητοι. Υπάρχουν, δηλαδή, τόσοι άνθρωποι που συναντάμε ξανά και ξανά αλλά δεν γνωρίζουμε το όνομά τους και δεν έχουμε ποτέ επικοινωνήσει μαζί τους.
«Και όλοι αυτοί, οι Απαρατήρητοι, πώς μας βλέπουν; Τι σκέφτονται για εμάς; Σίγουρα πολύ περισσότερα απ’ όσα εμείς γι’ αυτούς. Δεν τους αναγνωρίζουμε, δεν τους προσέχουμε, δεν μας ενδιαφέρει να τους ακούσουμε. Και ίσως κάτι χάνουμε» γράφει η συγγραφέας και δημοσιογράφος Αγγελική Σπανού του βιβλίου «Απαρατήρητοι» (εκδόσεις Πόλις) συστήνοντάς μας τους αντιήρωες της μετανεωτερικότητας και παρουσιάζοντάς μας τις ζωές τους, παρέα με όλα τα ερωτήματα που τις συνοδεύουν, όπως κατά πόσο «αντέχεται η απόσταση από τους άλλους και ο καταναγκασμός της επανάληψης;».
Οι «Απαρατήρητοι» θίγουν εμμέσως τη γιγάντωση του χάσματος ανάμεσα στον πραγματικό και τον ιδανικό εαυτό. Και αυτή η διαφορά ανάμεσα στην πραγματική και στην ιδανική αυτοεικόνα μάς αφορά όλους. Μέσα από τους χειμαρρώδεις μονολόγους τους αναρωτιούνται πόσο αξίζουν οι ίδιοι και οι ζωές τους και σε τι έχουν δικαίωμα. Η ταμίας στο σούπερ μάρκετ περιμένει κάθε βδομάδα να φανεί ένας συγκεκριμένος εμφανίσιμος κύριος για να της απευθύνει ένα χαμόγελο, η οδοκαθαρίστρια περνά απαρατήρητη για την ίδια της την κόρη, που ντροπιασμένη στρέφει αλλού το βλέμμα της όταν τη συναντά, η υπάλληλος στα διόδια αναρωτιέται: «Αν δεν υπάρχω αύριο, αν δεν είχα υπάρξει ποτέ, θα είχε, άραγε, αυτό σημασία για κάποιον; Για οποιονδήποτε;».
Κατά τη διάρκεια της παράστασης βλέπουμε ζωντανά μπροστά μας πόσο πολύ η διαμόρφωση «διαστρεβλωμένης εικόνας εαυτού», η οποία βασίζεται κατά κύριο λόγο στις αντιλήψεις των άλλων για εμάς, πνίγει τα όνειρά μας, την αυτοεκτίμησή μας, τη δημιουργικότητά μας ενώ τραυματίζει την ταυτότητά μας.
Να αναφέρουμε πως η πρώτη αίσθηση ταυτότητας που αποκτάμε στη βρεφική ηλικία είναι μια εικόνα που φανερώνεται στα μάτια ενός άλλου, συνήθως της μητέρας. Συνεπώς η αίσθηση ενότητας και μοναδικότητας που έχουμε είναι φαντασιακή με δύο έννοιες.
Αποτελεί δηλαδή οπτικό φαινόμενο και φανταστικό ομοίωμα. Ολα ξεκινούν από το «στάδιο του καθρέφτη» -κατά Ζακ Λακάν- όπου το βρέφος ηλικίας από έξι έως δεκαοκτώ αναγνωρίζει για πρώτη φορά την εικόνα του στον καθρέφτη ή στο βλέμμα της μητέρας. Τα μάτια της μητέρας είναι ο πρώτος καθρέφτης του μωρού, ο οποίος του επιστρέφει το είδωλό του. Οι προσδοκίες, οι επιθυμίες, οι φαντασιώσεις, οι καθηλώσεις της τροφού θα καθορίσουν το είδος του ειδώλου που θα αντικρίσει το βρέφος στα μάτια της.
Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τι είδους είδωλο αντίκρισαν ως βρέφη οι δικοί μας Απαρατήρητοι. Μπορούμε όμως να σκεφτούμε πώς θα ήταν η ζωή μας αν δεν συναντούσαμε ποτέ το βλέμμα του άλλου γιατί θα μας προσπερνούσε ξανά και ξανά εξαιτίας μιας επαγγελματικής ιδιότητας που μας καθιστά αόρατους.
Μπορείτε να φανταστείτε πώς θα ήταν να μη σας επιστρέφεται το είδωλό σας μέσα από κανένα βλέμμα για μέρες, εβδομάδες, μήνες; Πώς θα ικανοποιούσατε την ανάγκη σας να ακουστείτε, να θεαθείτε, να αγαπηθείτε; Ποια θα ήταν η εικόνα που θα είχατε για τον εαυτό σας;
Και τότε αποφασίστε αν θέλετε να ανήκετε σε αυτούς που δεν παρατηρούν ή σε εκείνους που επιμένουν να τους βλέπουν όλους. Και συλλογιστείτε ξανά όλους τους Απαρατήρητους που προσπερνάτε σαν δικούς σας κρυφούς παρατηρητές. Τι να σκέφτονται για εσάς και ποιο από τα προσωπεία σας αναγνωρίζουν… Μήπως είστε και εσείς αόρατοι; Ας τους δούμε. Ας μας δούμε.
