Οποιος έχει στη συλλογή του άλμπουμ του Φίλιπ Γκλας, σίγουρα έχει συναντήσει το όνομα του Μάικλ Ράισμαν: μέλος του Philip Glass Ensemble εδώ και σχεδόν 50 χρόνια και αποκλειστικός διευθυντής του εδώ και 45, ο Ράισμαν είναι οικείο πρόσωπο στους πιστούς του μεγάλου Αμερικανού συνθέτη.
Πιανίστας, διευθυντής ορχήστρας και ενορχηστρωτής, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί πρότυπο αφοσίωσης, καθώς έχει ουσιαστικά αφιερώσει τη ζωή και την επαγγελματική του πορεία στον φίλο και συνεργάτη του, διευθύνοντας την εμβληματική όπερα «Einstein On The Beach», αλλά και όλα ανεξαιρέτως τα σάουντρακ του Γκλας: «Δράκουλας», «Οι Ωρες», «Μίσιμα», «Koyaanisquatsi», «Κάντιμαν», «Τρούμαν Σόου». Κατά τη διάρκεια της τελετής απονομής μάλιστα της Χρυσής Σφαίρας για τη μουσική του τελευταίου το 1999, ο ίδιος ο Φίλιπ Γκλας αποκάλεσε δημόσια τον Ράισμαν «ιδιοφυΐα».
Με την ευκαιρία της εμφάνισης του Philip Glass Ensemble στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, ο Μάικλ Ράισμαν μας μίλησε για την πολύχρονη σχέση του με τη μουσική του Γκλας, τον τρόπο δουλειάς, αλλά και τον χαρακτήρα του φίλου του, που ήδη από τις δύσκολες εποχές των αρχών της δεκαετίας του ’70 ήξερε να φροντίζει τους συνεργάτες του εξασφαλίζοντάς τους τα προς το ζην – μάθημα ζωής για πολλούς εγχώριους δημιουργούς που θεωρούν πως αποτελεί τιμή να συνεργάζεται κάποιος μαζί τους και άρα δεν χρειάζεται να αμείβονται κιόλας…
● Συμπληρώνετε σχεδόν πενήντα χρόνια στο Philip Glass Ensemble. Πώς βρεθήκατε εκεί;
Βρέθηκα στο σωστό μέρος τη σωστή στιγμή. Αφού τελείωσα το διδακτορικό μου στο Χάρβαρντ στη σύνθεση, δίδασκα και έπαιζα μουσική στη Νέα Υόρκη. Εκανα διάφορα συναρπαστικά πράγματα, ταξίδευα, ερμήνευα τη μουσική μου, γνώριζα καινούργιο κοινό… Εδινα συναυλίες παίζοντας σόλο πιάνο. Αρχισα να γίνομαι γνωστός στο κέντρο της Νέας Υόρκης ως πιανίστας με δικό μου στιλ. Ο Φίλιπ τότε έτυχε να χρειάζεται έναν πιανίστα για το σύνολό του καθώς ο δικός του είχε κάποιες άλλες δεσμεύσεις, και τότε έπεσε το δικό μου όνομα στο τραπέζι, γιατί κάποιος από τους συνεργάτες του είχε έρθει σε μια εμφάνισή μου. Ετσι με κάλεσαν για ακρόαση, και αυτό ήταν! Βρέθηκα στο σύνολο.
Στην αρχή ήμουν τρομαγμένος, δεν μoυ ήταν καθόλου οικείο όλο αυτό. Επρεπε να μάθω πολλή μουσική σε πολύ λίγο χρόνο, αλλά και το πώς λειτουργούσαν. Σύντομα ξεκινήσαμε τις περιοδείες, οπότε συνήθισα να είμαι διαρκώς έτοιμος να βγω στον δρόμο. Σιγά σιγά αρχίσαμε να κάνουμε πιο φιλόδοξα πρότζεκτ με μεγαλύτερα σχήματα, όπως ήταν το «Einstein On The Beach», το «Glassworks» και το «Koyaanisquatsi». Επίσης βρέθηκα σε πιο διακεκριμένη θέση, ως μουσικός διευθυντής. Φρόντισα να είμαι διαθέσιμος, παραιτήθηκα από τη διδακτική μου δουλειά. Ημουν έτοιμος για όλα.
● Τι κομμάτια παίζατε τότε, το 1974;
Παίζαμε μέρη από το «Music in 12 parts». Τον Μάρτιο του 1974 που έκανε πρεμιέρα στην ολοκληρωμένη του μορφή, εγώ ήμουν στο κοινό. Δεν είχα ιδέα ότι σε λίγους μήνες θα ήμουν κι εγώ μέλος του συνόλου! Ομως με ενδιέφερε να ξέρω τι συμβαίνει, και το πιο σημαντικό πράγμα εκείνη την περίοδο ήταν αυτό. Παίζαμε επίσης και το «Music In Similar Motion».
● Προσπαθώ να φανταστώ πώς ήταν να ακούει κανείς αυτή τη μουσική εκείνη την εποχή. Τι υποδοχή είχε;
Είχε πολύ ένθερμο κοινό. Υπήρχαν βέβαια και οι επικριτές, που έλεγαν: «Αυτό δεν είναι μουσική, είναι σκουπίδια». Από την αρχή όταν πήγα στο Philip Glass Ensemble, με ρωτούσαν: Τι είδους μουσική είναι αυτή που παίζετε; Κι εγώ έλεγα: Είναι όπως η rock ’n’ roll, μόνο που δεν υπάρχουν κιθάρες, ντραμς και στίχοι! Γιατί είναι πολύ ρυθμική, είχε αυτή την ενστικτώδη έλξη. Θέλαμε να δίνουμε συναυλίες, ήταν σαν τελετουργία. Ο κόσμος τη λάτρευε, ήταν σε έκσταση, τους παρέσερνε.
● Το «Einstein On The Beach» έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ της Αβινιόν το 1976. Οταν το είδα στο Μονπελιέ το 2012, μου φάνηκε απίστευτο πώς μπορούσε να ανέβει μια τέτοια παράσταση με τα τεχνικά μέσα που υπήρχαν εκείνη την εποχή. Πώς έγινε;
Αρχικά έγιναν εργαστήρια με τη συμμετοχή του Μπομπ Ουίλσον επί σχεδόν έναν χρόνο. Μετά ο Φίλιπ έγραψε τη μουσική. Η δομή της τετράπρακτης όπερας δημιουργήθηκε από κοινού με τον Ουίλσον. Οι πρόβες κράτησαν σχεδόν όλο το καλοκαίρι. Ηταν επαναστατικό. Η παράσταση ήταν παραγγελία του γαλλικού κράτους. Εμείς πάλι ήμασταν οι πρωτοπόροι αυτού του νέου αμερικανικού ρεύματος, της μινιμαλιστικής μουσικής και θέλαμε να τη φέρουμε στην Αβινιόν. Υπήρχαν διαμαρτυρίες από Γάλλους συνθέτες: γιατί ξοδεύουμε τόσα χρήματα σ’ αυτούς τους Αμερικανούς;
Φοβόμασταν ότι μπορεί να υπήρχαν διαμαρτυρίες και στην πρεμιέρα, κάποια πικετοφορία, όμως τίποτα δεν έγινε. Αντιθέτως, το χειροκρότημα κι οι επευφημίες στο τέλος ήταν απίστευτα. Ο κόσμος ούρλιαζε, δεν σταματούσε! Ηταν κατάπληκτοι! Θρίαμβος! Τα νέα έφτασαν μέχρι τους New York Times κι από εκεί σε όλο τον κόσμο. Ηταν μεγάλο γεγονός.
● Συνήθως οι κριτικοί και οι δημοσιογράφοι βαφτίζουν κινήματα και τάσεις, πολλές φορές χωρίς τη σύμφωνη γνώμη των δημιουργών. Πώς βλέπετε τον όρο «μινιμαλισμός»;
Δεν είναι τόσο ανακριβής. Η μουσική χρησιμοποιεί το ελάχιστο, με την έννοια ότι αφαιρεί κάποιες από τις παραδόσεις της δυτικής κλασσικής μουσικής, ενώ διατηρεί κάποιες άλλες. Η πιο σκληροπυρηνική εκδοχή του μινιμαλισμού ήταν όντως το «Music in 12 parts», όπου δεν υπήρχαν μελωδίες ξεχωριστές από τα ρυθμικά και αρμονικά στοιχεία. Μινιμαλισμός δεν σήμαινε έλλειψη ιδεών. Αντίθετα, θα μπορούσε κανείς να το πει μαξιμαλιστικό, καθώς είχε μεγάλο ήχο πλήρους φάσματος και αντίστοιχη ρυθμολογία, πολύ ενδιαφέρον και πολυπλοκότητα. Ομως δεν είναι ανακριβές να χρησιμοποιήσει κανείς αυτόν τον όρο. Στον Φίλιπ δεν νομίζω να άρεσε ποτέ αυτή η λέξη. Δεν ξέρω τι χαρακτηρισμό θα χρησιμοποιούσε ο ίδιος. Μάλλον θα έλεγε: «Είναι απλώς μουσική». Αλλωστε σίγουρα ξέφυγε από τον ίδιο τον όρο: ήδη από την εποχή του «Einstein On The Beach», το 1976, όχι μόνο έγραφε μελωδίες, παρ’ όλο που παραμένουν οι μινιμαλιστικοί ρυθμικοί πυρήνες που είχε αναπτύξει στο «Music in 12 parts», οι οποίοι συστέλλονται και διαστέλλονται. Ομως ξαφνικά, παρ’ όλο που δεν υπάρχουν άριες, υπάρχει η ομορφιά στο βιολί και τις φωνητικές αρμονίες, πάντα με τη δική του δομή και μέθοδο. Κι όταν φτάνουμε στο «Koyaanisquatsi», λίγα χρόνια αργότερα, έχουμε πνευστά, χορωδίες, πολλά ακόμη μουσικά στοιχεία.
Δεν μπορείς πλέον να το αποκαλέσεις μινιμαλιστικό. Αν επιστρέψεις στα παλαιότερα κομμάτια του Φίλιπ, όπως το «Two Pages», είναι απλά μία και μόνη μουσική γραμμή. Αυτό, ναι, ήταν αληθινά μινιμαλιστική μουσική. Στο «Music in 8 parts», μάλιστα, το οποίο θα παίξουμε και στην Αθήνα, που επανανακαλύφθηκε και αναβίωσε πρόσφατα, οι παρτιτούρες ήταν ανοιχτές: δεν ανέθετε σε συγκεκριμένο όργανο κάθε μουσική φράση, ήταν ελεύθερο να ερμηνευτεί από οποιονδήποτε συνδυασμό οργάνων. Την εποχή που μπήκα εγώ στο σύνολο είχε αρχίσει να αποκρυσταλλώνεται: τρεις πνευστοί, δύο στα πλήκτρα και μία φωνή.
Και στο πρώιμο Philip Glass Ensemble μπορούσες να βρεις οποιονδήποτε συνδυασμό οργάνων. Σήμερα είμαστε συνήθως έξι ή επτά μουσικοί στο σύνολο, ανάλογα και με την πολυπλοκότητα της ενορχήστρωσης στην οποία καταλήγουμε για κομμάτια του Φίλιπ όπως το «The Photographer» ή το «Koyaanisquatsi». Μερικές φορές παίρνουμε επιπλέον μουσικούς, όταν δεν πρόκειται για κομμάτια που έχουν γραφτεί ειδικά για το Ensemble. Από πέρσι ο Φίλιπ αποφάσισε να μην ταξιδεύει πλέον μαζί μας ως μουσικός, να συνταξιοδοτηθεί! Αυτό με υποχρέωσε να κάνω αρκετές νέες ενορχηστρώσεις. Το κενό της πανδημίας μού έδωσε χρόνο – σκεφτείτε πως η συναυλία μας στην Αθήνα ήταν αρχικά προγραμματισμένη για τον Μάρτιο του 2020.
● Πόσα άλμπουμ έχετε ηχογραφήσει και κυκλοφορήσει με το Philip Glass Ensemble; Πρέπει ο αριθμός να είναι μεγάλος.
Πραγματικά δεν ξέρω. Θα έλεγα πενήντα ή εξήντα. Θα πρέπει να κάτσω να μετρήσω για να σας πω! (Γέλια)
● Η λέξη που μου έρχεται στο μυαλό για τη σχέση σας με τη μουσική του Φίλιπ Γκλας είναι: αφοσίωση.
Ναι. (Γέλια). Υποθέτω πως αυτό είναι. Απολαμβάνω αληθινά να παίζω τη μουσική του. Είμαι ευτυχισμένος. Για μένα είναι κάτι σαν τελετουργία. Είναι συναρπαστικό. Από όταν ξεκίνησα να δουλεύω μαζί του, από τις πρώτες συναυλίες, είχα αυτή την αίσθηση. Για μένα ήταν το ιδανικό πεδίο. Μου άρεσε να παίζω πιάνο, αλλά δεν ήθελα να γίνω κλασικός πιανίστας – μπορεί και να μην μπορούσα. Μου άρεσε όμως να δίνω σόλο αυτοσχεδιαστικές συναυλίες. Οταν έκανα την πρώτη μου εμφάνιση με το σύνολο του Φίλιπ, μου ταίριαξε σαν γάντι. Είχα τη ρυθμική ακρίβεια που απαιτούσε και πριν γνωρίσω τον Φίλιπ Γκλας. Οταν όμως ξεκινήσαμε, με απορρόφησε ολοκληρωτικά.
Στην αρχή δεν το περίμενα πως θα εξελισσόταν σε σχέση ζωής. Ο Φίλιπ έκανε κάτι πολύ έξυπνο για να διατηρήσει το σύνολο ζωντανό – γιατί δεν παίζαμε συνεχώς, δεν ήταν πλήρης απασχόληση: φρόντισε να έχουμε οπωσδήποτε είκοσι εβδομάδες δουλειά τον χρόνο. Ακόμα κι αν δεν δουλεύαμε τόσο, τραβούσε τα προγράμματα όσο χρειαζόταν για να συμπληρωθούν. Μπορεί να δουλεύαμε μία εβδομάδα και να άνοιγε το πρόγραμμα ώστε να γίνουν δύο! Εφόσον κάλυπτε αυτές τις είκοσι εβδομάδες, δικαιούμασταν μετά επίδομα ανεργίας για είκοσι εβδομάδες ακόμη! Αυτό ήταν ένα προνόμιο που κρατούσε την ομάδα ενωμένη. Σχεδόν κανείς δεν άφησε ποτέ το σύνολο επί πολλά χρόνια. Μιλάμε για μια εποχή όπου τα πράγματα δεν ήταν εύκολα για μας, πολλοί αγωνιζόμασταν να πληρώσουμε το νοίκι μας. Ο Φίλιπ έτσι μας εξασφάλιζε πως θα είχαμε τη δυνατότητα να παραμείνουμε, πως δεν θα φεύγαμε από ανάγκη.
Είναι ένας υπέροχος άνθρωπος. Από όταν ανέλαβα τη μουσική διεύθυνση του συνόλου, με άφησε να συνεισφέρω αυτά που μπορούσα δημιουργικά. Τον άκουγα, αλλά κι εκείνος με άκουγε. Ο Φίλιπ έγραφε τη μουσική, αλλά εγώ έκανα τις ενορχηστρώσεις. Ηταν πραγματικά μια σχέση που ήταν πολύ εύκολο να διατηρηθεί. Δεν μαλώσαμε ποτέ, δεν διαφωνήσαμε ποτέ, δεν μου είπε ποτέ να κάνω κάτι διαφορετικά. Πάντα προσπαθούσε να πάρει το καλύτερο από ό,τι είχα να του δώσω. Κι αυτό δημιούργησε μια παραγωγική και μακροχρόνια σχέση.
● Αλήθεια, πώς είναι ως άνθρωπος ο Φίλιπ Γκλας;
Δεν έχει τα μυαλά του πάνω από το κεφάλι του, είναι πολύ προσγειωμένος. Ξέρει πολύ καλά τι θέλει στη μουσική του. Εχει μια γενναιοδωρία πνεύματος. Είναι ένας άνθρωπος ειρηνικός, δεν συνηθίζει τις εντάσεις. Είναι πάντα ο εαυτός του στη μουσική του. Εχει μια ευθύτητα. Δεν ξέρω κανέναν άλλον σαν αυτόν.
● Τι θα ακούσουμε στην Αθήνα από το Philip Glass Ensemble;
Θα παίξουμε ένα πρόγραμμα που θα ξεκινάει από τις παλαιότερες εποχές του Ensemble. Θα ξεκινήσουμε με τέσσερα κομμάτια από το «Glassworks», το ένα για πιάνο σόλο – βρήκαμε ένα υπέροχο πιάνο στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος. Από τότε που κυκλοφόρησε ο δίσκος παίζουμε αυτά τα κομμάτια στις περιοδείες μας. Θα συνεχίσουμε με το «Music in 8 parts», που το ηχογραφήσαμε πρόσφατα, κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού. Εγραψα το μέρος του πιάνου και το έστειλα ηλεκτρονικά στα μέλη του συνόλου, που ήταν κλεισμένα σπίτι.
Εκείνοι ηχογράφησαν τα δικά τους μέρη και τα έστειλαν σε μένα που έκανα τη μίξη. Δεν θα είναι η ευρωπαϊκή του πρεμιέρα, γιατί το παίξαμε ήδη στο Ελσίνκι, αλλά σίγουρα είναι η πρώτη φορά που το έργο θα ακουστεί στην Ελλάδα. Ακολουθούν το «Dance 1» από το «Einstein On The Beach» και το «Lullaby», μια νέα ενορχήστρωση που έκανα στην 1η σκηνή από τη 2η πράξη της όπερας «Satyagraha». Θα κλείσουμε με ένα κομμάτι από το «The Photographer». Πιθανότατα θα παίξουμε τουλάχιστον ένα encore.
*Δημοσιογράφος, σκηνοθέτης και μεταφραστής
? Το Philip Glass Ensemble θα εμφανιστεί τη Δευτέρα 20 Δεκεμβρίου στις 20.30 στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ), στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος. Πληροφορίες: The Philip Glass Ensemble – Music in Eight Parts & Other Works | SNFCC. Εισιτήρια: The Philip Glass Ensemble – Music in Eight Parts & Other Works: Υπηρεσία Εισιτηρίων – TicketServices.gr
