Η 18η Διεθνής Εκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης τελείωσε στις 28 Νοεμβρίου, τρεις μέρες μετά την έναρξή της στις 25 Νοεμβρίου. Το δηλώνω διότι πολλοί δεν το πήραν είδηση, ακόμη κι αν διαμένουν πέριξ της Διεθνούς Εκθεσης Θεσσαλονίκης, ακόμη κι αν για τον οποιοδήποτε λόγο πέρασαν έξω από τα περίπτερα 13-15 όπου διεξήχθη, μιας και η προβολή της, και άρα η ορατότητά της, υπήρξε μηδαμινή. Μοναδική εξαίρεση ένα κακοφτιαγμένο banner στην είσοδο της Διεθνούς Εκθεσης Θεσσαλονίκης όπου δεν διακρινόταν καν το θέμα του.
Σταθεροί επισκέπτες της ΔΕΒΘ είτε ήρθαν τελευταία στιγμή, μιας και το έμαθαν από κάποια ανάρτηση φίλων ή εκθετών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, είτε το έμαθαν κατόπιν εορτής.
Οι ίδιοι οι εκθέτες, ή τουλάχιστον πολλοί εξ αυτών, έμαθαν πως «σηματοδοτήθηκε και από πολύ σημαντικές παρουσίες στη φετινή έκθεση, όπως της Προέδρου της Δημοκρατίας Κατερίνας Σακελλαροπούλου, της Προέδρου της Διεθνούς Ομοσπονδίας Εκδοτών Bodour Al Qasimi, της Γερμανίδας Υφυπουργού Εξωτερικών για θέματα πολιτισμού Michelle Müntefering, του Προέδρου και Δ.Σ. της Διεθνούς Εκθεσης Φρανκφούρτης, Juergen Boos» από δημοσιεύματα. Αρα δεν έχουν καταλάβει ακόμη είτε πού αποσκοπούσαν είτε γιατί ήταν «πολύ σημαντικές» αυτές οι παρουσίες.
Οι οιωνοί ήταν εξαρχής κακοί. Οι συνεχείς αναβολές της ημερομηνίας διεξαγωγής, οι εκθέτες που έψαχναν και δεν έβρισκαν τους φορείς σε τηλέφωνα που δεν λειτουργούσαν πλέον ή δεν απαντούσε ποτέ κανείς, η πλήρης έλλειψη οργάνωσης με λίγα λόγια προϋπήρξε. Η επιλογή ενός τετραημέρου του Νοέμβρη για τη διεξαγωγή της ΔΕΒΘ είναι αν μη τι άλλο άκυρη και άκαιρη, μιας και, πέραν της ανύπαρκτης προβολής:
Αν μας έμαθε κάτι αυτή η πανδημία είναι πως τον χειμώνα το επιδημιολογικό φορτίο είναι αυξημένο, όπως και ήταν, μία εκ των τεσσάρων ημερών ήταν η λεγόμενη Black Friday (όντως Μαύρη Παρασκευή για το βιβλίο η φετινή) και οι καιρικές συνθήκες στη Θεσσαλονίκη είναι πάντα άστατες τον Νοέμβρη, με αποτέλεσμα το κοινό να μη δείχνει διάθεση για εξορμήσεις και επισκέψεις.
Μάλιστα, απ’ ό,τι μάθαμε μέσω άλλων εκδοτών, διότι ακόμη κι η ενημέρωση των εκδοτών ήταν και είναι άνιση και αποσπασματική, το Ελληνικό Ιδρυμα Πολιτισμού (ΕΙΠ) δήλωσε πως θα γίνει και του χρόνου τον Νοέμβριο η Εκθεση αντί του καθιερωμένου, μέχρι το 2019, Μαΐου. Η μοναδική εξήγηση γι’ αυτήν την εμμονή από πλευράς ΕΙΠ είναι είτε με το ότι για δικούς του λόγους θέλει να δει αν επιβεβαιώνεται η ρήση «η ιστορία επαναλαμβάνεται δυο φορές, την πρώτη ως τραγωδία και τη δεύτερη ως φάρσα», είτε ότι θέλει να τη σαμποτάρει. Τρίτη εξήγηση δεν υπάρχει. Η Διεθνής Εκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης πρέπει να επιστρέψει χρονικά εκεί όπου καθιερώθηκε, τον Μάιο.
Οι λόγοι είναι πολλοί και ξεκάθαροι:
● Τότε έχει καθιερωθεί τόσο στη συνείδηση του κόσμου όσο και των εκθετών.
● Υπάρχει μεγαλύτερη σταθερότητα στον καιρό, κάτι που επηρεάζει την επισκεψιμότητα του κοινού, μιας και η Εκθεση, όπως θα δούμε παρακάτω, έχει ισχυρή, αν όχι κυρίαρχη, εμπορική διάσταση.
● Ως προς την επαγγελματική διάσταση της Εκθεσης, την άνοιξη είναι δυνατή η επίτευξη συμφωνιών για δικαιώματα για την επόμενη χρονιά. Τον Νοέμβριο είναι ήδη αργά και η ελληνική αγορά και το ελληνικό εκδοτικό πεδίο εν γένει δεν προσφέρονται για μακρόπνοα σχέδια, όπου οι συμφωνίες θα επιτυγχάνονται για να υλοποιηθούν κατά τη μεθεπόμενη χρονιά, μιας και το εκδοτικό πρόγραμμα για την επόμενη χρονιά έχει ήδη λίγο-πολύ κλείσει για τους πιο πολλούς εκδότες. Πόσο μάλλον σήμερα, που τα δύο χρόνια πανδημίας έχουν πάει πίσω τα εκδοτικά προγράμματα όλων των εκδοτών με τίτλους του 2019-2021 να έχουν ήδη μεταφερθεί για το μέλλον.
Δεν μπορώ να πω με σιγουριά πως η κατάσταση -τα χάλια, για να είμαστε ακριβείς- της Εκθεσης ήταν αντικειμενικά. Παρότι και γι’ αυτά υπάρχει ευθύνη γιατί όλοι γνωρίζαμε πώς θα ήταν η κατάσταση τον χειμώνα και επιλέχθηκε από πλευράς των διοργανωτών αφενός να αναβληθεί και αφετέρου να γίνει διά ζώσης τώρα. Αλλά η παντελής έλλειψη οργάνωσης δεν ήταν αντικειμενική.
Η έλλειψη διερμηνέων ενώ είχαν ζητηθεί εγκαίρως, η ανυπαρξία τυπωμένου προγράμματος και η ταυτόχρονη ύπαρξη προγράμματος στην ιστοσελίδα της έκθεσης, το οποίο δεν ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα, με αποτέλεσμα το ελάχιστο κοινό να ψάχνει τις εκδηλώσεις και οι διοργανωτές των εκδηλώσεων να μην ξέρουν τι θα τους ξημερώσει και τι θα συναντήσουν στον χώρο όπου υποτίθεται είχαν οριστεί.
Οι συνθήκες στο περίπτερο 13, όπου κάποιος αποφάσισε να ενισχύσει την κόλαση την οποία ζήσαμε αυτό το τετραήμερο αυξάνοντας τη θερμοκρασία του χώρου (λ.χ. σε σχέση με το περίπτερο 15), με αποτέλεσμα να μην αντέχουν οι επισκέπτες να κάνουν καν τον γύρο του περιπτέρου, και η μηδενική προβολή, όπως προείπα, βαραίνουν τους διοργανωτές, που φέρουν σαφή ευθύνη για το αποτέλεσμα.
Η μη πρόβλεψη για την κατάσταση λόγω της πανδημίας κατά τη γνώμη μου δεν είναι λογική, αλλά ακόμη κι αν εκεί υπάρχει ένα ελαφρυντικό, πως το ΕΙΠ υπήρξε απλά αισιόδοξο, φέρει ακέραια την ευθύνη για το γεγονός πως δεν επέλεξε εν τέλει να μεταφερθεί online η έκθεση (μιας και αναβολή δεν είναι πιθανή, αφού και τείνουμε να θεωρήσουμε πως για το ΕΣΠΑ γίνονται όλα) βλέποντας την όλη κατάσταση. Συνάμα αποτυχημένο ήταν και το λεγόμενο υβριδικό μοντέλο, μιας και προβλήματα οργάνωσης και συμμετοχής δεν είχε μόνο το διά ζώσης, αλλά και το online. Η διαφορά είναι πως την αποτυχία στο διά ζώσης την πλήρωσαν (κυριολεκτικά και μεταφορικά) οι εκθέτες.
Συνοψίζοντας, η φετινή ΔΕΒΘ είναι παράδειγμα προς αποφυγή. Το ΕΙΠ φέρει σημαντικές ευθύνες για το αρνητικό κλίμα που έχει δημιουργηθεί από τους εκθέτες που συμμετείχαν προς τη διοργάνωση. Η αίσθησή μας είναι πως οι εκθέτες νιώθουν πως ενώ δεν γύρισαν την πλάτη στη ΔΕΒΘ, αυτό το έπραξαν το ΕΙΠ και η ΔΕΒΘ προς αυτούς και πως η επιμονή για επανάληψή της τον επόμενο Νοέμβρη αποτελεί ακόμη ένα δείγμα συνέχισης αυτής της συμπεριφοράς από πλευράς ΕΙΠ.
Αποτυχημένη η φετινή ΔΕΒΘ και στα δύο σκέλη της υποτιθέμενης υβριδικής της διάστασης. Η μη παραδοχή αυτής της κατάστασης από πλευράς των ιθυνόντων, οι οποίοι διατείνονται πως όλα ήταν λίγο-πολύ καλά καμωμένα και απλά θα μπορούσαν να είναι και καλύτερα, αποτελεί ένδειξη του προβλήματος. Θα έπρεπε τουλάχιστον να προβληματίζονται για το γεγονός πως ουκ ολίγοι εκθέτες έχουν ήδη τοποθετηθεί ή σχολίαζαν ακόμη και κατά τη διάρκεια της Εκθεσης για τα προβλήματα που αυτή είχε, σχόλια που βρίσκονται στον αντίποδα του όμορφου, αγγελικά πλασμένου τετραημέρου το οποίο ευαγγελίζονται οι ιθύνοντες.
Ο χώρος του βιβλίου έχει ανάγκη την ειλικρίνεια, την κριτική και την αυτοκριτική. Ο θεσμός της ΔΕΒΘ δέχτηκε φέτος ένα ισχυρό πλήγμα, ένα πλήγμα από το οποίο δεν είναι σίγουρο πως θα βγει πιο δυνατός ή και ζωντανός. Ο θεσμός πρέπει να δουλέψει από τώρα για να κερδίσει πίσω την εμπιστοσύνη του ελληνικού εκδοτικού κόσμου.
Ενα πρώτο βήμα θα ήταν ο ορισμός του χρόνου διεξαγωγής της επόμενης έκθεσης τον ερχόμενο Μάιο, όπως έγινε άλλωστε με όλες τις διά ζώσης Εκθέσεις πλην της τελευταίας, αλλά και η δέσμευση πως τυχόν αντίστοιχη υγειονομική κατάσταση θα οδηγήσει στην ακύρωση της διά ζώσης Εκθεσης.
*Διδάσκων Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και σύμβουλος Εκδόσεων
