• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    14°C 10.6°C / 15.8°C
    1 BF
    80%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 10.1°C / 14.0°C
    1 BF
    86%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    13°C 11.0°C / 15.7°C
    2 BF
    73%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    8°C 7.9°C / 7.9°C
    1 BF
    100%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    9°C 8.9°C / 8.9°C
    2 BF
    87%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    11°C 10.0°C / 13.3°C
    0 BF
    81%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    6°C 5.7°C / 7.3°C
    0 BF
    93%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    13°C 12.6°C / 14.6°C
    1 BF
    79%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    18°C 15.4°C / 18.8°C
    4 BF
    68%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    15°C 13.9°C / 14.9°C
    2 BF
    72%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.8°C / 18.5°C
    6 BF
    63%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    13°C 12.9°C / 15.6°C
    3 BF
    61%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    18°C 18.3°C / 18.3°C
    1 BF
    69%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    8°C 7.9°C / 8.5°C
    0 BF
    100%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    11°C 8.5°C / 11.2°C
    1 BF
    100%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    20°C 15.8°C / 20.8°C
    2 BF
    65%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 10.8°C / 16.0°C
    2 BF
    100%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 11.0°C / 14.4°C
    2 BF
    72%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    12°C 10.7°C / 14.0°C
    1 BF
    71%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    7°C 6.8°C / 6.8°C
    0 BF
    89%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μια αρκετά «παλαιά» νέα ανάγνωση του 1821

  • A-
  • A+
Πώς μπορεί να συνδυαστεί το σχετικά αναχρονιστικό επιχείρημα ότι η Επανάσταση ήταν ένα συγκροτημένο πολιτικό κίνημα με την ιστορική πραγματικότητα του κατακερματισμού των επαναστατημένων και των αρκετά φυσιολογικών προστριβών μεταξύ τους.

Η επέτειος των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση έχει δημιουργήσει, όπως ήταν φυσικό, ένα κύμα νέων εκδόσεων, που στόχο έχουν την ανάδειξη νέων πτυχών γύρω από το 1821. Κάποιες από αυτές προσπαθούν να εντάξουν την ελληνική περίπτωση σε ευρύτερες διεθνείς συζητήσεις για τις επαναστάσεις και τα πολιτικά κινήματα. Το βιβλίο του Δημήτρη Παπανικολόπουλου, «Το 1821 ως επανάσταση: Γιατί ξέσπασε και γιατί πέτυχε» (ΕΝΑ, 2021), είναι μία από αυτές. Σύμφωνα με τον ίδιο τον συγγραφέα, στόχος του βιβλίου είναι αφενός να ενσωματώσει στη μελέτη της Ελληνικής Επανάστασης «πιο σύνθετες θεωρίες, που να αγκαλιάζουν τόσο τις ενδοκρατικές και διακρατικές σχέσεις όσο και τις επιδράσεις μιας εξελισσόμενης οικονομικής δομής και μιας πνευματικής/ιδεολογικής αναδιάταξης» και αφετέρου να ενσωματώνουν από μακρο-διαδικασίες (δημογραφικές αλλαγές) έως μικρο-μηχανισμούς (π.χ. οργανωτική ενδυνάμωση επαναστατών) (σ. 14). Με αυτό τον τρόπο, υποστηρίζει ο συγγραφέας, θα μπορέσει να ενταχθεί η Ελληνική Επανάσταση σε ένα διεθνές πλαίσιο συζήτησης (σ. 15). Για να το πετύχει αυτό και έπειτα από ένα πρώτο κεφάλαιο που αναφέρεται στο θεωρητικό πλαίσιο που χρησιμοποιεί, προβαίνει σε μια χρήσιμη διάκριση μεταξύ του «πώς φτάσαμε στην Επανάσταση» και του «πώς φτάσαμε στη θετική έκβασή του» (σ. 16) –εξ ου και ο τίτλος του βιβλίου.

Φοβάμαι ωστόσο ότι η ανάλυσή του ή μάλλον η προσπάθεια θεωρητικής πλαισίωσης ενός οικείου σε πολλούς σχήματος ερμηνείας έχει πολλά προβλήματα. Κάποια, μάλιστα, είναι τόσο σοβαρά από μεθοδολογικής και βιβλιογραφικής άποψης που εγείρουν τελικά ερωτήματα για την ίδια τη στόχευση. Ο συγγραφέας έχει σίγουρα δίκαιο, όταν λέει ότι η Ελληνική Επανάσταση δεν έχει ενταχτεί στη διεθνή συζήτηση περί επαναστάσεων. Η συζήτηση, ωστόσο, στην οποία θέλει να την εντάξει, αφορά κατά βάση ερμηνευτικά πλαίσια που ανέπτυξαν πολιτικοί επιστήμονες και ιστορικοί κοινωνιολόγοι, κυρίως τις δεκαετίες του 1960 - 1970 μέχρι τις αρχές του 1990 (Charles Tilly, Theda Skocpol, Jack Goldstone κ.λπ.). Ο Αντώνης Λιάκος, σε μια γενικά ένθερμη κριτική του βιβλίου («Αυγή», 30 Μαΐου 2021), σημείωσε ότι μια μεγαλύτερη εξοικείωση με μια σχετική και μάλιστα διεθνή βιβλιογραφία θα έκανε το βιβλίο καλύτερο (με αναφορά στο έργο των Maurizio Isabella, Sukru Ilicak, Δημήτρη Αρβανιτάκη). Αλλά το έργο των μελετητών αυτών είναι σχετικά πρόσφατες συνεισφορές σε μια μεγάλη βιβλιογραφία, την οποία ο συγγραφέας δεν λαμβάνει υπόψη καθόλου (ας αναφέρω ενδεικτικά τα ονόματα των David Armitage, Christopher Bayly, Sujit Sivandusaram, Fred Anscombe, Jeremy Adelman, Sarah Knott, Κωνσταντίνας Ζάνου ανάμεσα σε πάρα πολλά άλλα). Η βιβλιογραφία αυτή έχει ασκήσει δριμεία κριτική στα παλαιότερα σχήματα που έβλεπαν στην Aμερικανική και Γαλλική Επανάσταση τη μήτρα των νεωτερικών μετασχηματισμών (επαναστάσεων, ιδεών κ.λπ.).

Μαζί με μια περισσότερο πολυκεντρική ματιά των μετασχηματισμών της εποχής, σημαντικό στοιχείο της βιβλιογραφίας αυτής είναι μια νέα ματιά στις αυτοκρατορίες, αλλά όχι ως οντότητες καταδικασμένες σε αποτυχία. Και μόνο αυτά συνιστούν βασικές διαφορές με τον παρωχημένο «κρατο-κεντρισμό» και την εμμονή για τυπολογία των παλαιών μελετών, τις οποίες επικαλείται ο συγγραφέας.

Και, αν η άγνοια αυτής της βιβλιογραφίας εν μέρει δικαιολογείται, δεν νομίζω ότι δικαιολογείται η άγνοια βιβλιογραφίας για το ίδιο το 1821 (αλλά ούτε και η χρήση του Bookchin για το 1776). Κατ' αρχάς, η παρέμβαση του συγγραφέα δεν έρχεται σε ερμηνευτικό κενό, μιας και έχει γίνει και σχετικά πρόσφατα χρήση ερμηνευτικών μοντέλων για το 1821 –π.χ. το σχήμα του Κώστα Κωστή για τις «περιθωριακές ελίτ» ή η διάκριση μεταξύ δομικών αλλαγών και συγκυρίας του Thomas Gallant [1]. Συζητώντας, μάλιστα, τις προϋποθέσεις της επανάστασης στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, ο συγγραφέας φαίνεται απλά να θεωρητικοποιεί, λίγο πολύ, κλασικά ερμηνευτικά σχήματα. Απλοποιώντας, το σχήμα είναι ως εξής: η εντεινόμενη κρίση του οθωμανικού κράτους (σε πολιτικό και οικονομικό επίπεδο) προκάλεσε δυσαρέσκεια στους «υπόδουλους» ελληνορθόδοξους πληθυσμούς -ιδιαίτερα σε παλαιά και νέα στρώματα που είχαν επωφεληθεί από τον εκχρηματισμό της οικονομίας και τις νέες ευκαιρίες για κέρδη και μόρφωση. Για να εξηγήσει πως οι ματαιωμένες ελπίδες μετεξελίχτηκαν σε αιτήματα ανατροπής, ο συγγραφέας στρέφεται, όπως και πολλοί πριν από αυτόν, στις νεωτερικές ιδεολογίες της «Δύσης» που, μέσω του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, δημιούργησαν νέες «διαχωριστικές γραμμές» μεταξύ μουσουλμάνων και οι χριστιανών.

Πέραν του ότι αυτά είναι γνωστά, είναι και αρκετά «δυτικοκεντρικά» και δεν λαμβάνουν υπόψη πρόσφατες μελέτες για την οθωμανική αυτοκρατορία, αλλά και τη ρωσική (ενδεικτικά και πάλι βλ. τις μελέτες των Frederic Anscombe, Αντώνη Αναστασόπουλου, Αντας Διάλλα, Ηλία Κολοβού, Christine Philliou, Γιάννη Σπυρόπουλου, Σοφίας Λαΐου και πολλών άλλων). Κάποιες από αυτές βλέπουν στην οθωμανική περίπτωση ένα παράδειγμα «αυτοκρατορικής ανθεκτικότητας». Αλλες έχουν αμφισβητήσει το κατά πόσον η ενδυνάμωση των τοπικών αρχόντων είναι δείγμα αποδυνάμωσης της αυτοκρατορίας (γιατί να μην είναι σημάδι της ευελιξίας του κεντρικού κράτους;), καθώς και το αν εξεγέρσεις όπως η ελληνική στόχευαν (τουλάχιστον αρχικά) στην ανατροπή. Γενικότερα, μια «αποκεντρωμένη» αυτοκρατορία, στον βαθμό που ο όρος αρμόζει στην εποχή, δεν είναι δείγμα απαραίτητα αποδυνάμωσης. Μάλλον το αντίθετο ισχύει, αν σκεφτούμε ιδίως ότι πολλές αυτοκρατορίες της εποχής ήταν αυτό που πολλοί λένε «composite states» (και, φυσικά, αν σκεφτούμε τη βρετανική αυτοκρατορία).

Παρόμοια προβλήματα υπάρχουν και στα μέρη του βιβλίου, όπου ο συγγραφέας συζητά τη συγκρότηση της επαναστατικής ιδεολογίας, των «master frames» και των νέων «διαχωριστικών γραμμών», όπως λέει. Αν και οι μελέτες που έχουμε για τις επαναστατικές ιδέες είναι πολύ πλούσιες, δεν έχουμε ακόμα συνδέσει ικανοποιητικά τις ιδέες αυτές με την ίδια την Επανάσταση. Το επιχείρημα του συγγραφέα, ότι οι ιδεολογίες «ενοποιούν διάσπαρτα παράπονα», είναι λειτουργιστικό. Οπως ξέρουμε πια, ο συνταγματισμός και ο φιλελευθερισμός, την εποχή εκείνη, ήταν πολυσχιδή φαινόμενα. Οπως και σε άλλες περιπτώσεις (Ισπανία, Πορτογαλία, Ινδία, Λατ. Αμερική), οι Ελληνες φιλελεύθεροι άντλησαν ιδέες από αλλού, αλλά το έκαναν επιλεκτικά και πολύ δημιουργικά. Δεν μιμούνταν. Το θέμα είναι να δούμε ποιες ιδέες δανείστηκαν, πώς τις χρησιμοποίησαν, τι ήθελαν να κάνουν και γιατί. Και κάτι ακόμα: αν δούμε τη σύνθεση και καταγωγή πολλών Ελλήνων φιλελεύθερων (πρώην αυτοκρατορικές ελίτ), θα πρέπει και πάλι να επανεξετάσουμε τον ρόλο της «αυτοκρατορικής τεχνογνωσίας» στη συγκρότηση των φιλελευθέρων ιδεών και των συνταγματικών θεσμών.

Γιατί, όμως, πέτυχαν οι Ελληνες; Σύμφωνα με τον συγγραφέα, γιατί επέμειναν και άντεξαν. Η αναφορά σε ψυχολογικούς/συναισθηματικούς παράγοντες είναι σίγουρα σημαντική, μιας και είναι πράγματι ένα πολύ δυναμικό κομμάτι της σύγχρονης βιβλιογραφίας. Αλλά το επιχείρημα είναι και πάλι συμπεριφορικό και περιγραφικό. Επέμειναν και έδειξαν θάρρος, υποστηρίζει ο συγγραφέας, γιατί κινδύνευε η ζωή τους. Και δεν έκαναν πίσω γιατί οι «Τούρκοι» επέλεξαν την όξυνση, κάτι που οδήγησε σε μια ψυχολογική αντίδραση και στην «εμβάθυνση της διαχωριστικής γραμμής». Σε αυτό, κρίσιμος ήταν ο ρόλος της ηγεσίας (που περιλάμβανε και «task oriented» και «public oriented» ηγέτες) και των φρόνιμων και έξυπνων τακτικών που ακολούθησαν οι Ελληνες, στο πλαίσιο μιας ευνοϊκής διεθνούς συγκυρίας. Αν και ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι δεν συμφωνεί με το ρομαντικό αφήγημα της εθνικής ιστοριογραφίας, δεν είμαι σίγουρος σε τι διαφέρει. Εξ ου και η αμηχανία του απέναντι στο θέμα των εμφυλίων. Γιατί εδώ φαίνεται η βασική αντινομία που χαρακτηρίζει το βιβλίο: πώς να συνδυαστεί το σχετικά αναχρονιστικό επιχείρημα ότι η επανάσταση ήταν ένα συγκροτημένο πολιτικό κίνημα με την ιστορική πραγματικότητα του κατακερματισμού των επαναστατημένων; Και των αρκετά φυσιολογικών προστριβών μεταξύ τους;

Καταληκτικά, έχει κανείς την αίσθηση ότι, για τον συγγραφέα, ένταξη του 1821 στη διεθνή συζήτηση σημαίνει αποδοχή κάποιων κλασικών ερμηνειών για την Ελληνική Επανάσταση και τοποθέτησή τους κάτω από μια ταμπέλα ή μια έννοια που έχουν χρησιμοποιήσει κάποιοι κοινωνικοί επιστήμονες. Σίγουρα, η επιβεβαίωση (ή μη) κάποιων θεωριών δεν είναι αθέμιτος στόχος. Δεν πρέπει να ξεχνάμε, ωστόσο, ότι μια βασική μορφή που έχει πάρει η «κρυπτο-αποικιοκρατία («cryptocolonialism», μια έννοια που ο συγγραφέας παραδόξως αναφέρει) είναι επιστημολογική. Αφορά τη χρήση και την εφαρμογή «ηγεμονικών» ερμηνευτικών σχημάτων και πλαισίων σκέψης που διαμορφώθηκαν στις «μητροπόλεις» για την ερμηνεία της ιστορικής πορείας άλλων κοινωνιών (στις αποικίες ή αλλού). Ολοι πια ξέρουμε ότι πρέπει να βλέπουμε αυτήν την επιστημολογία κριτικά. Η επιλογή του συγγραφέα δεν είναι αυτή. Το βιβλίο είναι μέρος μιας νέας εκδοτικής προσπάθειας (και μάλιστα η πρώτη έκδοση) από ένα think tank που κάνει μια αξιόλογη προσπάθεια να διαμορφώσει μια νέα σχέση μεταξύ επιστήμης, κριτικής θεωρίας και πολιτικής παρέμβασης. Φοβάμαι, ωστόσο, ότι σε αυτή την περίπτωση το νέο είναι ανησυχητικά παλιό.

*Μεταδιδακτορικός ερευνητής, ΙΦΕ, ΕΚΠΑ διδάσκων - ακαδημαϊκός υπότροφος, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης, ΔΠΘ


Κώστας Κωστής, Τα κακομαθημένα παιδιά της ιστορίας: η διαμόρφωση του ελληνικού κράτους, 18ος-20ός αιώνας (Αθήνα: Πόλις, 2013), Thomas Gallant, The Edinburgh history of the Greeks: The long nineteenth century (Εδιμβούργο: Edinburgh University Press, 2014)

 
Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το «Γαλαξείδι» της Εύας Βλάμη
Η πεζογράφος Εύα Βλάμη ξεχώρισε για τις συγγραφικές της ικανότητες και ταυτίστηκε με τον τόπο καταγωγής της το Γαλαξείδι.
Το «Γαλαξείδι» της Εύας Βλάμη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η οθωμανική οπτική για τους εξεγερμένους Ελληνες
Το έργο «“Aυτοί οι Απιστοι Ελληνες”: Η Ελληνική Επανάσταση μέσα από τα Οθωμανικά Αρχεία» ρίχνει φως σε 700 αδημοσίευτα έγγραφα της οθωμανικής αυτοκρατορικής διοίκησης σχετικά με την Ελληνική Επανάσταση.
Η οθωμανική οπτική για τους εξεγερμένους Ελληνες
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η τυπογραφία και τα τυπογραφεία
Η οργάνωση της τυπογραφίας δεν ήταν μια απλή υπόθεση, δεδομένου ότι στον ελλαδικό χώρο δεν υπήρχαν διαθέσιμα πιεστήρια, απουσίαζαν τα υλικά και υπήρχε έλλειψη εξειδικευμένων τυπογράφων.
Η τυπογραφία και τα τυπογραφεία

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας