Η Μαρία Ευθυμίου, καθηγήτρια Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών από το 1981, έχει καταφέρει να ανοίξει έναν δημόσιο διάλογο για την πρόσφατη αλλά και την παλιότερη Ιστορία μας με μεγάλη επιτυχία. Τις διαλέξεις της παρακολουθούν με μεγάλο ενδιαφέρον εκατοντάδες άνθρωποι σε όλη τη χώρα. Γιατί; Γιατί δεν είναι μια ιστορικός που μιλά στους συναδέλφους, στους φοιτητές και στον υπόλοιπο κόσμο σαν μια από καθέδρας ακαδημαϊκός.
Εχει τη μοναδική ικανότητα να σε μεταφέρει στο ιστορικό τοπίο με μια γλώσσα ζωντανή και σύγχρονη, κάνοντας πολλές αναγωγές στο παρόν μας. Το βιβλίο της «Ρίζες και θεμέλια: οδόσημα της Ιστορίας του Ελληνισμού» (Εκδόσεις Πατάκη), που έγραψε σε συνεργασία με τον Μάκη Προβατά, ήταν μόνο η αφορμή για την ακόλουθη συνέντευξη.
● Ποιες θα λέγατε πως είναι οι βαθιές ρίζες των Ελλήνων και ποια τα βασικά θεμέλια της καταγωγής τους;
Οι ρίζες των Ελλήνων είναι βαθιές και έχουμε το προνόμιο να τις παρακολουθούμε γραπτά επί πάνω από 3.500 χρόνια. Και τούτο γιατί, στη δεκαετία του 1950, έγινε δυνατόν να διαβαστούν, από Βρετανούς επιστήμονες, οι πήλινες πλάκες Γραμμικής Β των μυκηναϊκών ανακτόρων, που αποδείχθηκε, πέραν πάσης αμφιβολίας, πως ήταν γραμμένες στην ελληνική γλώσσα – μια γλώσσα αδιάσπαστα χρησιμοποιούμενη μέχρι σήμερα.
Κοντά στο φαινόμενο που ονομάζεται ελληνική γλώσσα βρίσκεται και το φαινόμενο που ονομάζεται ελληνική ναυτοσύνη. Αυτά τα δύο, γλώσσα και ναυτοσύνη, συγκροτούν αδιάκοπα τον πιο σκληρό πυρήνα της ύπαρξης και της ταυτότητάς μας.
● Ελληνες ή Γραικοί τελικά;
Καμία απολύτως η διαφορά. «Γραικοί» είναι η παλαιά ονομασία που οι Ελληνες έδιναν για αιώνες στον εαυτό τους, πριν μετακινηθούν στον όρο «Ελληνες». Αυτήν την παλαιά ονομασία υιοθέτησαν οι Ρωμαίοι, μέσω των Ελλήνων, Γραικών αποίκων της νότιας Ιταλίας.
Ετσι, οι ξένοι, κατά κανόνα, μας αποκαλούν με το αρχέγονο ιστορικό μας όνομα (Γραικοί, Greci, Grecs, Greeks κ.λπ.), το οποίο, όμως, εμείς χρησιμοποιούμε πολύ λιγότερο μια και, με τον χρόνο, επικράτησε ανάμεσά μας η χρήση του ονόματος «Ελληνας» και σε κάποια περίοδο, παραλλήλως, και το «Ρωμιός». Για τον ίδιο λαό και χωρίς κανένα πρόβλημα – ακριβώς όπως οι Ούγγροι αποκαλούνται και Μαγυάροι, οι Γερμανοί Deutsch αλλά και Allemand κ.λπ.
● Χρησιμοποιούμε ευρέως στη γλώσσα μας τη λέξη «Βυζάντιο» για να περιγράψουμε ένα τοπίο ομιχλώδες, σκοτεινό, γεμάτο μηχανορραφίες. Πώς τα κατάφεραν όμως να αφήσουν έναν τόσο μεγάλο πολιτισμό στην ανθρωπότητα;
Το Βυζάντιο τα κατάφερε γιατί συνδύαζε τη δύναμη τού ήδη επί μία χιλιετία αδιάσπαστα κυρίαρχου στην ανατολική Μεσόγειο ελληνικού πολιτισμού μαζί με ισχυρές πλευρές της ρωμαϊκής κληρονομιάς – η οποία, όμως, μετά τον 5ο μ.Χ., υποχωρούσε πλέον διαρκώς, μέχρις εξαφανίσεως, εις όφελος της πανίσχυρης ελληνικής γλώσσας και των αφομοιωμένων μέσα στον χρόνο ελληνικών πολιτιστικών συντεταγμένων της αυτοκρατορίας αυτής.
● Ο σπόρος της Επανάστασης του 1821 έπεσε πρώτα σε ξένα χώματα. Ξέρω πως στην Ιστορία δεν υπάρχουν «αν», αλλά 200 χρόνια μετά αναρωτιόμαστε: τι θα γινόταν αν δεν υπήρχαν εκείνοι οι λίγοι άνθρωποι του πνεύματος που ξεσήκωσαν την Ευρώπη;
Οταν η Ελληνική Επανάσταση ξεκίνησε στη Βλαχία και τη Μολδαβία -που σήμερα είναι εδάφη της Ρουμανίας- στις πόλεις και τα λιμάνια των περιοχών αυτών, το ελληνικό στοιχείο ήταν εντυπωσιακό σε αριθμό και σε επαγγελματική δράση (δάσκαλοι, ιερείς, αγιογράφοι, έμποροι, ναυτικοί, καραβοκύρηδες, λογιστές, μεταφορείς κ.λπ.), οι δε ηγεμόνες ήταν Ελληνες, Φαναριώτες.
Ακριβώς αυτοί οι Ελληνες έμποροι των παρίστριων περιοχών, της Μαύρης Θάλασσας, αλλά και της κεντρικής Ευρώπης έπαιξαν τον καιριότερο ρόλο στην οργάνωση της Ελληνικής Επανάστασης, μαζί με τους Ελληνες λογίους που είχαν επαφή με την «πολιτισμένην Δύσιν», την πιο ισχυρή και προχωρημένη περιοχή του κόσμου κατά τα τελευταία 500 χρόνια. Αυτή τη Δύση που είχε μεταμορφώσει τον κόσμο με τις τέσσερις ιδεολογικές επαναστάσεις της (κατά χρονική σειρά: την Ολλανδική, την Αγγλική, την Αμερικανική και τη Γαλλική), πάνω στις οποίες, ως προς πολλά, βασίστηκε και η δική μας.
Ας θυμηθούμε δε ότι, όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση, η Αγγλία είχε οδηγήσει, ήδη πενήντα χρόνια πριν, τον κόσμο σε μια νέα μεγάλη οικονομική επανάσταση, τη Βιομηχανική Επανάσταση, με ό,τι αυτό συνεπαγόταν.
● Υπάρχει κάποιος αδικημένος από τους ανθρώπους και την Ιστορία πρωταγωνιστής του ’21;
Πολλοί. Κυρίως από τους ονομαζόμενους «πολιτικούς», οι οποίοι μπήκαν στο στόχαστρο των ονομαζόμενων «στρατιωτικών» της Επανάστασης και, εξ αυτού, και του ιδεολογικά φορτισμένου Μεσοπολέμου με τους ιδεολογικά προσανατολισμένους Ελληνες στοχαστές του.
● Η επόμενη ημέρα έφερε τον εμφύλιο σπαραγμό που ξεχάστηκε, καθώς άλλοι εμφύλιοι πιο πρόσφατοι είναι ακόμα εδώ ανάμεσά μας. Πρόκειται για ίδιον της φυλής μας; Ή παντού τα ίδια;
Εμφύλιοι έχουν γίνει σε πολλούς λαούς, αλλά τέσσερις εμφύλιοι σε 200 χρόνια -δηλαδή, κατά μέσον όρον, ένας εμφύλιος κάθε πενήντα χρόνια- δεν είναι καθόλου σύνηθες. Καλό είναι αυτό να μας προβληματίσει ως προς τις στάσεις ζωής και τις νοοτροπίες μας, που μας παρωθούν συχνά στην αυτοκαταστροφή μας.
● Πώς από τον εθνισμό μάς προέκυψε ο εθνικισμός;
Ολες οι ιδεολογίες -και σε αυτό βάζω και τις θρησκείες, που έχουν συνάφεια με αυτές- αναγκαστικά υπόκεινται, ως ανθρώπινες κατασκευές, σε χίλιες μεταμορφώσεις και παραμορφώσεις. Είναι, θα έλεγε κανείς, αναμενόμενες οι παραμορφώσεις αυτές.
● Ο θάνατος του Καποδίστρια ήταν ένα ισχυρό πλήγμα για την Ελλάδα που φτιαχνόταν τότε. Ποιους απειλούσε πραγματικά η ύπαρξή του;
Κατά κύριο λόγο, όσους δεν επιθυμούσαν ισχυρή κεντρική εξουσία και έλεγχο.
● Είμαστε έτοιμοι οι Ελληνες να κάνουμε έναν ουσιαστικό διάλογο για το 1821 ή θα μείνουμε μόνο στους εορτασμούς;
Από όσα γνωρίζω, ήδη κάνουμε εντυπωσιακά μεγάλο και γόνιμο διάλογο -μέσω ηλεκτρονικών δρόμων, φυσικά, λόγω των περιστάσεων, αλλά και μέσω πολυποίκιλων εκδόσεων. Το 2021, έτσι όπως εξελίσσεται, θα αφήσει ισχυρό και μάλιστα θετικό αποτύπωμα, θέλω να πιστεύω. Του αξίζει του 1821 αυτό.
● Εχει ειπωθεί πως όταν μια κοινωνία καταρρέει, μία παράμετρος μπορεί να βρεθεί πάντα: έχουν ξεχάσει από πού έρχονται. Την κοινή τους Ιστορία. Εχουν χάσει επαφή με αυτό που τους ένωσε στην αρχή. Εσείς τι λέτε;
Δεν έχουμε τον κίνδυνο πιστεύω να χαθούμε – από αυτήν την παράμετρο που αναφέρετε τουλάχιστον. Οι Ελληνες είναι φιλίστορες, στρέφονται όλο και πιο πολύ προς την Ιστορία και, μάλιστα, με την αγωνία να την αντλούν από σοβαρές, αξιόπιστες, κατά το δυνατόν, πηγές.
● Στην αέναη ροή, στη μεγάλη πομπή της Ιστορίας, ο ιστορικός και η ιστορικός πού οφείλουν να βρίσκονται; Μέσα στην πομπή ή έξω από αυτήν;
Μέσα στην πομπή. Αλλιώς, δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, ιστορικοί. Εξ άλλου, και μόνον με το έργο τους, βρίσκονται, θέλουν-δεν θέλουν, μέσα στην πομπή.
-320x213.jpg)
