Tο Πολυτεχνείο ως καταγωγικός μύθος ενός εύθραυστου πολιτεύματος

Μέσα από ποιες διαδικασίες συνυφαίνεται ο μύθος με την πολιτική, δημιουργώντας ένα νέο παρελθόν για έναν λαό; Με ποιον τρόπο μπορεί να εκφραστεί το χρέος μνήμης στη Δημοκρατία μας εν μέσω ενός εγκλεισμού; Και πώς θα καταφέρουμε να προσεγγίσουμε την αλήθεια ακροβατώντας ανάμεσα στον μύθο και στο ιστορικό γεγονός;

Μέσα από τους μύθους των λαών αναδύεται -ως γνωστόν- η εξιδανικευμένη προβολή του ασυνειδήτου. Ο μύθος ως συμβολική αναπαράσταση της πραγματικότητας δομείται από επιλεγμένες αναμνήσεις ή γεγονότα που συμφωνούν με τη συλλογική επιθυμία.

Κατά συνέπεια η ψυχική πραγματικότητα των ανθρώπων εκφράζεται μέσα από την κοινωνική και συλλογική πραγματικότητα. Και αντιστρόφως. Δεν πρέπει, συνεπώς, να υποτιμάμε τη σημασία των καταγωγικών μύθων, δηλαδή πώς η πρωταρχική ιδέα δημιουργίας κάθε έθνους ή πολιτεύματος θεμελιώθηκε σε έναν αντίστοιχο μύθο.

Βάσει αυτού του συλλογισμού, το Πολυτεχνείο μπορεί να θεωρηθεί ένας από τους βασικούς καταγωγικούς μύθους του δημοκρατικού πολιτεύματός μας, που κυοφορήθηκε και γεννήθηκε από την ίδια την ελληνική κοινωνία της Μεταπολίτευσης.

Ηταν δηλαδή μια συμβολική αναπαράσταση της ανάγκης κατασκευής ενός μυθικού παρελθόντος που θα ταίριαζε στην εικόνα του ιδεατού συλλογικού εαυτού.

Ολοι γνωρίζουμε πως οι νεκροί της εξέγερσης του Πολυτεχνείου αποτελούν την πιο πολύνεκρη επιχείρηση καταστολής στη σύγχρονη Ελλάδα σε καιρό ειρήνης.

Οπως όλοι γνωρίζουμε πως το αφήγημα ότι η εξέγερση του Πολυτεχνείου ανέτρεψε τη δικτατορία δεν ανταποκρίνεται στην ιστορική πραγματικότητα.

Συνεχίζει, ωστόσο, να αναπαράγεται. Και αυτό ενδεχομένως σημαίνει πως το πολίτευμά μας έχει ανάγκη από έναν καταγωγικό μύθο. Ισως γιατί τελικά δεν αρκούν οι άοπλοι νεκροί για να επικαλύψουν την αδράνεια των πολλών κατά τη διάρκεια της χούντας των συνταγματαρχών, ούτε για να καταδείξουν τη βαρβαρότητα της δικτατορίας και να στοιχειοθετήσουν στον συλλογικό νου την αναγκαιότητα αποκατάστασης της δημοκρατίας.

Δεν ήταν, άλλωστε, αμελητέο το μέρος της ελληνικής κοινωνίας που έμεινε άπραγο και βουβό κατά τη διάρκεια της επταετίας.

Τι εξυπηρετεί, λοιπόν, ψυχικά, πολιτικά και κοινωνικά το μνημονικό γεγονός του Πολυτεχνείου; Και κατά πόσο, σχεδόν μισό αιώνα μετά, μια μυθολογία συνεχίζει να εκφράζει την επιθυμία του λαού που τη δημιούργησε;

Ο μύθος ως μέρος μιας ευρύτερης πολιτικής και πολιτισμικής ιστορίας

Οι μύθοι -βάσει της ψυχαναλυτικής θεωρίας- αντιστοιχούν σε φαντασιώσεις, οι οποίες επιδρούν στο ιδανικό τού εγώ και το προ ή μετα-οιδιποδειακό υπερ-εγώ. Ετσι, προωθούν μετουσιώσεις και ταυτοποιήσεις..

Ο Jean-Pierre Vernant υποστήριζε πως ο άνθρωπος και η κοινωνία είναι ιστορία, πολιτισμός, κουλτούρα, κατασκευή, επινόηση, μετασχηματισμός, προσωπικές δυστυχίες και ευτυχίες. Ολα μαζί. Ο ιστορικός και κοινωνικός ανθρωπολόγος είχε αναφερθεί εκτενώς -στο βιβλίο του «Περί Ορίων»- στα όρια ανάμεσα σε παρελθόν και παρόν, ανάμεσα στην αποστασιοποιημένη αντικειμενικότητα του επιστήμονα και τη συναισθηματική εμπλοκή του μαχητή. Είχε ξεκινήσει αυτή την αναζήτηση στο βιβλίο του «Ανάμεσα στον Μύθο και στην Πολιτική», όπου περιέγραφε τα στάδια διαμόρφωσής του και την πορεία που ακολούθησε ως στοχαστής και ως άτομο πολιτικά στρατευμένο απέναντι στα γεγονότα της εποχής του.

Δεν μπορούμε, συνεπώς, να δούμε τον εκάστοτε μύθο, παρά μόνο ως μέρος μιας ευρύτερης πολιτισμικής και πολιτικής ιστορίας.

Πέρα από τον μύθο, υπάρχει, δηλαδή, μια γενιά που συμμετείχε στον τοκετό του και φυσικά μια ιστορική πραγματικότητα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση πρόκειται για τη γενιά της Μεταπολίτευσης, η οποία συνεχίζει να περιβάλλεται από μια μυθολογία.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι πότε είναι απαραίτητη η απομυθοποίηση, δηλαδή η υπέρβαση μιας μυθολογίας. Και αυτό εξαρτάται, προφανώς, τόσο από το αν και τι συγκαλύπτει αυτή η μυθολογία όσο και από το εκάστοτε ιστορικό πλαίσιο.

Είναι δεδομένο πως ο φετινός εορτασμός της ιστορικής μνήμης του Πολυτεχνείου -της μαζικής αντίστασης στο καθεστώς των συνταγματαρχών- δεν θα μοιάζει με τους προηγούμενους. Οπως είναι δεδομένο πως όταν καταρρέει μια μυθολογία, αφήνει ένα κενό.

Ας κρατήσουμε, λοιπόν, ανέγγιχτο τον καταγωγικό μύθο της αποκατάστασης του δημοκρατικού πολιτεύματος, τώρα που η δημοκρατία μας είναι πιο εύθραυστη από ποτέ, εν μέσω μιας υγειονομικής συνθήκης της οποίας η πολιτική διαχείριση μας αναγκάζει να θυσιάσουμε ελευθερίες σε συλλογικό και ατομικό επίπεδο για να διαφυλάξουμε τη ζωή μας ως βιολογικό γεγονός.

Διότι ο εύθραυστος ψυχισμός της δημοκρατίας μας έχει μεγαλύτερη ανάγκη από ποτέ έναν μύθο, που θα χρησιμεύσει ως βάση για την κοινή ταυτότητά μας, ιδίως αυτή την περίοδο που ζούμε ακόμα μια καρικατούρα επανάληψης εμφυλίου με τις «φυλές» του κορονοϊού, σε ένα αστυνομικό κράτος και όχι σε μια κοινωνία υπεύθυνων ενηλίκων, όπου έχουν τεθεί σε ισχύ μηχανισμοί επιτήρησης και ελέγχου.

Εξάλλου, ο ανθρώπινος ψυχισμός περνά από αναπτυξιακά στάδια με ονόματα από αρχαίους ελληνικούς μύθους αφού η ίδια η ψυχανάλυση, από την ίδρυσή της, αναζητά ερείσματα στη μυθολογία. Διότι, οι μύθοι είναι εκείνοι που συνδέουν τις λαμπρές στιγμές του παρελθόντος με όνειρα και επιδιώξεις του παρόντος συγκροτώντας την ενότητα όλων εκείνων που τους δέχονται ως αλήθεια και αντανακλώντας τη συλλογική επιθυμία.