Το παράξενο σχολείο

«Νεολαίε με το χαρτί του γυμνασίου

Εσύ που στο σχολείο σήκωνες το χέρι για να πεις

Οχι το μάθημα μα την αλήθεια

Σήκωνε πάντα αυτό το χέρι που το γέννησε

Της δικαιοσύνης ο καημός κ’ η σιγουριά του αύριο».

Αυτή η «σιγουριά του αύριο», που έγραψε ο Θωμάς Γκόρπας στο ποίημά του «Απόφοιτοι Γυμνασίου» απ’ όπου και το απόσπασμα, δεν φαίνεται να είναι παρούσα στη νέα σχολική χρονιά. Ο καημός της δικαιοσύνης και βέβαια υπάρχει – πάντα θα υπάρχει, τόσο στα σχολεία όσο και στην κοινωνία, και κάποια χέρια ήδη θα σηκώνονται από παιδιά για να πουν το μάθημα, αλλά και την αλήθεια. Ποια είναι αυτή; Λίγοι και ζορισμένοι, υποαμειβόμενοι δάσκαλοι, λιγότερες απ’ όσες χρειάζονται και χειρότερες απ’ ό,τι πρέπει σχολικές αίθουσες και πολλοί μαθητές σε κάθε μία απ’ αυτές, υπερβολικά πολλοί για να μην κινδυνεύουν από τον κορονοϊό.

Το σχολείο είναι ένα παράξενο μέρος. Για τα παιδιά είναι δικαίωμα αλλά και υποχρέωση, είναι συχνά ένα αφόρητα βαρετό, αλλά συγχρόνως και πολύ ενδιαφέρον μέρος όπου συναντούν τις παρέες τους και κοινωνικοποιούνται κι εν τέλει καμιά φορά το σχολείο είναι ένας παράδεισος, όταν δεν είναι κολαστήριο. Ναι μεν όπου ανοίγει ένα σχολείο κλείνει μια φυλακή, όπως είπε ο Βίκτωρ Ουγκό, ωστόσο για πολλούς αιώνες ίσχυε η σωματική τιμωρία, το ξύλο, συνήθως με τη βέργα, στους μαθητές από τους δασκάλους τους.

Είναι γεγονός πως στην κλασική ελληνική αρχαιότητα γεννήθηκε η έννοια και η λέξη του σχολείου, όπου νέοι άνθρωποι μαζεύονται σε ένα συγκεκριμένο μέρος για να διδαχτούν από κάποιον σοφότερο και πρεσβύτερο όπως είναι η Ακαδημία του Πλάτωνα και η Περιπατητική Σχολή του Αριστοτέλη, όμως ήδη από τότε υπάρχει και η έννοια της επιβολής πειθαρχίας στους μαθητές μέσω σωματικής τιμωρίας: Ο Σωκράτης έλεγε «η παιδεία, καθάπερ ευδαίμων χώρα, πάντα τ’ αγαθά φέρει» (η μόρφωση, όπως ακριβώς μια εύφορη γη, φέρνει όλα τα καλά), όμως ο Μένανδρος, ο ποιητής του 4ου π.Χ. αιώνα, υποστήριζε πως «ο μη δαρείς άνθρωπος ου παιδεύεται» (αν δεν τις φας, άνθρωπος δεν γίνεσαι, σε ελεύθερη απόδοση), ενώ ο Αρχύτας ο Ταραντίνος, ο πυθαγόρειος φιλόσοφος του 5ου-4ου αιώνα π.Χ. είπε το ίδιο πράγμα αλλά πιο ποιητικά: «Αν μη πηλόν τύψης, κέραμος ου γίνεται», δηλαδή αν δεν χτυπήσεις τον πηλό, δεν φτιάχνεις κεραμίδι!

Το σχολείο λοιπόν, εκτός από φυτώριο υπεύθυνων πολιτών, εκκολαπτήριο προσωπικοτήτων, ήταν για πολλούς αιώνες, και συνεχίζει σε ορισμένες περιπτώσεις να είναι, ένα σκληρό και επικίνδυνο μέρος – για τους μαθητές πρωτίστως, γιατί κι οι διδάσκοντες κινδυνεύουν κι αυτοί…. Το καλούπωμα των νεανικών, εύπλαστων μυαλών στα εκάστοτε κοινωνικά πρότυπα δεν είναι μια απλή υπόθεση: στην Ελλάδα η σωματική τιμωρία, δηλαδή το χαστούκι ή/και το χτύπημα με βίτσα ή χάρακα, απαγορεύτηκε στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση το 1998, ενώ στη δευτεροβάθμια άργησε κι άλλο: το 2005 σταμάτησε να είναι νόμιμο το ξύλο στα ελληνικά Γυμνάσια και Λύκεια…

Στην Αγγλία αυτή η απαγόρευση ήρθε το 1986, ενώ στις ΗΠΑ μόλις πέρσι, το 2019, απαγορεύτηκε η σωματική τιμωρία (corporal punishment) μαθητών σε δημόσια σχολεία στις 32 από τις 50 Πολιτείες της Αμερικής – στις υπόλοιπες 18 το ξυλοκόπημα μαθητών σε δημόσια και ιδιωτικά εκπαιδευτικά ιδρύματα παραμένει νόμιμο…

Αυτή η διαχρονική κακοποίηση μαθητών ώστε να πειθαρχούν στην εξουσία της έδρας έχει φυσικά αποτυπωθεί στη γλώσσα μας: μεταξύ πολλών άλλων εκφράσεων χαρακτηριστική έχει μείνει αυτή που λέει «έφαγε το ξύλο της χρονιάς του». Λοιπόν, όταν στη μεσαιωνική δυτική Ευρώπη οι καθηγητές έδεναν χειροπόδαρα τους ταραξίες ή έκαναν και φάλαγγα (!) στους άτακτους μαθητές, (χτύπαγαν δηλαδή τα πέλματα των ποδιών τους με βέργα), στο «δικό μας», τιμημένο Βυζάντιο οι δάσκαλοι, κυρίως κληρικοί, έδερναν κι εκείνοι τα παιδιά, αλλά το έκαναν αυτό μόνο μία φορά τον χρόνο, στα τέλη του Αυγούστου, όταν έληγε η σχολική χρονιά, για να έχουν αυτά κάτι να θυμούνται και να συνετίζονται μέχρι να αρχίσουν τα μαθήματα ξανά τον Σεπτέμβριο…

Συνεπώς το να κάνεις κοπάνα από ένα τέτοιο σχολείο, που μπορεί να αποβεί επικίνδυνο για τη σωματική σου ακεραιότητα, δεν είναι μόνο δικαίωμα αλλά και υποχρέωση του μαθητή προς τον εαυτό του – το σκασιαρχείο είναι ένας θεσμός με γερές ιστορικές καταβολές…

Το σχολείο πράγματι είναι ένα παράξενο μέρος, που ορίζεται από μια παράξενη λέξη. Ο όρος παράγεται από την αρχαία λέξη «σχολή», της οποίας η αρχική σημασία είναι (άκουσον άκουσον) «ανάπαυση, ησυχία, ελεύθερος χρόνος»! Το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας λέει πως από την έννοια της ανάπαυσης και της απραξίας, η λέξη σχολή δήλωσε στη συνέχεια και την αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου, προκειμένου να καλλιεργήσει κάποιος το πνεύμα του – να μορφωθεί, να εκπαιδευτεί…

Με αυτή την αρχική έννοια, της ανάπαυσης, του ελευθέρου χρόνου, χρησιμοποιούμε και τη λέξη «σχόλη» – είναι η ίδια λέξη με αναβιβασμό του τόνου. Οι παλιοί θα θυμούνται την Αλίκη Βουγιουκλάκη να τραγουδάει τους ωραίους στίχους του Αλέκου Σακελλάριου: «Κυριακή, γιορτή και σχόλη, να ’ταν η ζωή μας όλη / κι η Δευτέρα να ’ταν μόνο κάνα-δυο φορές το χρόνο»…

Μακάρι να είχαμε κι εμείς και τα παιδιά μας αυτή την ατίμητη πολυτέλεια του ελευθέρου χρόνου, μακάρι να ήμασταν απαλλαγμένοι από σκοτούρες, μακάρι να ήμασταν τόσο ξένοιαστοι, ώστε να αφιερώναμε τον ελεύθερο χρόνο μας στην καλλιέργεια του πνεύματός μας – μακάρι σχόλη και σχολή να ήταν ένα και το αυτό. Ας μην υπήρχαν αυτά τα φορτικά ρολόγια, αυτά που τόσο όμορφα περιέγραψε ο Τάσος Καπερνάρος στο ποίημά του «Νέος μαθητής με ρολογάκι» (από τη συλλογή «Ακελδαμά», εκδ. Ηριδανός, 1987):

«Κωστάκη, από δω κι εμπρός

τα ρολογάκια θα ρυθμίζουν τη ζωή σου.

Κομμένη η αναρχία των σοκολατούχων και των παραμυθιών.

Από εδώ κι εμπρός

χιλιάδες ρολογάκια σιωπηλά κι απάνθρωπα

χιλιάδες ρολογάκια που ηχούν δαιμονισμένα».