(Η Αγία του Θεού) Σοφία

«Σοφία», σύμφωνα με το Μείζον Ελληνικό Λεξικό, είναι η ιδιότητα κάποιου να συνθέτει πείρα και γνώσεις για να σχηματίσει ορθές κρίσεις και να παίρνει σωστές αποφάσεις. Είναι επίσης η πολυμάθεια, η πολυγνωσία, και εντέλει, σοφία είναι η ιδιότητα του Θεού να κατέχει τη γνώση των πάντων και να έχει ορθή κρίση. Σε αντίθεση με τη «λαϊκή σοφία», που είναι το καταστάλαγμα της πείρας και των γνώσεων ενός ολόκληρου λαού, αυτός ο τελευταίος ορισμός της σοφίας είναι εκείνος που μας ενδιαφέρει – η Αγία του Θεού Σοφία.

Και στις τρεις μονοθεϊστικές θρησκείες η σοφία είναι μια ιδιότητα του Θεού. Ο Δαβίδ, στον Ψαλμό 103, το είχε πει όμορφα: «ὡς ἐμεγαλύνθη τὰ ἔργα Σου Κύριε, πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησας, ἐπληρώθη ἡ γῆ τῆς κτήσεώς Σου». Στο βιβλίο των Παροιμιών της Παλαιάς Διαθήκης υπάρχει η φράση «αρχή σοφίας φόβος Κυρίου», που δηλώνει το πεπερασμένο της ανθρώπινης σοφίας σε σχέση με εκείνη του Θεού. Στον βουδισμό, αυτή η θεία σοφία ονομάζεται «σουνιάτα», ενώ στον ινδουισμό, η αντίστοιχη λέξη είναι «βίντια».

Η λέξη σοφία παράγεται από το αρχαίο επίθετο «σοφός», που σημαίνει αυτόν που γνωρίζει πολλά, που έχει σωστή και δίκαιη κρίση, τον πολυμαθή, τον ευφυή, αυτόν που έχει σοφία. Η ετυμολογία της λέξης είναι άγνωστη, σύμφωνα με το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας. Ωστόσο, το Βικιλεξικό ετυμολογεί τη σοφία και τον σοφό από την ινδοευρωπαϊκή ρίζα *sap- που σημαίνει «προσπαθώ, επιτυγχάνω».

Ομόρριζες με τη σοφία είναι κάποιες ενδιαφέρουσες λέξεις, όπως το ρήμα σοφίζομαι, (επινοώ, σκαρφίζομαι) και ο σοφιστής, που από ευρυμαθής δάσκαλος στην αρχαιότητα κατήντησε να σημαίνει τον απατεώνα, τον κατεργάρη, αυτόν που εξαπατά με τις λέξεις. Από αυτόν τον σοφιστή έχουμε και το κομψό γαλλικό επίθετο «σοφιστικέ» (sofistique), δηλαδή ο εξεζητημένος, ο επιτηδευμένος. Ακόμα, από τη «σοφία» έχει πάρει το όνομά της και η πρωτεύουσα της Βουλγαρίας, η Σόφια. Η ονομασία της οφείλεται στον βυζαντινό ναό της Αγίας Σοφίας, τον οποίο οι Οθωμανοί ναι μεν μετέτρεψαν σε τζαμί κατά τον 14ο αιώνα, έδωσαν όμως το όνομά του στην πόλη (Sofiya, στα τουρκικά).

Αυτό δίνει μια ωραία πάσα για να πάμε στον Ναό της Αγίας του Θεού Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη, στον τρίτο, κατά σειρά, καθεδρικό ναό με το ίδιο όνομα, στον ίδιο χώρο. Η πρώτη Αγία Σοφία χτίστηκε επί Κωνστάντιου Β’ το 360, αλλά καταστράφηκε από πυρκαγιά. Η δεύτερη εγκαινιάστηκε το 415 από τον Θεοδόσιο Β’, αλλά πυρπολήθηκε κι αυτή, κατά τη Στάση του Νίκα, το 532. Τα θυρανοίξια της Αγίας Σοφίας που βλέπουμε σήμερα έγιναν με μεγάλη επισημότητα στις 27 Δεκεμβρίου του 537 από τον Ιουστινιανό, ο οποίος, όταν αντίκρισε το λαμπρό εσωτερικό της, λέγεται ότι αναφώνησε «Δόξα τω Θεώ τω καταξιώσαντί με τοιούτον έργον επιτελέσαι. Νενίκηκά σε, Σολομών!», εννοώντας, μέσα στην υπερηφάνειά του, πως ξεπέρασε τον βιβλικό βασιλιά Σολομώντα και τον ονομαστό Ναό του.

Ο εμβληματικός για τον Χριστιανισμό της Ανατολής ναός με τον καιρό, με τους αιώνες, μυθοποιήθηκε και εξιδανικεύτηκε, ενώ τα πολλά ονόματά του μαρτυρούν, σαν ορόσημα, την ιστορική του διαδρομή. Η Αγία του Θεού Σοφία λοιπόν, η «Μεγάλη Εκκλησία», έγινε για τον λαό, για τους πολλούς, που ήθελαν να εξοικειωθούν με αυτόν τον γιγαντιαίο ναό, «Αγιά-Σοφιά», με τους τόνους στη λήγουσα. Οι Σταυροφόροι, και λοιποί άρπαγες Δυτικοευρωπαίοι, που από το 1204 μέχρι το 1261 είχαν καταλάβει την Κωνσταντινούπολη, είχαν μετατρέψει την Αγία Σοφία σε ρωμαιοκαθολικό ναό, ονομάζοντάς την Sancta Sophia ή Sancta Sapientia, κάτι που δεν τους εμπόδισε να τη λεηλατήσουν στεγνά. Οι Οθωμανοί, που άλωσαν την Πόλη το 1453, έκαναν την Αγιά Σοφιά τζαμί: το Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi, που σημαίνει Μέγα Τζαμί της Αγίας Σοφίας. Η Αγία Σοφία παρέμεινε ισλαμικό τέμενος μέχρι το 1934, όταν ο Κεμάλ Ατατούρκ τη μετέτρεψε σε μουσείο, το Ayasofya Müzesi.

Ομως, στις 10 Ιουλίου του 2020 το Συμβούλιο Επικρατείας της Τουρκίας αποφάσισε υπέρ της δυνατότητας επιστροφής της Αγίας Σοφίας στο προηγούμενο καθεστώς του τεμένους. Αμέσως ο Τούρκος πρόεδρος υπέγραψε τη σχετική απόφαση και δύο βδομάδες μετά, στις 24 Ιουλίου, πραγματοποιήθηκε, μετά από 86 χρόνια, η πρώτη προσευχή στο Τζαμί της Αγίας του Θεού Σοφίας, παρουσία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Πολλές ήταν οι αντιδράσεις γι’ αυτή την πολιτική πράξη του Τούρκου προέδρου, παγκοσμίως. Ωστόσο, δεν έλειψε και η διεθνής υποστήριξη της απόφασής του, την οποία χαιρέτισαν η «Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου», το Ιράν, το Ομάν, η Αραβική Ενωση του Μαγκρέμπ, αλλά και η παλαιστινιακή οργάνωση Χαμάς, ενώ ο Σεργκέι Βερσίνιν, ο αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας, δήλωσε πως η απόφαση μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε τζαμί είναι ένα «εσωτερικό ζήτημα της Τουρκίας».

Και μια που μιλάμε για τη Ρωσία, να πούμε πως οι Ρώσοι παίζουν έναν σημαντικό ρόλο στη θρυλική υπόσταση της Αγίας του Θεού Σοφίας. Πράγματι, πολλές είναι οι προφητείες που τους εμπλέκουν, μετά την Αλωση της Πόλης το 1453, ως ελευθερωτές που υποτίθεται πως θα συντρίψουν τους Τούρκους για να ξαναπεράσει η Κωνσταντινούπολη στους χριστιανούς. Ασφαλώς όλες αυτές οι προφητείες, οι μύθοι και οι θρύλοι αντανακλούν το σοκ των χριστιανών υπηκόων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, όταν αυτή σαρώθηκε από τους Οθωμανούς.

Ηθικό δίδαγμα; Δεν υπάρχει. Μετά από 15 αιώνες, αυτός ο ναός έχει κερδίσει επαξίως το δικαίωμα να συνταξιοδοτηθεί, να αναπαυτεί, μακριά από τις υστερικές εκδηλώσεις της ανθρώπινης λατρείας, μακριά από πολιτικές σκοπιμότητες και εθνικιστικά ουρλιαχτά, και να (ξανα)γίνει μουσείο, θεματοφύλακας της Ιστορίας (του). Και ίσως αυτή να είναι μια πράξη όχι θείας, αλλά ανθρώπινης σοφίας.