Πώς επιδρούν οι τουρίστες στο αστικό τοπίο και στο κοινωνικό σώμα

Στον «Ταξιδιώτη» του Ούλριχ Αλεξάντερ Μπόσβιτς, ένας Εβραίος επιχειρηματίας, που χάνει το σπίτι και τη δουλειά του εξαιτίας των πογκρόμ του 1938, αρχίζει να ταξιδεύει ασταμάτητα, δίχως προορισμό, να διασχίζει σύνορα, να αναζητά καταφύγια στα τρένα, να περνά χρόνο σε σταθμούς και αίθουσες αναμονής. Ο «Ταξιδιώτης» του Μπόσβιτς δεν είναι παρά η λογοτεχνική απεικόνιση ενός ξεριζωμένου της μετανεωτερικότητας, που ακροβατεί ανάμεσα στην ιδιότητα του πλάνητα και του τουρίστα. Με τη ζυγαριά να γέρνει προφανώς προς την ιδιότητα του περιπλανωμένου.

Η αντίθεση τουρίστα και πλάνητα -γράφει ο Ζιγκμουντ Μπάουμαν- αποτελεί τη θεμελιώδη αντίθεση της εποχής μας. Η κινητικότητα για τον τουρίστα -εξηγεί ο Πολωνός στοχαστής- είναι ελευθερία, ενώ για τον περιπλανώμενο καταναγκασμός. Δεν ταξιδεύουν όλοι από επιλογή, ούτε όλοι έχουν την ελευθερία να επιλέξουν πού θα βρίσκονται.

Ο τουρίστας, όμως, στα χρόνια της πανδημίας δεν είναι ο ίδιος με τον τουρίστα των τελευταίων δεκαετιών. Μπαίνει σε λίστες «ευπρόσδεκτου ή μη», υφίσταται την απόρριψη, υπόκειται σε εντατικούς ελέγχους. Ετσι δεν αναζητά μονάχα νέες συγκινήσεις, παραστάσεις και αισθήσεις. Επιδιώκει -τόσο συνειδητά όσο και ασυνείδητα- να γίνει «αποδεκτός» και ταυτόχρονα να αποδράσει από τον φόβο μιας υγειονομικής απειλής, αλλά και να εντοπίσει νέα καταφύγια, στα οποία θα μπορεί να επιστρέψει σε περίπτωση «έκτακτης ανάγκης». Και αυτή είναι η ψυχική επίδραση του ιού πάνω στο τουριστικό σώμα. Υπάρχει όμως και ένα άλλο ερώτημα: Πώς αναδιαμορφώνουν οι ταξιδιώτες του κόσμου -και η ψυχολογία τους- το αστικό τοπίο των «προορισμών» που επιλέγουν και πώς επιδρούν πάνω στο κοινωνικό σώμα; Και ποιο είναι το αποτύπωμα των οικονομικοπολιτικών δομών της κοινωνίας στις σύγχρονες μορφές τουρισμού;

Παρακολουθήσαμε τα τουριστικά ήθη να αλλάζουν, τις προσδοκίες των οικοδεσποτών να κλιμακώνονται και τα «ταξιδιωτικά όνειρα» να μετασχηματίζονται από τη νέα υγειονομική συνθήκη και τις παρενέργειές της. Στην «τελευταία πράξη», οι κάτοικοι του Ηρακλείου Κρήτης υποδέχτηκαν με λαούτα και λύρες τις πρώτες διεθνείς πτήσεις. Ανάλογο ήταν και το κλίμα στη Ρόδο, όπου οι μελωδίες των παραδοσιακών οργάνων κατέκλυσαν τον αερολιμένα. Η τουριστοφοβία -που είχε πλήξει τα τελευταία χρόνια το Φαληράκι και τα Μάταλα- έγινε μέσα σε λίγους μήνες τουριστολατρία.

Παράλληλα είδαμε το αθηναϊκό κέντρο να «θέλει» να μεταμορφωθεί σε αστικό πάρκο, όχι τόσο φιλόξενο για τους κατοίκους τους αλλά σίγουρα πιο θελκτικό για τους τουρίστες του, ενώ παράλληλα το ερώτημα «κατά πόσο ασφαλές είναι το άνοιγμα στον τουρισμό;» μονοπωλούσε τις συζητήσεις της περασμένης εβδομάδας.

Τουρισμός στα χρόνια του κορονοϊού

«Οι πόλεις μεταμορφώνονται σε μουσεία, σε θεματικά πάρκα ή σε τόπους ατέρμονης ευωχίας. Και οι αυτόχθονες αντιδρούν στην ανεξέλεγκτη εισβολή», έγραφε πριν από αρκετούς μήνες η γαλλική εφημερίδα Monde υπενθυμίζοντας πως η βιομηχανία του τουρισμού είχε ξεπεράσει εκείνη του πετρελαίου.

Μέχρι που ήρθε ο Covid-19 και τα αεροπλάνα έπαψαν να πετούν. Τότε άλλαξε τόσο η ψυχολογία των ταξιδιωτών όσο και των επιχειρηματιών και ιδιωτών που δραστηριοποιούνται στον τουριστικό τομέα και περίμεναν καρτερικά τους «ξένους περιπλανώμενους», έτσι ώστε να επανακάμψει η βιομηχανία του τουρισμού.

Πώς θα αναδιαμορφωθούν οι ταξιδιωτικές συμπεριφορές από τη νέα υγειονομική συνθήκη σε συνάρτηση με τις όποιες ήδη υπάρχουσες συνθήκες ( κοινωνικές, περιβαλλοντικές και πολιτισμικές); Ποια θα είναι η επίδραση της ψυχολογίας των τουριστών στην τουριστική κίνηση μιας χώρας σε περίοδο (νέας) κρίσης;

Κανένας δεν μπορεί να αγνοήσει την επιρροή που ασκεί το γεωγραφικό περιβάλλον στον ψυχισμό του ατόμου, όπως ούτε την επίδραση που έχει ο ανθρώπινος ψυχισμός στο γεωγραφικό περιβάλλον. Αυτή είναι και η αρχή της Ψυχογεωγραφίας. Κάθε γειτονιά του κόσμου αλληλεπιδρά με τους ανθρώπους της, τόσο τους γηγενείς όσο και τους ξένους της. Φοβάται, εκμοντερνίζεται, αντιστέκεται, αναπτύσσει «άμυνες και συμπτώματα». Τα τοπία δεν είναι, εξάλλου, αποκομμένα από την ανθρώπινη μνήμη, τα συναισθήματα, το ανθρώπινο σώμα.

Ποιο θα είναι το αποτύπωμα της πανδημίας πάνω στο γεωγραφικό περιβάλλον; Με ποιους τρόπους θα ανασυντεθούν οι «ψυχογεωγραφικοί χάρτες», όταν ο κόσμος χωρίζεται πια σε χώρες υψηλής και χαμηλής εμπιστοσύνης;

Τα βήματα των ταξιδιωτών -λένε- διαφέρουν από εκείνα των μόνιμων κατοίκων. Σέρνουν μαζί τους ένα σωρό προσδοκίες. Η επαφή που ακολουθεί με τον εκάστοτε τόπο «εκπληρώνει» ή διαψεύδει το ταξιδιωτικό όνειρο, επαληθεύει ή ακυρώνει τους «μιντιακούς» φόβους.

Το είδος της «συνάντησης» που θα παραχθεί μεταξύ κατοίκων και ταξιδιωτών θα παραγάγει ένα νέο περιβάλλον. Το στοίχημα της νέας εποχής είναι να μη γίνει νέο κανονιστικό πλαίσιο η φοβία του ξένου. Οπως είχε συμβεί πριν από κάποιο καιρό με το φαινόμενο του υπερτουρισμού, που μετεξελίχθηκε σε τουριστοφοβία. Εχει περάσει καιρός από τότε που εξαπλώθηκε το κίνημα Τουρισμοφοβίας στη Βαρκελώνη με το σύνθημα Tourists go home και τη Βενετία να φωνάζει πως ζει τη «μεγαλύτερη απειλή στην ιστορία της».

Η φοβία μεταδόθηκε και σε άλλους τόπους -όπως στη Μαγιόρκα, στο Αμστερνταμ και στο Παρίσι-, αφού το σύμπτωμα γιγαντώθηκε και εξαπλώθηκε καθώς αρκετές πόλεις φλέρταραν με το να μετεξελιχθούν σε υπνουπόλεις-ξενοδοχειοπόλεις.

Την «απειλή» αυτής της μεταμόρφωσης βίωσε και η ελληνική πρωτεύουσα, καθώς εξαιτίας της βραχυχρόνιας μίσθωσης (ΑirBnb) δεν υπήρχαν πια ακίνητα για τους Αθηναίους σε λογικές τιμές σε περιοχές της μεσαίας τάξης. Αυτό δεν πρόλαβε, ωστόσο, να οδηγήσει σε τουριστοφοβία.

Με την έλευση της πανδημίας, από το τουριστικό υπερπλεόνασμα περάσαμε σε τουριστική αποτοξίνωση. Και τώρα, λένε, επιστρέφουμε στην κανονικότητα. Δεν θα είναι τίποτα, ωστόσο, το ίδιο στην εποχή των ασώματων επαφών. Αυτή τη φορά οι τουρίστες θα μοιάζουν περισσότερο από ποτέ με τους πλάνητες -του Ζίγκμουντ Μπάουμαν- καθώς θα αναζητούν, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, «καταφύγια» και νέες πατρίδες εν μέσω αυτής της υγειονομικής κρίσης. Και αυτή η δική τους μεταμόρφωση θα ενσωματωθεί και στο εκάστοτε γεωγραφικό περιβάλλον και στους κατοίκους του. Η πρόκληση είναι να μη γίνουμε ούτε τουριστοφοβικοί ούτε τουριστοϊκέτες.