Στο μετα-γκράφιτι χιπ χοπ μέλλον μας

Εχουν περάσει 32 χρόνια από τον θάνατο του Ζαν-Μισέλ Μπασκιά (1960-1988). Καλλιτέχνης γκράφιτι, ζωγράφος, ποιητής, φιλόσοφος, DJ, μουσικός, πρωταγωνιστής σε ταινίες, κατάφερε σε λίγο περισσότερο από μια δεκαετία να κυριαρχήσει σε όλα αυτά με τα οποία ασχολήθηκε. Τα άλλαξε όλα, φτάνοντας στο σήμερα όπου η προκλητική, προβοκατόρικη τέχνη του σείει τον κόσμο μας και μιλάει κατευθείαν στις καρδιές μας.

Νέος, όμορφος, χαρισματικός, παραγωγικός, αντισυμβατικός, μοναδικός πρωτοπόρος επηρέασε με τις δημιουργίες του το μέλλον μας και τις ζωές μας. Σημαντική και περίπλοκη φιγούρα πέθανε σε ηλικία μόλις 27 ετών από χρήση ηρωίνης, όμως στη σύντομη ζωή του κατάφερε με την τέχνη του να στρέψει τα βλέμματα και ολόκληρο το πνευματικό status quo της Αμερικής και ειδικότερα της Νέας Υόρκης των ’80ς στην τέχνη και την κουλτούρα του δρόμου.

Αγγιζε δημιουργικά καλλιτεχνικές σφαίρες πυροδοτώντας πνευματικές εκρήξεις και αλυσιδωτές αντιδράσεις, που έφεραν επανάσταση. Με τον αντισυμβατικό πρωτόγονο νεο-εξπρεσιονισμό του μεταμόρφωσε την τέχνη, όπως παραδοσιακά την ξέραμε μέχρι τότε, οδηγώντας τη σε νέους επαναστατικούς δρόμους με όλους τους φίλους και τους «συναδέλφους» του από τις γειτονιές των Αφροαμερικανών και των λατινόφωνων.

Λαμπρή παρουσία με «ηχηρή» παρόρμηση και αγριότητα να αναδύεται σε κάθε δημιουργία του. Αυτό το παιδί-θαύμα γεννημένο στο Μπρούκλιν της αμερικάνικης Μητρόπολης από πατέρα με καταγωγή από την Αϊτή και μητέρα από το Πουέρτο Ρίκο, στα 15 του έφυγε από το «διαλυμένο» σπίτι του και παράτησε το σχολείο. Σχεδιάζει καρτούν εμπνεόμενος από τις ταινίες του Χίτσκοκ και «διδάσκει» τον εαυτό του πώς να γίνει καλλιτέχνης στον δρόμο.

Μαζί με έναν φίλο του φιλοτεχνούν γκράφιτι και αινιγματικά ποιητικά συνθήματα στο Σόχο και την περιοχή της Lower East Side υπογράφοντας με το ψευδώνυμο SAMO©. Δημιουργεί και πουλάει κάρτες για να ζει μα πάνω από όλα αναζητά με πάθος το όχημα πάνω στο οποίο θα οικοδομήσει την τέχνη του. Δανείζεται στοιχεία από το πανκ κίνημα, τη ραπ, την αρχαία αιγυπτιακή ιστορία και την παραδοσιακή αφρικανική τέχνη που τα αναδιαμορφώνει και τα κάνει κτήμα του.

Με το ταλέντο του έρχεται η επιτυχία νωρίς. Ζει με τους φίλους του κοινοβιακά και εκθέτει τη δουλειά του στο ονομαστό Times Square Show κάνοντας αίσθηση. Γίνεται βασικός συντελεστής στην «υπόγεια» καλλιτεχνική σκηνή, ασχολείται με στίχους, ρίμες και μουσικούς ρυθμούς (beat) καθώς γίνεται ο ερμηνευτής στο πειραματικό συγκρότημα «Gray». Πρωταγωνιστεί στο φίλμ «New York Beat» (μετονομάστηκε σε Downtown 81) με την Ντέμπι Χάρι (1945) των Blondie και τον αναγνωρίζουμε στο μουσικό βίντεο «Rapture» του συγκροτήματος. Τότε είναι που γνωρίζεται με τον ήρωά του Αντι Γουόρχολ (1928-1987) που θα παίξει τον πρωταρχικό ρόλο στη ζωή και την καλλιτεχνική του πορεία.

Το ηφαιστειακό ταλέντο του απογειώνεται με πολλές εκθέσεις. Ζωγραφίζει ασταμάτητα πάντα περιτριγυρισμένος από ανθρώπους, πίνοντας ακριβό κρασί, με μουσική συνοδεία το «Bolero» του Ravel, φορώντας πανάκριβα κοστούμια Armani, όμως παραμένει ένα εξαιρετικά μοναχικό άτομο που χρησιμοποιεί την τέχνη και την έκφραση με όλα τα μέσα για να ξορκίσει τους δαίμονες που τον ταλανίζουν.

Μετά τον θάνατο του μέντορά του καταρρέει, απομονώνεται, βυθίζεται στην κατάθλιψη και την ηρωίνη που τον φέρνει στον θάνατο από υπερβολική δόση στο στούντιό του στο Μανχάταν.

Η σύντομη ζωή του Μπασκιά ήταν πάντα γεμάτη παρορμητισμό και έκφραση. Ωστόσο, δεν δούλευε ποτέ μεμονωμένα. Υπήρξε μέρος μιας ευρύτερης, αυτοδίδακτης, εκτός του κατεστημένου, καλλιτεχνικής κοινότητας στη Νέα Υόρκη. Μιας κοινότητας που βοήθησε στην καλλιέργεια του χιπ χοπ (hip-hop) πολιτισμού. Είναι η κουλτούρα-καλλιτεχνικό ρεύμα που δειλά σχηματίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1970 από τους Αφροαμερικανούς και Πορτορικανούς του νότιου Μπρονξ της Νέας Υόρκης, κατέκτησε τον κόσμο στα τέλη της δεκαετίας του 1980, ενώ από τη δεκαετία του 2000 έγινε και παραμένει το πιο δημοφιλές είδος μουσικής σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Ο Μπασκιά έγινε το εμβληματικό, προβεβλημένο πρόσωπο αυτού του μετασχηματιστικού κινήματος στη σύγχρονη αμερικανική τέχνη, αλλά δεν ήταν ο μόνος.

Αυτήν την εποχή το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστόνης (MFA), ένα μουσείο πρωτοποριακό και φημισμένο στον κόσμο της τέχνης, που έχει να επιδείξει διάσημα εκθέματα που περιλαμβάνουν από μούμιες μέχρι Μονέ, από Ρέμπραντ μέχρι Γουόρχολ και από Κάλο μέχρι Μπέκμαν, καλωσορίζει στις μεγάλες αίθουσές του μια έκθεση με διαφορετικό προσανατολισμό.

Με όνομα «Writing the Future» (Γράφοντας το Μέλλον) και υπότιτλο «Basquiat and the Hip-Hop Generation» (Ο Μπασκιά και η γενιά του χιπ χοπ) ενώνει μαεστρικά 35 εμβληματικές δημιουργίες του Μπασκιά, που συγκεντρώθηκαν από συλλογές και μουσεία όλου του κόσμου με σχεδόν 100 έργα φτιαγμένα σε διάφορα μέσα από 11 σύγχρονούς του καλλιτέχνες, τους A-One (Anthony Clark, 1964-2001), ERO (Dominique Philbert, 1967-2011), Fab 5 Freddy (Fred Brathwaite, 1959), Futura (Lenny McGurr, 1955), Keith Haring (1958-1990), Kool Koor (Charles William Hargrove Jr., 1963), LA2 (Angel Ortiz, 1966), Lady Pink (Sandra Fabara, 1964), Lee Quiñones (1960), Rammellzee (1960-2010) και Toxic (Torrick Ablack, 1965).

Ολοι τους καλλιτέχνες της κουλτούρας του δρόμου και του εξεγερτικού κινήματος της σύγχρονης σκέψης μπόρεσαν να μετατρέψουν την αμερικανική Μητρόπολη που βρισκόταν σε οικονομική κρίση σε μια δυναμική οπτική αυτοκρατορία.

Τα έργα τους σε τρένα, τοίχους, δρόμους, μικρές και μεγάλες επιφάνειες ήταν εγκλήματα στα μάτια του νόμου όμως μεταμορφώθηκαν στην σύγχρονη τέχνη και την ποπ (λαϊκή) κουλτούρα. Δουλεύοντας στη ζωγραφική, τη γλυπτική, τη μουσική, τη μόδα και τον κινηματογράφο, μοιράστηκαν μια εννοιολογική προσέγγιση που βασίζεται στην εκλεπτυσμένη μεταχείριση της χιπ χοπ γλώσσας.

Οι ανατρεπτικές αφαιρέσεις τους δημιούργησαν νέα στυλ στην τηλεόραση, τα κόμικς, τις ταινίες και την μοντέρνα τέχνη γενικότερα φέρνοντας στο προσκήνιο Αφροαμερικανούς, Λατίνους, και δημιουργούς από την Καραϊβική που βγάζουν στα έργα τους τη μεταναστευτική κληρονομιά τους συνδυασμένη με τις κοσμοπολίτικες εμπειρίες του νέου τρόπου ζωής.

Τα γκράφιτι, ένα νέο είδος εικαστικής τέχνης λοιπόν, αποκλεισμένο από τις γκαλερί και τα μουσεία σύγχρονης τέχνης, σάρωσε δυναμικά τον κόσμο προκαλώντας το επαναστατικό κίνημα «post-graffiti» (μετα-γκράφιτι) που πέρασε από τους εξωτερικούς τοίχους, τα κλαμπ, τον αυτοσχεδιαστικό χορό και τη μόδα του δρόμου, σε ανεξάρτητους χώρους τέχνης, εμπορικές γκαλερί, σε εφημερίδες, περιοδικά και τηλεόραση, ακαδημαϊκά συμπόσια και σε περίοπτες εκθέσεις μουσείων σε όλες τις άκρες του κόσμου μας.

Σήμερα, είναι εύκολο να σκεφτόμαστε το χιπ χοπ αποκλειστικά ως μουσικό είδος λόγω της κυριαρχίας του στα pop charts όμως έχει διαμορφώσει την αισθητική μας και καταγράφεται πλέον στο συλλογικό οπτικό dna μας.

Η έκθεση του MFA θα διαρκέσει μέχρι τις 2 Αυγούστου (τώρα προσωρινά κλειστή λόγω της πανδημίας covid-19) διερευνά την εικαστική και «λεκτική γλώσσα» των καλλιτεχνών της δεκαετίας του 1980 που εκτόξευσαν τις δημιουργικές κραυγές τους στην τέχνη και τη μουσική αλλάζοντας την καρδιά και τον κόσμο μας.

Συνεχίζουν να εμπνέουν τις νέες γενιές δημιουργών που ανακαλύπτουν και επαναπροσδιορίζουν τη δημιουργική τους έκφραση πρωτοποριακά, καθώς εξακολουθούν να ωθούν τα καλλιτεχνικά όρια εκεί που διαψεύδονται οι πάγιες συμβάσεις της τέχνης και μεταμορφώνουν μαζί μας το μέλλον.

? «Writing the Future – Basquiat and the Hip-Hop Generation», Μουσείο Καλών Τεχνών (MFA), Βοστόνη. Μέχρι 2 Αυγούστου 

? Μένουμε σπίτι!

Μένουμε σπίτι! Λόγω της πανδημίας ξεναγούμαστε και απολαμβάνουμε διαδικτυακά εκθέσεις και συλλογές στο μουσείο  και στην κεντρική σελίδα του μουσείου με καθημερινές προσφορές για ξεναγήσεις.