Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Τα απατηλά παιχνίδια της φύσης
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Τα απατηλά παιχνίδια της φύσης

  • A-
  • A+
Ο Τόμας Μαν βάζει το χέρι στη φωτιά για εκατομμύρια γυναίκες στον κόσμο και θίγει εκτός των άλλων το κορυφαίο ζήτημα όλων των εποχών για άνδρες και γυναίκες: το δικαίωμα στον έρωτα όταν τα χρόνια περάσουν. Ακόμα και σήμερα οι άνθρωποι βασανίζονται ανάμεσα στη λογική και το συναίσθημα

Προς τον Τόμας Μαν:

«Απόψε θέλω να σας εκφράσω τις ευχαριστίες και τον θαυμασμό μου για τη σκανδαλώδη παραβολή… Δεν θα υπήρχε τέλος στους επαίνους, αν εξετάσει κανείς τις λεπτότητες και τη συμπυκνωμένη πείρα που εισδύουν στην υπόθεση… Σχεδόν ποτέ πριν δεν τα είχατε καταφέρει τόσο να συνδέσετε τις δυνάμεις του σκανδάλου με την ίδια την υπόθεση μέσω μιας αυτάρεσκης αδιαντροπιάς στην αντιμετώπιση των facts of life, τα οποία συνθέτουν την παραβολή… Ούτε καν εγώ δεν μπόρεσα αυτή τη φορά να αποποιηθώ τη σκέψη της μουσικής τεχνικής της εναλλαγής… όπου εναλλάσσονται με ακρίβεια το φως και το σκοτάδι, το forte και το piano κι όποιες άλλες αντιθέσεις μπορεί να σκεφτεί κανείς· δεν παίρνει λοιπόν εδώ η πεισιθάνατη ζωή τον λόγο, αλλά ο θάνατος που ποθεί να ζήσει, κι αυτό ακριβώς αντιπροσωπεύει ταυτόχρονα το απρεπές, το ασύλληπτο που συνταράσσει την κοινωνική συνοχή…».

Ετσι αρχίζει το γράμμα του ο σπουδαίος φιλόσοφος Τέοντορ Αντόρνο προς τον Τόμας Μαν, στις 18 Ιανουαρίου 1954, αφού έχει μόλις τελειώσει την ανάγνωση της «Απατημένης». Μια μικρή νουβέλα του κορυφαίου Γερμανού συγγραφέα που διάβασα πρόσφατα. Κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κριτική σε εξαιρετική μετάφραση του Γιάννη Κοιλή. Μένω πάντα έκπληκτη με τη συγγραφική δεινότητα του Τ. Μαν και την ιδιαίτερη ικανότητά του να ψυχαναλύει σε βάθος τους ήρωές του. Ειδικά τις γυναίκες. Η υπόθεση του βιβλίου είναι φαινομενικά κοινότοπη:

Η Ρόζαλι φον Τίλμερ, μιας καθωσπρέπει κυρία, χήρα ενός ένδοξου αξιωματικού του στρατού, ζει στο Ντίσελντορφ μαζί με τα δυο της παιδιά, την Αννα και τον Εντουαρντ. Ερωτεύεται τον δάσκαλο του γιου της και κατά πολύ νεότερό της, Κεν.

Εύλογα θα μπορούσε να φανταστεί ο μελλοντικός αναγνώστης τις διαστάσεις ενός τέτοιου κοινωνικού σκανδάλου εκείνη την εποχή.

Αυτό όμως που δεν μπορεί να φανταστεί είναι ότι πρόκειται για ένα φιλοσοφικό δοκίμιο για την ίδια τη φύση μιας γυναίκας και για τη σχέση με το σώμα της όταν αυτό τελικά την προδίδει και την απατά με τον πιο τραγικό τρόπο.

Ο τολμηρός Τόμας Μαν φτάνει μέχρι τα βάθη της γυναικείας ύπαρξης, αναδεικνύοντας τη μοναδική της φύση στην αλυσίδα της ζωής. Είτε πρόκειται για μια νέα «χωλή» γυναίκα που παίρνει τον ρόλο της μητέρας για τη μητέρα της, είτε πρόκειται για μια γυναίκα στα πενήντα της που αφήνεται να ερωτευτεί έναν νεότερο άντρα.

Η κόρη: «Τι θα έλεγες, χρησιμοποιώντας το γεγονός ότι ο Κεν θα μπορούσε να είναι και γιος σου, να μετέτρεπες την τρυφερότητα που αισθάνεσαι γι' αυτόν προς το μητρικότερο, να την εξόριζες, για το καλό σου, στη μητρική;»

Η μητέρα: «Ωστε να επιβληθεί η ορθή συμφωνία μεταξύ σώματος και ψυχής, έτσι δεν είναι;»

Και πάλι όμως ο Τόμας Μαν δεν δίνει ξεκάθαρους ρόλους στις δυο γυναίκες. Η φιλοσοφική ατμόσφαιρα όλου του βιβλίου δεν αφήνει μανιχαϊστικές βεβαιότητες για το τι είναι σωστό και τι λάθος. Η έξαψη της ζωής που πλημμυρίζει τη μεσήλικη γυναίκα έρχεται σε αντίθεση με τις ίδιες τις ηθικές πεποιθήσεις με τις οποίες μεγάλωσε την κόρη της. Ζει «ενάντια στον εαυτό της». Και η κόρη συχνά τα βάζει με τον εαυτό της που θέλει να πείσει τη μητέρα της για εγκράτεια, αλλά αυτό δεν συνάδει με την κοσμοθεώρησή της. Απλά το κάνει γιατί της φαίνεται αναγκαίο για να κρατήσει την ψυχική της ηρεμία η μητέρα της.

Και εκεί, με μεγάλη μαεστρία ο συγγραφέας τη βάζει να σκέφτεται αυτό το κορυφαίο ζήτημα της «ανταγωνιστικότητας» που συναντάμε στις σχέσεις μητέρας-κόρης: «Αναρωτιόταν μήπως, έχοντας ποθήσει κάποτε γεμάτη θλίψη την ευτυχία των αισθήσεων δίχως να τη γνωρίσει όμως ποτέ, κρυφά δεν τη χαλάλιζε της μητέρας της και μήπως γι' αυτό της είχε επιβάλει την ηθικότητα με κάθε είδους εξυπνακίστικα επιχειρήματα».

Το βιβλίο αγγίζει ένα πολύ ευαίσθητο θέμα και ο Τ. Μαν βάζει το χέρι στη φωτιά για εκατομμύρια γυναίκες στον κόσμο. Και επίσης θίγει το κορυφαίο ζήτημα όλων των εποχών για άνδρες και γυναίκες: το δικαίωμα στον έρωτα όταν τα χρόνια περάσουν. Ακόμα και σήμερα οι άνθρωποι βασανίζονται ανάμεσα στη λογική και το συναίσθημα.

Οι γυναίκες έχουν από πολύ νωρίς μια πολύ στενή σχέση με τη φύση. Ο δεσμός αυτός καθώς μεγαλώνουν αλλάζει μορφή, αλλά παραμένει ισχυρός. Είναι μια σύνθετη σχέση που μας σημαδεύει βαθιά από μια τρυφερή ηλικία για να διακοπεί απότομα γύρω στην ηλικία των πενήντα, θυμίζοντάς μας πως η φύση ορίζει τις ζωές μας. Στη ζωή της κυρίας Φον Τίλμερ η φύση που τόσο δόξαζε και αγαπούσε θα παίξει ένα τραγικό παιχνίδι.

Ωστόσο εκείνη θα το αποδεχτεί μοιρολατρικά εμφανίζοντάς μας έναν άκρως ποιητικό Τόμας Μαν. Αποθεώνει τη φύση -αυτή είναι τελικά η ηρωίδα του- με τις πιο όμορφες λέξεις: «Αυτή είναι η ανάσα της φύσης, είναι αυτή η γλυκιά άχνα της ζωής, ζεσταμένη απ' τον ήλιο και ποτισμένη στην υγρασία, έτσι όπως μας τη φέρνει ο άνεμος απ' τον κόρφο της. Ας την απολαύσουμε κι εμείς τα παιδιά της ευλαβικά».

Από τα «Μπούντενμπροκ», «Θάνατος στη Βενετία», «Μαγικό Βουνό», «Ο Ιωσήφ και οι αδελφοί αυτού», «Δόκτωρ Φάουστους» μέχρι την «Απατημένη» που κρατώ τώρα στα χέρια μου, ο σπουδαίος Τόμας Μαν προσφέρει πάντα στον αναγνώστη μια σπάνια λογοτεχνική και φιλοσοφική απόλαυση.

ΝΗΣΙΔΕΣ
«Η βαθιά συγκίνηση είναι η μαμή της τέχνης»
Τα «Διηγήματά» της, που κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Καστανιώτη αμέσως μετά την άρση των περιοριστικών μέτρων για τον κορονοΐό, ήταν η αφορμή για αυτήν την συνέντευξη. Καθώς ετοιμάζω τις ερωτήσεις έχω δεκάδες...
«Η βαθιά συγκίνηση είναι η μαμή της τέχνης»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο ψυχανατόμος των καιρών
Μαζί με τον Ζοζέ Σαραμάγκου και τον Ζοζέ Καρντόζο Πίρες, ο Αντούνες συμπληρώνει την τριάδα των κορυφαίων σύγχρονων Πορτογάλων συγγραφέων. Ομως ο Αντούνες, ψυχίατρος ο ίδιος, στέκεται με περισσότερο πάθος στην...
Ο ψυχανατόμος των καιρών
ΝΗΣΙΔΕΣ
Τίποτα δεν χάνεται
Αναρωτιέμαι αν η Κλοέ Μεντί, συγγραφέας του βιβλίου «Τίποτα δεν χάνεται», βάζοντας τις παραπάνω φράσεις στο στόμα του εντεκάχρονου Ματιά, είχε κατά νου τον Σοπενάουερ και το «Ο κόσμος ως βούληση και ως...
Τίποτα δεν χάνεται
ΝΗΣΙΔΕΣ
Σέξπιρ, ο σύγχρονός μας
Στο βιβλίο του Κοτ θα βρείτε αποσαφηνισμένα όλα τα έργα του μεγάλου δραματουργού και το πώς οι ήρωές του αυτονομήθηκαν από τον δημιουργό τους και εξελίχτηκαν από σύγχρονους σκηνοθέτες και δραματουργούς.
Σέξπιρ, ο σύγχρονός μας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το οργιώδες σύμπαν του Μπρούνο Σουλτς
Τον Σουλτς δυσκολευόμαστε να τον κατατάξουμε κάπου. Μπορούμε να τον χαρακτηρίσουμε σουρεαλιστή, συμβολιστή, εξπρεσιονιστή, μοντερνιστή… καθώς γράφει πότε σαν τον Κάφκα και πότε σαν τον Προυστ.
Το οργιώδες σύμπαν του Μπρούνο Σουλτς
ΝΗΣΙΔΕΣ
Για την αγάπη και την ξενιτιά
Ο καθ. φιλοσοφίας συναντά τον συγγραφέα περισσότερο από όλα τα βιβλία του σ’ αυτό το τελευταίο. Οι δύο ιδιότητες του Θοδωρή Καλλιφατίδη «αγκαλιασμένες» σφιχτά στο βιβλίο «Αγάπη και ξενιτιά».
Για την αγάπη και την ξενιτιά

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας