Το βιβλίο εδράζεται στο ογκούμενο ενδιαφέρον για το δομημένο αστικό περιβάλλον. Αλλωστε κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας έχει υπάρξει σημαντική αναβίωση της ενασχόλησης με τις αστικές μελέτες. Γίνεται όλο και περισσότερο κατανοητό ότι η πόλη αποτελεί τον θεμέλιο λίθο της οργάνωσης μιας κοινωνίας, αφού εκεί δημιουργείται ανάπτυξη του δευτερογενούς τομέα του εμπορίου, των υπηρεσιών και της διοίκησης.
Ο συγγραφέας προχωρά σε πολλαπλές σημάνσεις του αστικού τοπίου. Η αρχιτεκτονική είναι μια αφορμή για να εισέλθει στην ιστορία των κατοίκων, να αφουγκραστεί το παρελθόν. Οικονομικές δραστηριότητες, πολιτικές σχέσεις, θρησκευτικά βιώματα και συγκρούσεις αναφαίνονται μέσα από τη διεισδυτική παρατήρηση του κτιριακού αποθέματος. Ανιχνεύει τους δημόσιους χώρους, που είναι οι τοποθεσίες κοινωνικοποίησης των πολιτών, για τη σπουδαιότητα των οποίων παρατηρείται, την τελευταία τριακονταετία, μια αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος. Εκτεταμένες βιβλιογραφικές αναζητήσεις, παλιές φωτογραφίες και αρχειακό υλικό δείχνουν στον συγγραφέα τον δρόμο για κόσμους σιωπηλούς, για μια πολιτεία του παρελθόντος, που αναπλάθεται εγκεφαλικά διαμέσου μιας πολύπλευρης ενασχόλησης. Το έργο είναι χωρισμένο σε κεφάλαια κατά πόλη και είναι πλαισιωμένο με φωτογραφικό υλικό που συναρμόζεται με το κείμενο και το παραστατικοποιεί.
Ο συγγραφέας μέσα από την επαφή του με το γενικότερο κτιριακό απόθεμα και τα κτίσματα – τοπόσημα εικοσιτεσσάρων πόλεων της Ελλάδας ανατρέχει στην ιστορία τους, τα αρχιτεκτονικά ρεύματα και τις κοινωνικές δομές. Στόχος του να αναδείξει τη σχέση διαλόγου μεταξύ των αστικών χώρων και των ιστορικών, ιδεολογικών και κοινωνικών τάσεων που επέδρασαν στο δομημένο περιβάλλον. Αναδεικνύει τη σπουδαιότητα της μελέτης του τοπικού για την κατανόηση της εμφάνισης των τρόπων ζωής που σχετίζονται με τον χώρο.
Στα κείμενα εκδηλώνεται μια αγάπη για τον άνθρωπο, τον πολίτη και τον αστικό ιστό. Δικαιολογημένα, αφού το αστικό τοπίο είναι τόπος μετακίνησης, ανάπτυξης δραστηριοτήτων, συνάθροισης και ταυτοποίησης της κοινότητας, ανάπαυσης και διασκέδασης. Το δομημένο περιβάλλον υποδηλώνει την κοινωνική ταυτότητα του εκάστοτε χώρου και οι αλλοιώσεις του επιφέρουν αλλαγές στη ζωή των ανθρώπων. Η επιθυμία να προστατεύσουμε το τοπίο είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την επιθυμία να δημιουργηθεί μια σχέση αλληλοσεβασμού ανάμεσα στο τοπίο και τους κατοίκους του. Γι’ αυτό διάχυτη είναι στα κείμενα η αρνητική στάση του συγγραφέα απέναντι στην ανέγερση απαράδεκτων αισθητικά κτιρίων, καθώς και σε κάθε άλλη μορφή υποβάθμισης του αστικού περιβάλλοντος.
Με μια ματιά πρωτότυπη, γεμάτη θετική παρόρμηση αλλά και γνώση, μας εισάγει σε ένα άγνωστο σε πολλούς κόσμο, στις πόλεις της ελληνικής επαρχίας και κυρίως στις μικρές πόλεις. Τις μεγάλες πόλεις τις θεωρεί, όχι άδικα, έξω από τα ελληνικά δεδομένα. Ανιχνεύει τις περιόδους ακμής και παρακμής και τα θετικά χαρακτηριστικά ενός ποιοτικού τρόπου ζωής που δυστυχώς χάνεται. Εκτιμά τις επιρροές των αρχιτεκτονικών ρευμάτων, καθώς και την επίδραση της γεωγραφικής θέσης και του κοινωνικού και οικονομικού περίγυρου στον οικιστικό ιστό. Παρουσιάζει τα μνημεία σε συνδυασμό με την πορεία ανάπτυξης της πόλης και την τάση για τη δημιουργία της εθνικής ταυτότητας. Αναδεικνύει αρχιτεκτονικά διαμάντια υποβαθμισμένα από την εσωστρέφεια, τις συγκυρίες και τον νεοελληνικό αθηνοκεντρισμό. Αφουγκράζεται τα πολυπολιτισμικά στοιχεία και τις βουβές ιστορίες των αφανών κατοίκων τους.
Υπάρχουν πολλές σχέσεις που αναπτύσσονται ανάμεσα στην αρχιτεκτονική και τη φύση και πάντα ο ρόλος του ανθρώπου σε αυτές είναι καθοριστικός. Η φύση δίνει έντονη χροιά στις αναδρομές του συγγραφέα όπως ο βορινός άνεμος στο Ηράκλειο, το Πήλιο που περιβάλλει τον Βόλο, η ενδοχώρα της Δράμας, ο πεδινός χαρακτήρας της Καρδίτσας, η ακτογραμμή στη Ρόδο και τέλος το ποτάμι στα Τρίκαλα και στη Φλώρινα.
Η τάση για συγκέντρωση του πληθυσμού στην Αθήνα και δευτερευόντως στη Θεσσαλονίκη έπληξε συνολικά την επαρχία, αλλά κατά τρόπο ανομοιογενή. Ενα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού έχει εγκαταλείψει σε αρκετές περιπτώσεις πόλεις όπως η Αμφισσα, η Τρίπολη, η Καστοριά και η Φλώρινα. Γι’ αυτό η ανάδειξη των ποιοτικών χαρακτηριστικών και του πολιτιστικού αποθέματος των πόλεων, καθώς και οι προτάσεις του Νίκου Βατόπουλου για την αντιστροφή της εσωστρέφειας μπορεί να αποτελέσουν εφαλτήριο για ένα καλύτερο αύριο. Το ποιοτικό έργο που μας χάρισε ο συγγραφέας αναδεικνύει το αίτημα για μια κοινή ταυτότητα τοπίου, μια συλλογική συνείδηση και μια κοινή μνήμη, ξεχωριστή για κάθε τόπο. Η απώλεια της αίσθησης «ότι κάπου ανήκουμε», συνδυασμένη με μια οπτική αποτίμησης των πάντων με γνώμονα το χρήμα, απομακρύνει τον πολίτη από την απόλαυση ενός ποιοτικού αστικού περιβάλλοντος. Η αναβάθμιση της ζωής, που οργανώνεται μέσα στον αστικό χώρο, είναι το διάχυτο ποθούμενο που διαφαίνεται στα κείμενα του βιβλίου. Η αναζήτηση μιας αστικής μορφολογίας που θα παρεμβαίνει βελτιωτικά στον κοινωνικό ιστό παραμένει επίκαιρη.
* διδάκτορας Οικονομικής Ιστορίας Paris I – Sorbonne
