Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Αισιοδοξία της βούλησης» σε χώρους εγκλεισμού

Θανάσης Καλαφάτης, «Μια ηλιαχτίδα σε πέτρινους τοίχους. Τα χρόνια του εγκλεισμού 1966-1974», Εκδόσεις Θεμέλιο, 2019.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Αισιοδοξία της βούλησης» σε χώρους εγκλεισμού

  • A-
  • A+

Ο συγγραφέας μάς παραδίδει ένα ακόμα βιβλίο με μαρτυρίες και πιστεύω ότι το πράττει γράφοντας με την υπευθυνότητα ενός ανθρώπου που εκπληρώνει ένα ιστορικό χρέος. Ηδη το εξώφυλλο του βιβλίου προδιαθέτει πολύ θετικά τον υποψήφιο αναγνώστη. Την ελκτική δε δύναμή του την οφείλει, πέρα από το εξαιρετικό σχέδιο που το κοσμεί, και στον ίδιο του τον τίτλο. Τούτο στον βαθμό που, ενώ το έργο αναφέρεται σε μακρά περίοδο εγκλεισμών, η οπτική των μαρτυριών είναι τέτοια ώστε εκείνο που τελικά εκπέμπουν να δημιουργεί μηνύματα ελπίδας. Αυτό το σηματοδοτεί ο συγγραφέας επιλέγοντας να τις τιτλοφορήσει με έκφραση ποιητική: μια ηλιαχτίδα σε πέτρινους τοίχους. Παραπέμπει έτσι υπόρρητα στην αισιοδοξία της βούλησης έτσι, όμως, όπως αυτή απορρέει από την «γκραμσιανή» ρήση «απαισιοδοξία της νόησης, αισιοδοξία της βούλησης». Εμβληματική διατύπωση που χαρακτηρίζει, ταυτόχρονα, την αριστερή στάση απέναντι στα πράγματα και μάλιστα με τρόπο εξαιρετικά εύστοχο.

Ο συγγραφέας, στρατευμένος στην υπόθεση της Αριστεράς από τα μαθητικά του κιόλας χρόνια, επιμένει λοιπόν (σχεδόν βολονταριστικά, θα λέγαμε) να αναζητά και μ’ αυτό το βιβλίο ακτίνες φωτός, ακόμα και όταν περιγράφει όψεις από τις πλέον σκοτεινές περιόδους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Μοιάζει και πάλι να «παίζει» στους τίτλους των βιβλίων με το φως. Ετσι από το «λυκόφως στο λυκαυγές» και τώρα να τη που ξεπροβάλλει μια «ηλιαχτίδα πάνω σε πέτρινους τοίχους».

Κομβικό σημείο και σ’ αυτό το βιβλίο παραμένει, λοιπόν, η επιμονή του συγγραφέα να υπερασπίζεται έναντι οποιουδήποτε τιμήματος την επιλογή του να παραμένει πολίτης με όλο το αξιολογικό φορτίο της λέξης. Πολίτης πρωταρχικά ενεργός και συνακόλουθα ενεργός ενταγμένος στην Αριστερά. Εννοεί λοιπόν προσερχόμενος, το ’66 να υπηρετήσει τη θητεία του, να παραμείνει πιστός στον όρκο που, από το 1962 και μετά, έδιναν οι φοιτητές στις διαδηλώσεις και τις συνελεύσεις τους. Ορκο πίστης στο άρθρο 114 του Συντάγματος.

Πέρα τούτων όμως, εκείνο που σίγουρα μπορούμε να αποκρυπτογραφήσουμε, μέσω των 64 σύντομων ιστοριών που ξετυλίγονται στο βιβλίο, είναι το σύμπλεγμα εξουσιαστικών μηχανισμών. Μηχανισμών των οποίων ο τρόπος λειτουργίας αποκαλύπτεται από την οξύτατη κριτική που ασκεί ο συγγραφέας. Κριτική που, στην ουσία της, στρέφει τα βέλη της προς όλα τα κλειστά συστήματα και στη λογική που τα διατρέχει. Απέναντι λοιπόν στον κόσμο της στρατιωτικής εξουσίας, που διακατέχεται από αντικομμουνιστική υστερία και προτάσσει μηχανισμούς βίας, οι διωκόμενοι θα αντιτάξουν τον δικό τους λόγο και τους δικούς του μηχανισμούς άμυνας. Με αποκορύφωμα βέβαια πράξεις αντιστασιακές, όπως αυτές του συγγραφέα που τον οδήγησαν ενώπιον του Διαρκούς Στρατοδικείου Καβάλας και του στοίχισαν την καταδίκη σε 4,5 χρόνια φυλακής με βάση τον Α.Ν. 509/1947 του Εμφυλίου.

Μέσα από αυτά τα περιστατικά ανατέλλει η μια εκδοχή της ηλιαχτίδας που πέφτει πάνω στους πέτρινους τοίχους. Είναι η ελπιδοφόρα σκέψη ότι όσο υπάρχουν πολίτες και αγωνιστές που αντιστέκονται δεν θα αργήσει να κάνει την εμφάνισή του ένα καλύτερο μέλλον, καθώς η ώρα της πτώσης της χούντας θα πλησιάζει όλο και περισσότερο. Είναι αυτό ακριβώς το μήνυμα της αντίστασης που αποτέλεσε κάτι σαν ηλιαχτίδα.

Ηλιαχτίδα είναι επίσης τα «πέτρινα» πανεπιστήμια, ο σημαντικός ρόλος των οποίων τονίζεται ήδη από τον Πρόλογο του βιβλίου.

Με ηλιαχτίδα μοιάζουν επίσης δημιουργικές δραστηριότητες όπως: ζωγραφική, ποίηση και, γενικότερα, λογοτεχνία, μεταφράσεις έργων (επιστημονικών ή άλλων) ξένων συγγραφέων κ.λπ.

Ακόμα σαν ηλιαχτίδα μέσα στη σκοτεινιά των πέτρινων κελιών μοιάζουν εκδηλώσεις συμπαράστασης και αλληλεγγύης προς τους κρατούμενους ή και μεταξύ συγκρατούμενων.

Πιστεύω ότι, αν δεν είχαμε στα χέρια μας το συγκεκριμένο έργο, το έλλειμμα που θα είχαμε και ως επιστημονική κοινότητα και ως αναγνωστικό κοινό θα ήταν σημαντικό. Και πάντως θα ήταν δυσανάλογα μεγαλύτερο από αυτό που αντιστοιχεί στο βιβλιογραφικό κενό που καλύπτει. Εκτιμώ ότι ο συγγραφέας δεν είχε σκοπό να παρουσιάσει ως επιστήμονας ιστορικός ένα σύγγραμμα που θα ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της επιστημονικής πειθαρχίας που υπαγορεύει η επιστήμη της Ιστορίας. Εάν ήθελε κάτι τέτοιο ήξερε πολύ καλά πώς να το κάνει.

Επιπρόσθετα, το έργο παρουσιάζει ενδιαφέρον και από παιδαγωγική σκοπιά θεωρούμενο. Και αυτό είναι μια επιπλέον λειτουργία του νέου βιβλίου (αν και σχετικές νύξεις βρίσκουμε και στο προηγούμενο). Χωρίς να διακατέχεται από κανενός είδους διδακτισμό. Το αντίθετο, θα έλεγα.

Πρέπει να σημειώσω το ιδιαίτερο νόημα που αποκτά η έκδοση του βιβλίου στις μέρες μας. Διότι μπορεί οι ιστορίες αυτές να μοιάζουν παράταιρες σε ένα πλαίσιο δημοκρατικότερο, όμως δεν είναι ή, τουλάχιστον, δεν είναι τόσο όσο εκ πρώτης όψεως φαίνονται. Πραγματικά και σήμερα, παρά τις επιμέρους αλλαγές πλαισίου, ανιχνεύουμε στοιχεία τα οποία παραπέμπουν, τηρουμένων των αναλογιών, σε δυσμενείς καταστάσεις του παρελθόντος που θα έπρεπε να έχουν εκλείψει.

Τον τρόπο αντίστασης απέναντι σε ανάλογες προκλήσεις, σε παραδοσιακές και μεταλλαγμένες εκδοχές εγκλεισμών, τον δείχνουν με τη συλλογική και ατομική στάση τους ο συγγραφέας και άλλοι αγωνιστές που «παρελαύνουν» μέσα από τις σελίδες του βιβλίου. Βιβλίου όπου συνυπάρχουν ορθολογικότητα επιστημονική και ευαισθησία κοινωνική μαζί με ανεξάντλητες δυνάμεις που κινούν το ανήσυχο πνεύμα. Συνακόλουθα, το όφελος από την ανάγνωσή του είναι μεγάλο.

*Αφυπηρετήσας καθηγητής ΤΕΙ Μεσολογγίου

ΝΗΣΙΔΕΣ
Οταν ο λόγος γίνεται ελευθερία
Με την συγγραφέα, ποιήτρια και βιβλιοκριτικό Ελένη Στεφανοπούλου συνομιλήσαμε λίγο πριν η επιδημία γίνει πανδημία. Η συζήτηση έγινε με αφορμή το τελευταίο της βιβλίο «Ανάμεσα στο ωραία και το υψηλό».
Οταν ο λόγος γίνεται ελευθερία
ΝΗΣΙΔΕΣ
Για ένα δωμάτιο με θέα την Ακρόπολη
Στη σκιά του ιστορικού μνημείου πλέκεται η υπόθεση του νέου βιβλίου της Λουκίας Δέρβη «Θέα Ακρόπολη», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.
Για ένα δωμάτιο με θέα την Ακρόπολη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ελπίδες της νιότης που έμειναν στη μέση του δρόμου
Στο νέο του μυθιστόρημα «1983» ένας εικοσάχρονος φοιτητής, μετέχει ενεργά στην κατάληψη της σχολής του, είναι πολιτικοποιημένος, έχει εκδιωχθεί από το σπίτι του και προσπαθεί να βρει δουλειά για να ζήσει
Ελπίδες της νιότης που έμειναν στη μέση του δρόμου
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η πραγματικότητα ξεπερνά τον μύθο
Οι «Παρενέργειες», ο κορονοϊός και η… Black Friday ● Πόσο τελικά απέχει η μυθοπλασία, το λεγόμενο fiction, από την πραγματικότητα και όσα συμβαίνουν ή προετοιμάζονται να συμβούν;
Η πραγματικότητα ξεπερνά τον μύθο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η χρήση της υπερβολής κανόνας για τη σάτιρα
Το μυθιστόρημα «Η Επιτροπή» ανήκει σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο στην ιστορία του αραβικού μυθιστορήματος όπως επίσης και της ιστορίας της Αιγύπτου τη δεκαετία του 1970.
Η χρήση της υπερβολής κανόνας για τη σάτιρα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Δημοκρατία και σωφρονισμός
Μελέτες για τις φυλακές και τους φυλακισμένους σπανίζουν. Λείπει η ματιά από μέσα, το βίωμα από τους έγκλειστους. Υπό το πρίσμα αυτό, το πόνημα του Πάνου Λάμπρου είναι υποδειγματικό.
Δημοκρατία και σωφρονισμός

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας