Πριν από λίγο καιρό ο πρωθυπουργός ανάγγειλε στο Ζάππειο τη δημιουργία επιτροπής για την προετοιμασία εκδηλώσεων για την επέτειο της συμπλήρωσης 2.500 ετών από τη διεξαγωγή της μάχης των Θερμοπύλων και της ναυμαχίας της Σαλαμίνας το 480 π.Χ.
Υπάρχει ένα χρονολογικό θέμα: η επέτειος των 2.500 χρόνων είναι το 2021 και όχι το 2020, όπως φαίνεται να σχεδιάζει η κυβέρνηση, για τον απλούστατο λόγο ότι δεν υπάρχει έτος μηδέν στη χρονολογία που αρχίζει με το έτος 1 μ.Χ., οπότε 480 + 2021 = 2.500 χρόνια. Ας συγχωρήσουμε όμως αυτή τη χρονολογική αμάθεια του πρωθυπουργού. Το μεγάλο στοίχημα είναι αν στον λιγότερο από έναν χρόνο που απομένει μέχρι τις 28 Σεπτεμβρίου 2020 μπορούν να γίνουν σοβαρές οργανώσεις τιμής των επετείων και όχι προχειρότητες, στα όρια του γελοίου, όπως με την επέτειο των 2.500 χρόνων της μάχης του Μαραθώνα. Ο πρωθυπουργός προφανώς δεν θα ήθελε να συμπέσει η επέτειος με τα 200 χρόνια της επανάστασης του 1821.
Νίκη της Δημοκρατίας
Υποστήριζα σε κείμενο που δημοσιεύτηκε στις Νησίδες της «Εφ.Συν.» πριν από λίγες εβδομάδες πως η επέτειος είναι γιορτή της δημοκρατίας, γιατί η Σαλαμίνα (και οι Πλαταιές) έσωσαν το δημοκρατικό πολίτευμα, που στην Αθήνα (και πιθανόν σε άλλες 18 τότε ελληνικές πόλεις) είχε διάρκεια ζωής μόλις 30 χρόνων (από το 510-507 π.Χ.). Το παραπάνω το υποστηρίζουν όλοι οι ξένοι και Ελληνες ιστορικοί (Fuller, Ober, Cartledge, Strauss, Hanson, Burn, Cohen για να αναφέρω λίγους μόνο) κατατάσσοντας τη Σαλαμίνα ως μία από τις αποφασιστικές μάχες της Ιστορίας.
Ομολογώ δε πως δεν αντιλαμβάνομαι την κριτική μιας μικρής μειοψηφίας αναγνωστών ως προς τη σημασία των μαχών αυτών. Πουθενά δεν υποστήριζα πως οι Πέρσες ήταν βάρβαροι. Αλλωστε ο ίδιος ο Ηρόδοτος εκθειάζει τις αρετές τους, όπως και εγώ στο μυθιστόρημά μου «Αρτάβαζος ο Πέρσης». Αυτό που υποστηρίζω είναι πως αν είχαν νικηθεί οι Ελληνες, η δημοκρατία θα είχε καταλυθεί. Μήπως θεωρεί κανείς πως η Περσία ήταν δημοκρατία και ο Ξέρξης εκλεγμένος ηγέτης;
Ολοι οι ιστορικοί της περιόδου τονίζουν πως αν νικούσαν οι Πέρσες, η Ιστορία θα ήταν διαφορετική. Οπως και η δημοκρατία, το θέατρο, η ρητορική, οι καλές τέχνες όπως τις ξέρουμε, δεν θα υπήρχαν. Ναι, η πρώτη γνωστή θεατρική παράσταση είχε δοθεί στην Αθήνα το 483 π.Χ., με το έργο του Φρύνιχου «Μιλήτου Αλωσις». Αλλά το θέατρο, η ρητορική, η Ιστορία (και η συναφής πολιτική επιστήμη) προϋποθέτουν δημοκρατική ελευθερία. Οσοι υποστηρίζουν το αντίθετο, ας μας αναφέρουν περσικά θεατρικά έργα, περσικές δημηγορίες, Πέρσες ιστορικούς κ.λπ.
Θέλω όμως να παρουσιάσω συνοπτικά τη λειτουργία της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, με παράδειγμα το πώς ναυπηγήθηκε ο αθηναϊκός στόλος του Αρτεμισίου και της Σαλαμίνας.
Το 483 π.Χ. η Αθήνα είχε την τύχη να ανακαλυφθεί στο Λαύριο μια πολύ πλούσια φλέβα ασημιού. Το ερώτημα που τέθηκε ήταν πώς έπρεπε να χρησιμοποιηθεί. Υπήρχαν δύο προτάσεις: των συντηρητικών, να διανεμηθεί ισομερώς σε όλους τους Αθηναίους πολίτες και ο καθένας θα λάμβανε 10 δραχμές, που αντιστοιχούσε σε μισό μηνιαίο μισθό ενός τεχνίτη. Του Θεμιστοκλή, που υποστήριζε πως τα χρήματα έπρεπε να χρησιμοποιηθούν για τη χρηματοδότηση του ναυπηγικού προγράμματος 100 τριήρεων κάθε έτος για δύο έτη, με κόστος ένα τάλαντο (6.000 δραχμές) για κάθε πλοίο. (Παρεμπιπτόντως αυτοί οι αριθμοί που διασώζει ο Ηρόδοτος μας δίνουν την εκτίμηση του αριθμού των Αθηναίων πολιτών, 60.000. Διότι 100 πλοία επί 6.000 δραχμές δίνει 600.000, δια του δέκα -που θα λάμβανε κάθε πολίτης- ίσον 60.000.)
Αν χρησιμοποιήσουμε σύγχρονους οικονομικούς όρους, το πρόβλημα είναι επιλογή μεταξύ κατανάλωσης (ιδιωτικό αγαθό) και άμυνας (δημόσιο αγαθό). Η λύση προσδιορίζει και το ποιο είναι το δημόσιο αγαθό στη συγκεκριμένη περίπτωση σύμφωνα με τις προτιμήσεις της πλειοψηφίας των πολιτών, που είναι αποτέλεσμα ψηφοφορίας, όχι επιβολής από μια κυβέρνηση, έστω και δημοκρατικά εκλεγμένης, όπως στις σημερινές αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες, δηλαδή ποιος (και με ποια διαδικασία) επιλέγει το δημόσιο αγαθό και γενικότερα το «κοινό καλό» (common good ή welfare).
Ο Θεμιστοκλής λοιπόν έπρεπε, πριν από την ψηφοφορία, να πείσει τους Αθηναίους να υπερψηφίσουν τη δική του πρόταση. Για να το κάνει επιστράτευσε πρώτα τον Απόλλωνα με τον γνωστό δεύτερο χρησμό της Πυθίας για τα «ξύλινα τείχη». Αλλά δεν αρκέστηκε σε αυτό. Επιστράτευσε και τα ΜΜΕ της εποχής, το θέατρο, επιφορτίζοντας, μέσω φίλου του χορηγού, του Νικομήδη (προφητικό όνομα!), τον Φρύνιχο να γράψει την τραγωδία «Μιλήτου Αλωσις» (για την καταστροφή της επαναστατημένης Μιλήτου από τους Πέρσες το 494 π.Χ.).
Ο στόλος
Ο συμβολισμός ήταν σαφής: οι Αθηναίοι κατάλαβαν πως αν δεν ψήφιζαν υπέρ της πρότασης του Θεμιστοκλή, θα είχαν την τύχη της Μιλήτου. Πήγε όμως ακόμα ένα βήμα πιο πέρα: φαίνεται πως υποσχέθηκε στους πιο φτωχούς και πολυάριθμους Αθηναίους, τους θήτες, πλήρη πολιτικά δικαιώματα (μέχρι τότε είχαν το δικαίωμα του εκλέγειν, τους στρατηγούς, και της ψήφου, στην Εκκλησία του Δήμου, όχι όμως του εκλέγεσθαι).
Οι θήτες δεν είχαν δυνατότητα να χρηματοδοτούν τον ακριβό οπλισμό του οπλίτη, άρα δεν ήταν υπερασπιστές της πολιτείας. Ως κωπηλάτες όμως ήταν απαραίτητοι. Κάθε τριήρης είχε 200 άντρες πλήρωμα, από τους οποίους 170 κωπηλάτες, άρα για τα 200 πλοία χρειάζονταν 34.000 κωπηλάτες και γίνονταν υπερασπιστές της πατρίδας, όπως και οι οπλίτες και οι ιππείς, άρα θα αποκτούσαν πολιτικά δικαιώματα, δηλαδή «ισοκρατία» (ο όρος υποδηλώνει πως όλα τα αξιώματα είναι ανοιχτά σε όλους τους πολίτες). Η «ισοκρατία» ολοκληρώθηκε λίγο αργότερα με τις μεταρρυθμίσεις του Εφιάλτη, όταν το αριστοκρατικό δικαστήριο του Αρείου Πάγου έχασε τις περισσότερες αρμοδιότητές του υπέρ του «λαϊκού» δικαστηρίου της Ηλιαίας.
Προφανώς ο Θεμιστοκλής με τα «δίκτυα» συνεργατών και φίλων του σε συζητήσεις στις αγορές, συμπόσια κ.λπ. έκανε γνωστές τις ιδέες του στους Αθηναίους. Αυτό όμως είναι ένα πολύ σημαντικό στοιχείο για τη λειτουργία της άμεσης δημοκρατίας, η δημιουργία κοινής πληροφόρησης που ολοκληρώνεται πριν από την ψηφοφορία στην Εκκλησία του Δήμου, όπου όλοι οι παρευρισκόμενοι ακούν ακριβώς τα ίδια από τους ρήτορες υπέρ της μίας ή της άλλης πρότασης. Είναι άλλη μια σημαντική διαφορά της άμεσης δημοκρατίας από την αντιπροσωπευτική, με τα fake news κ.λπ.
Ετσι, όταν ήρθε η ώρα της ψηφοφορίας, οι Αθηναίοι ψήφισαν υπέρ της πρότασης του Θεμιστοκλή, που έγινε ο «Ναυτικός Νόμος» και οδήγησε στη ναυπήγηση 200 τριήρεων. Τα αθηναϊκά πλοία, περίπου 180 από τα περίπου 340 ελληνικά, αποτελούσαν πάνω από τη μισή ελληνική δύναμη στη Σαλαμίνα. Ταυτόχρονα η ψηφοφορία υπέρ του «Ναυτικού Νόμου» καθόρισε το «κοινό αγαθό» για τη συγκεκριμένη περίπτωση, δηλαδή τα πλοία-άμυνα.
Ελπίζω πως το κείμενο αυτό κάνει σαφή τη σχέση Σαλαμίνας-δημοκρατίας και δίνει μια σύντομη παρουσίαση της λειτουργίας της.
Εχουμε αναπτύξει με τον δρ Ε. Μ. Οικονόμου τα θέματα αυτά σε πολυάριθμες δημοσιεύσεις μας σε επιστημονικά περιοδικά (journals) και δύο βιβλία «Δημοκρατία και Οικονομία» (εκδόσεις Ενάλιος 2015) και «Democracy and Economy» (Cambridge Scholars Publishing, Ιούνιος 2019). Δεν μου αρέσει να περιαυτολογώ, αλλά επειδή κάποιοι με κατηγόρησαν ως ανιστόρητο, αναγκάζομαι να αναφέρω τις περίπου 90 επιστημονικές μου δημοσιεύσεις σε σημαντικά ξένα επιστημονικά περιοδικά, 12 επιστημονικά βιβλία, με πάνω από 500 αναφορές στη διεθνή βιβλιογραφία, οπότε ναι, είμαι ανιστόρητος.
*Καθηγητής Τμήματος Οικονομικών Επιστημών Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και συγγραφέας
