Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Τύπος και διαδίκτυο: Διαφορετικές αναγνώσεις
© Kaspars Grinvalds | Dreamstime.com
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Τύπος και διαδίκτυο: Διαφορετικές αναγνώσεις

  • A-
  • A+
Οι ψηφιακές τεχνολογίες εκπαιδεύουν τους χρήστες σε νέους, πρόχειρους και βιαστικούς τρόπους επεξεργασίας της πληροφορίας. Στο διαδίκτυο διαβάζουμε περισσότερο αλλά επιφανειακότερα και πιο επιπόλαια, αντλούμε πληροφορίες αλλά όχι γνώση

Ηδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, με αφορμή τη μελέτη μεθόδων που βελτιώνουν τις διεργασίες της μάθησης, οι ερευνητές κατέληξαν σε μια διάκριση μεταξύ της εις βάθος και της επιφανειακής προσέγγισης της γνώσης (i).

Η επιφανειακή, παθητική προσέγγιση χαρακτηρίζεται από βιαστική και πρόχειρη επεξεργασία των πληροφοριών, από μικρό έλεγχο της εγκυρότητάς τους, από έλλειψη κατανόησης των σχέσεων μεταξύ των πληροφοριών και των συμπερασμάτων στα οποία οδηγούν οι πληροφορίες, από ουδέτερη στάση και αποτυχία εξαγωγής νοήματος ή απόδοσης νοήματος στο προς επεξεργασία υλικό, και από αδυναμία να ανιχνευθεί η σημασία που μπορεί να έχουν για το άτομο οι πληροφορίες ή να εντοπιστεί προσωπικό ενδιαφέρον.

Η επιφανειακή, παθητική προσέγγιση, δηλαδή, είναι μια επιπόλαιη, μηχανιστική στάση απέναντι στη γνώση, που βασίζεται σε μια πρόχειρη αναπαράσταση των πληροφοριών στον νου και οδηγεί σε αποσπασματική και ελλιπή κατανόηση και σε χαμηλή μνημονική διατήρηση των δεδομένων που συνθέτουν και τεκμηριώνουν το επιχείρημα.

Σε καθημερινή γλώσσα θα λέγαμε ότι αυτό το είδος προσέγγισης οδηγεί στην ημιμάθεια ή, έστω, σε μια γενική πληροφόρηση για ένα θέμα, η οποία όμως δεν ριζώνει σε κάποια βαθύτερη γνωστική υποδομή, γιατί η πληροφόρηση δεν προϋποθέτει τη γνώση.

Το να πληροφορηθεί κανείς ότι σε μια μακρινή χώρα συνέβη ένα συνταρακτικό γεγονός δεν προϋποθέτει γνώσεις για τη γεωγραφία ή την ιστορία αυτής της χώρας.

Αν το άτομο που προσλαμβάνει την πληροφορία δεν έχει την προαπαιτούμενη γνώση για να την εντάξει, τη συγκρατεί απλώς ως κάτι το εντυπωσιακό, κάτι δηλαδή που απλώς του έλκυσε πρόσκαιρα την προσοχή.

Αντίθετα, η ενεργητική και εις βάθος προσέγγιση της γνώσης προϋποθέτει ότι το άτομο καταβάλλει κόπο και χρόνο, ενδιαφέρεται για τη συνοχή, τη σημασία και την προέλευση των πληροφοριών, έχει τη δυνατότητα να τις κρίνει και να τις αξιολογεί, μπορεί να επιλέγει τις πιο σημαντικές και περιεκτικές σε νόημα, ώστε να εμβαθύνει στη σημασία τους για να εξαγάγει τα δικά του συμπεράσματα, και έχει αναπτύξει την ικανότητα να παρακολουθεί και να αξιολογεί τις ίδιες τις νοητικές του λειτουργίες ώστε να τις ρυθμίζει καταλλήλως (μεταγνώση).

Από τον έντυπο λόγο στην εικόνα της οθόνης

Την εποχή που έγινε η διάκριση αυτή, οι πληροφορίες αντλούνταν πρωτίστως από έντυπο υλικό, σε ορισμένες περιπτώσεις εμπλουτισμένο με στατικές εικόνες (βιβλία, περιοδικά, εφημερίδες) και αργότερα, καθώς τα μέσα επικοινωνίας και ενημέρωσης αναπτύσσονταν και εξαπλώνονταν, εμπλουτισμένο με κινούμενες εικόνες που προβάλλονταν σε οθόνες (τηλεόραση, υπολογιστές).

Η διά της οθόνης διακίνηση των πληροφοριών (είτε επρόκειτο για ειδήσεις είτε για κάθε είδους γνωστικό υλικό) ακολούθησε μια νέα αισθητική, διαφορετική από την έντυπη, η οποία προσκαλούσε –και προκαλούσε– νέους τρόπους νοητικής επεξεργασίας.

Τη δεκαετία του 1990, πριν ακόμη από την ευρεία διάδοση του διαδικτύου, ο Giddens (ii) επισήμαινε την «επίδραση της συρραφής» που δημιουργούσαν τα μέσα ενημέρωσης εκείνης της εποχής, εξαιτίας του τρόπου που στήνουν και παρουσιάζουν τις πληροφορίες, μέσα από την παράλληλη παράθεση ιστοριών και στοιχείων που δεν έχουν τίποτα κοινό πλην του ότι είναι επίκαιρα και συμπερασματικά.

Αυτό το είδος «συρραφής», προειδοποιούσε ο Giddens, αντικαθιστά τις ενιαίες αφηγήσεις που θα συνέβαλλαν σε μια εις βάθος κατανόηση των γεγονότων. Επρόκειτο για μια «επίδραση» που οδηγούσε στην αποδυνάμωση της ενεργητικής και εις βάθος νοητικής επεξεργασίας και παρακινούσε σε μια προσέγγιση παθητική, όπου σημασία δεν είχε τόσο η ουσία των πληροφοριών όσο η ποσότητα και η πρόσκαιρη θεαματικότητά τους.

Η ραγδαία αύξηση της ποσότητας των πληροφοριών, καθώς και του ρυθμού και της ταχύτητας με την οποία μεταδίδονταν, δημιούργησε ανησυχίες σε πολλούς σύγχρονους στοχαστές αναφορικά με τη σύγχυση και τη –συμπτωματική ή σκόπιμη– παραπλάνηση που δημιουργούσε στους ανθρώπους. Ο Wilden (iii) αναφέρθηκε στη γνώση «ως εμπόρευμα», το οποίο παράγεται από τη «βιομηχανία της γνώσης» και το οποίο, όπως κάθε άλλη μορφή βιομηχανικής παραγωγής έχει ως κυριότερη παρενέργεια τη ρύπανση, στην προκειμένη περίπτωση τη ρύπανση του νου. Ενώ ο Abbo (iv) σημείωνε σκωπτικά ότι «κάθε μέρα καταγράφονται 20 εκατομμύρια λέξεις σε κείμενα που περιέχουν νέες τεχνικές πληροφορίες, τις οποίες για να επεξεργαστεί ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης θα χρειαζόταν έξι εβδομάδων οκτάωρο ημερήσιο διάβασμα με ταχύτητα 1.000 λέξεων το λεπτό. Αλλά στο μεταξύ (και εφόσον νέες πληροφορίες παράγονται συνεχώς) θα έχει δημιουργήσει νέο έλλειμμα πληροφόρησης, αντίστοιχο μιας πενταετίας και πάνω».

Μέσα στα χρόνια, πολλά γράφτηκαν για το αν και πώς ειδικά τα τεχνολογικά μέσα επικοινωνίας και ενημέρωσης επηρεάζουν την κουλτούρα, την ιδεολογία ή το μορφωτικό επίπεδο των ακροατηρίων τους, αλλά ενδείξεις ότι επηρέαζαν με κάποιον τρόπο τις νοητικές διεργασίες των χρηστών τους, δηλαδή δομικές πτυχές της σκέψης και της μνήμης, δεν υπήρχαν. Με την έλευση, όμως, του διαδικτύου φαίνεται ότι τα πράγματα άλλαξαν. Αρκετές σύγχρονες έρευνες παρουσιάζουν ενδείξεις ότι τουλάχιστον όσον αφορά τα γραπτά κείμενα, οι αναγνώστες έχουν αναπτύξει νέους τρόπους για να αντεπεξέλθουν τόσο στην επίδραση της συρραφής όσο και στο πολυπληροφοριακό διαδικτυακό περιβάλλον και τη διασπαστική παρουσία των συνδέσμων και υπερ-συνδέσμων εντός του, αλλά με κόστος την ακρίβεια και το βάθος επεξεργασίας της πληροφορίας. Οι αναγνώστες τείνουν να προσεγγίζουν τα διαδικτυακά κείμενα παραμένοντας στην επιφάνεια, με μια αναγνωστική τεχνική που ονομάστηκε skim-reading –στην κυριολεξία στα ελληνικά, «ξάφρισμα»–, διαβάζοντας επιλεκτικά συγκεκριμένες λέξεις, προτάσεις, παραγράφους ή σελίδες ενός κειμένου, προσπαθώντας βιαστικά να διαχωρίσουν την ουσιαστική από την ανούσια πληροφορία, αλλά σπανίως διαβάζουν το κείμενο λέξη προς λέξη, όπως στην έντυπη μορφή (v).

Η «σάρωση» τύπου F

Οι έρευνες με την τεχνική της οφθαλμικής ανίχνευσης καταγράφουν ότι κατά την ανάγνωση του κειμένου μιας ιστοσελίδας το βλέμμα του αναγνώστη ακολουθεί μια διαδρομή σε σχήμα του αγγλικού γράμματος F, δηλαδή ένα είδος επιλεκτικής ανάγνωσης, κατά την οποία ο αναγνώστης καθώς προχωρά εστιάζει όλο και περισσότερο στην αριστερή πλευρά της σελίδας, στις πρώτες λέξεις των φράσεων και στις πρώτες φράσεις της παραγράφου. Καθώς κινεί το βλέμμα προς τα κάτω παραμελεί όλο και περισσότερο τις πληροφορίες που βρίσκονται στη δεξιά πλευρά και στο κάτω μέρος της ιστοσελίδας, οι οποίες ωστόσο μπορεί να είναι σημαντικές για την κατανόηση του νοήματος (vi). Φυσικά, στις χρονικά περιορισμένες και απαιτητικές συνθήκες της σύγχρονης εποχής, η ανάγνωση τύπου «ξαφρίσματος», όπως και η «σάρωση» τύπου F μπορεί ενδεχομένως να αυξήσουν την αποτελεσματικότητα σε ζητήματα γενικής πληροφόρησης, αλλά δεν συμβάλλουν στην εις βάθος κατανόηση και κατάκτηση της γνώσης (vii), η οποία φαίνεται να χάνει όλο και περισσότερο έδαφος προς χάριν της επιφανειακής πληροφόρησης.

Αναμφισβήτητα οι άνθρωποι προσαρμόζουν τις γνωστικές διεργασίες τους στη σύγχρονη ταχύτητα και την ποσότητα των πληροφοριών, αλλά είναι αμφίβολο αν μπορούν να προστατέψουν τον εαυτό τους από γνωστική υπερφόρτωση. Στα σημερινά πολυπληροφοριακά περιβάλλοντα οι εγγενείς περιορισμοί της ενεργού μνήμης στον ρυθμό και την ποσότητα των πληροφοριών που μπορεί να επεξεργαστεί ταυτοχρόνως και σε τρέχοντα χρόνο επιβαρύνουν τη δυνατότητα εστίασης της προσοχής, με αποτέλεσμα σημαντικές ποσότητες πληροφοριών να φθείρονται ή να μετατοπίζονται από άλλες που εξακολουθούν να εισέρχονται, ενώ την ίδια στιγμή απαιτείται έντονος και κοπιαστικός γνωστικός έλεγχος και αυξάνονται οι πιθανότητες διάσπασης της προσοχής (viii).

Ενα παρελκόμενο της «προσαρμογής» στην προσπάθεια να εξισορροπηθεί ο τρέχων φόρτος είναι η αποδυνάμωση της δηλωτικής μνήμης, δηλαδή της μνήμης που αφορά έννοιες, δεδομένα και γεγονότα, γιατί οι άνθρωποι τείνουν όλο και περισσότερο να συγκρατούν την πηγή από την οποία άντλησαν τις πληροφορίες που τους ενδιέφεραν παρά τις ίδιες τις πληροφορίες και βασίζονται όλο και περισσότερο στις ψηφιακές τεχνολογίες για να ανασύρουν τις πληροφορίες που αναζητούν (ix). Μια σειρά από πειραματικές μελέτες κατέδειξε ότι το διαδίκτυο λειτουργεί ως υποκατάστατο της ανθρώπινης μνήμης, καθώς οι άνθρωποι τού προβάλλουν τις ιδιότητες ενός εξωτερικού μνημονικού συστήματος και στρέφονται σε αυτό κάθε φορά που νιώθουν ένα κενό στη μνήμη ή στις γνώσεις τους (x).

Ολα αυτά δείχνουν ότι τα οφέλη ως προς την ποσότητα και την ταχύτητα διάχυσης της πληροφορίας που επέφερε η τεχνολογία του διαδικτύου έχουν ως αποτέλεσμα την αποδυνάμωση της μνήμης και ως κόστος το βάθος της επεξεργασίας, κάτι που συνεπάγεται μια μεταστροφή από την κριτική σκέψη, την κατανόηση και τη γνώση στην απλή πληροφόρηση. Ο ελάχιστος κόπος που καταβάλλεται και η μικρή επένδυση στην κριτική κατανόηση των πληροφοριών παραπέμπουν σε μια αυξανόμενη ενεργοποίηση γνωστικών τεχνικών που συνδέονται με την επιφανειακή προσέγγιση της γνώσης.

Η σημασία του μέσου

Πειραματικές μελέτες που συγκρίνουν αν το μέσο (ψηφιακό ή έντυπο) στο οποίο διαβάζεται ένα κείμενο επηρεάζει τη συγκέντρωση της προσοχής, την ταχύτητα επεξεργασίας των πληροφοριών, τη διαδρομή του βλέμματος κατά την ανάγνωση, την κατανόηση του κεντρικού νοήματος και τη μνημονική συγκράτηση λεπτομερειών παρουσιάζουν αντιτιθέμενα αποτελέσματα, αλλά το ζητούμενο εντέλει δεν είναι ποιο μέσο είναι «καλύτερο» ως προς όλες αυτές τις παραμέτρους, αλλά ποιες συγκεκριμένες νοητικές διεργασίες ενδυναμώνονται ή αποδυναμώνονται, για τι είδους έργα, από ποιο μέσο και για ποιον χρήστη. Και ένα γενικό και σταθερό εύρημα είναι ότι το έντυπο μέσο προσκαλεί σε βαθύτερη επεξεργασία των πληροφοριών, είναι, δηλαδή, ένας καλύτερος σύμμαχος της γνώσης.

Παρ’ όλα αυτά, πρόσφατη έρευνα στη χώρα μας έδειξε ότι τουλάχιστον οι νέοι ενήλικες έχουν τη δυνατότητα να εναλλάσσουν τις μεθόδους με τις οποίες προσεγγίζουν την ανάγνωση ενός κειμένου, ανάλογα με το μέσο και, κυρίως, ανάλογα με το πόσο αποφασισμένοι είναι να το κατανοήσουν. Εάν ο στόχος τους είναι να κατανοήσουν σε βάθος ένα κείμενο, το μέσον από το οποίο το διαβάζουν δεν προκαλεί καμία επίδραση. Αυτό είναι ένα ενδιαφέρον και ιδιαιτέρως αισιόδοξο εύρημα, γιατί επισημαίνει ότι η πρόθεση του αναγνώστη είναι εντέλει ισχυρότερη από την οποιαδήποτε επίδραση του μέσου. Βέβαια, τουλάχιστον για την ώρα, η τυπική εκπαίδευση όλων των βαθμίδων βασίζεται ακόμη κυρίως σε έντυπο υλικό και τα νέα παιδιά, μολονότι πολλές από τις κοινωνικές και καθημερινές τους δραστηριότητες τις εκτελούν μέσω του διαδικτύου, έχουν εξίσου ασκηθεί και στα δύο μέσα και έχουν αναπτύξει τη δεξιότητα να εναλλάσσουν ελεύθερα και αυθόρμητα τη στρατηγική προσέγγισης ανάλογα με το μέσοxi. Ακόμη και εάν έχουν την τάση να σαρώσουν το κείμενο με διαδρομή F, επιστρέφουν αυθόρμητα στο σημείο της ιστοσελίδας που παραμέλησαν με στόχο να καταλάβουν καλύτερα τι διαβάζουν. Παρόμοιες ενδείξεις παρουσιάζουν έρευνες και στο εξωτερικό, που εντοπίζουν τουλάχιστον πέντε διαφορετικούς τρόπους ανάγνωσης ενός διαδικτυακού κειμένου, από το να διατρέχει ο αναγνώστης τους τίτλους και τους υπότιτλους παραλείποντας το κυρίως κείμενο έως το να παραβλέπει μεγάλα μέρη του κειμένου και να διατρέχει/σαρώνει αναζητώντας κάτι συγκεκριμένο (π.χ. έναν σύνδεσμο). Αλλά όταν ο αναγνώστης είναι αποφασισμένος να κατανοήσει σε βάθος αυτό που διαβάζει, εστιάζει σε όλα σχεδόν τα σημεία της ιστοσελίδας (xii).

Απ’ ό,τι φαίνεται, λοιπόν, οι ψηφιακές τεχνολογίες εκπαιδεύουν τους χρήστες σε νέους, πρόχειρους και βιαστικούς τρόπους επεξεργασίας της πληροφορίας. Στο διαδίκτυο διαβάζουμε περισσότερο αλλά επιφανειακότερα και πιο επιπόλαια, αντλούμε πληροφορίες αλλά όχι γνώση. Ωστόσο αυτό που κάνει τη διαφορά είναι η πρόθεση. Εάν ο αναγνώστης έχει αναπτύξει ένα αποτελεσματικό και πλούσιο ρεπερτόριο γνωστικών στρατηγικών –που σημαίνει ότι έχει εκπαιδευτεί και ασκηθεί στην ανάγνωση σε ποικιλία μέσων– και αν έχει την πρόθεση να κατανοήσει σε βάθος αυτό που διαβάζει, το διαδίκτυο χάνει τη δύναμή του να προτρέπει σε πρόχειρη και βιαστική ανάγνωση, σε απλή πληροφόρηση αντί σε γνώση.

* Καθηγήτρια Ψυχολογίας Τμήμα επικοινωνίας και ΜΜΕ Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθήνων

Υποσημειώσεις

I. Βλ. ενδεικτικά Marton, F. & Saljo, R., (1976). On Qualitative Differences in Learning I - Outcome and Process. British Journal of Educational Psychology, 46:2, 4-11. Επίσης, Marton, F. & Saljo, R. (1976). On qualitative differences in learning II – Outcome as a function of the learner’s conception of the task. British Journal of Educational Psychology, 46:2, 115-127.

II. Giddens, A. (1991). Modernity and Self Identity. Cornwall: Polity Press.

III. Wilden, A. (1980). System and Structure. London: Tavistock Publications.

IV. Abbot, R. (1999). The World as Information, Exeter: Intellect.

V. Nielsen, J. (2006). F – shaped pattern for reading web content. NN/g Nielsen Norman Group. https://www.nngroup.com/articles/f-shaped-pattern-reading-web-content-discovered/

VI. Shrestha, S. & Lenz, K. (2007). Eye gaze patterns while searching vs. browsing a website. Software Usability Research Lab. http://usabilitynews.org/eye-gaze-patterns-while-searching-vs-browsing-a-website/

VII. Βλ. Duggan, G. B. & Payne S. J. (2009). Text Skimming: The process and effectiveness of foraging through text under time pressure. Journal of Experimental Psychology, 15 (3), 228 – 242. Επίσης, Duggan, G. B. & Payne S. J. (2011). Skim Reading by Satisficing: Evidence from Eye Tracking. Vancouver, BC, Canada: Paper presented at the CHI '11 Proceedings of the 2011 annual conference on Human factors in computing systems, 1141 – 1150.

VIII. Βλ. Lavie, N. (2010). Attention, distraction and cognitive control under load. Current Directions in Psychological Science, 19(3), 143 – 148. https://doi.org/10.1177/0963721410370295 Επίσης, βλ. Sweller J., Ayres P., Kalyuga S. (2011) Cognitive load Theory. Explorations in the learning sciences, instructional systems and performance technologies. New York: Springer.

Pfeifer, G. (2013). The connected brain. Psychologist, 26(5), 340 – 343.

X. Sparrow, B., Liu, J. & Wegner, D.M. (2011). Google effects on memory: Cognitive consequences of having information at our fingertips. Science, 333, 776–778.

IX. Βλ. Sidiropoulou, A. & Davou, B. (2018). «It rings therefore I exist»: Issues of Emotional Development in the Digital World. Journal of Educational Psychotherapy, 24, 65-73. Επίσης, Sidiropoulou, A. (2018). Multitasking of existence: Technological mediation in the daily life of the new digital generation. Psychology, 23:2, 20 - 36.

XII. Pernice, K. (2017). F-Shaped pattern of reading on the Web: Misunderstood, but still relevant (even on mobile). Nielsen Norman Group. https://www.nngroup.com/articles/f-shaped-pattern-reading-web-content/

ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Το ψεύδος ως είδηση, η είδηση ως ψεύδος
Αν δεχτούμε πως κάθε είδηση τονίζεται ή υποβαθμίζεται, αποκτά εστίαση σε συγκεκριμένες της λεπτομέρειες, τιτλοφορείται με συγκεκριμένους όρους κτλ., τότε συνειδητοποιούμε εύκολα πως το ποσοστό αλήθειας μιας...
Το ψεύδος ως είδηση, η είδηση ως ψεύδος
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο δύσκολος δρόμος για ελεύθερα και ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης
Η έννοια-κλειδί που συνδέει ΜΜΕ, δημοκρατία, κράτος και μεγάλα ιδιωτικά συμφέροντα είναι η πληροφορία, το σημαντικότερο στοιχείο κάθε εξουσίας, όχι μόνο του κράτους. Σήμερα γνωρίζουμε πολύ καλά ότι ο ποικίλος...
Ο δύσκολος δρόμος για ελεύθερα και ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης
MEDIA
Ο πόλεμος και τα όπλα για τις ψευδείς ειδήσεις
Η υστερία των fake news και το πραγματικό πρόβλημα βρέθηκαν στο επίκεντρο της ημερίδας του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Επικοινωνίας και του γραφείου του Ευρ. Κοινοβουλίου στην Αθήνα. Εξετάστηκαν όλες οι πτυχές ενός...
Ο πόλεμος και τα όπλα για τις ψευδείς ειδήσεις
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι «Διάλογοι» της Αθηνάς
Η Αθηνά Τσιμπλοστεφανάκη γεννήθηκε στο Ηράκλειο Κρήτης. Σε ηλικία 19 ετών πήγε στη Νυρεμβέργη. Το 1997 πήρε το πτυχίο της στη Φωτογραφία και επέστρεψε στην Ελλάδα, αρχικά Αθήνα και έπειτα Κρήτη, όπου και...
Οι «Διάλογοι» της Αθηνάς
ΝΗΣΙΔΕΣ
Kρατικός παρεμβατισμός, τοπικά και εναλλακτικά ΜΜΕ
H θεαματική επέκταση των νέων τεχνολογιών, των διαδικτυακών μέσων και των κοινωνικών δικτύων αναμφίβολα οδηγεί σε μια ριζική αναδιάταξη του χώρου της επικοινωνίας και της ενημέρωσης.
Kρατικός παρεμβατισμός, τοπικά και εναλλακτικά ΜΜΕ
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μια συνεργατική έκδοση εφημερίδας στη Λέσβο του Μεσοπολέμου
Ο «Ταχυδρόμος» κατατάσσεται στις προοδευτικές εφημερίδες και υποστήριξε τα φιλελεύθερα αντιδεξιά κόμματα. Ο Θ. Λευκίας εκλέχτηκε βουλευτής το 1936 με το κόμμα των Φιλελευθέρων και το 1950 με το αριστερό...
Μια συνεργατική έκδοση εφημερίδας στη Λέσβο του Μεσοπολέμου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας