Την τρίτη μέρα των λαϊκών πανηγυρισμών για την απελευθέρωση από τους Γερμανούς, ένοπλοι φασίστες, συνεργάτες μέχρι προ ολίγων ωρών των ναζί, αιματοκύλησαν την Αθήνα.
Οπως επισημάνθηκε από την πρώτη στιγμή, πρωταγωνιστές της δολοφονικής επίθεσης ήταν πρώην μέλη του διαβόητου Εθνικού Αγροτικού Συνδέσμου Αντικομμουνιστικής Δράσης (ΕΑΣΑΔ) του Τάκη Μακεδόνα, του «σφαγέα του Βόλου», που άρχισαν αναίτια και αιφνιδιαστικά να πυροβολούν εναντίον ενός μπλοκ διαδηλωτών του ΕΑΜ Καισαριανής.
«Ολόκληρο το τμήμα του δρόμου, μπροστά στο “Ρεξ” [στην οδό Πανεπιστημίου], ήταν σε λίγο στρωμένο με κορμιά», έγραφε την άλλη μέρα ο «Ριζοσπάστης» (φ. 16.10.1944). Ο τραγικός απολογισμός ήταν 7 νεκροί και 94 τραυματίες!
Η εφημερίδα έγραφε για «προμελετημένα επεισόδια» και φαίνεται ότι –όντως– ήταν ενταγμένα στην προσπάθεια των δωσιλόγων να εμφανιστούν ως η δύναμη που θα παρεμπόδιζε ενδεχόμενη απόπειρα του ΕΑΜ για κατάληψη της εξουσίας, ώστε να κερδηθεί χρόνος μέχρι την άφιξη επαρκών βρετανικών δυνάμεων που θα τους προστάτευαν από την τιμωρητική διάθεση του ΕΛΑΣ και θα τους εξασφάλιζαν τη μεταπολεμική «νομιμοποίηση».
Η… προεργασία είχε αρχίσει πριν ακόμα φύγουν από την Ελλάδα οι Γερμανοί.
Οπως σημειώνει ο Δημ. Κουσουρής, «ο Παπανδρέου και οι άλλοι φιλελεύθεροι υπουργοί, κατά την διάρκεια του καλοκαιριού του 1944, είχαν αποφύγει ή αρνηθεί επανειλημμένα να καταδικάσουν με δημόσια δήλωση τον ένοπλο δωσιλογισμό».(1)
Ο Γ. Παπανδρέου θα ζητήσει, μάλιστα, με υπόμνημά του προς τον Τσόρτσιλ την αποστολή βρετανικών δυνάμεων για να εξασφαλίσει (η εθνική κυβέρνηση) τον έλεγχο του κράτους και των ενόπλων δυνάμεων. Την ίδια στιγμή, ο επίσης φιλελεύθερος Θεμ. Τσάτσος, εκμεταλλευόμενος για πρώτη φορά τα πλεονεκτήματα της Συμφωνίας της Καζέρτας, διέταξε τη 2η Μεραρχία του ΕΛΑΣ να παραμείνει στις παρυφές της πρωτεύουσας. Αντίθετα, με τη φροντίδα του στρατηγού Σπηλιωτόπουλου, που ο Παπανδρέου τον όρισε «στρατιωτικό διοικητή Αττικής», οι ένοπλοι των διαφόρων «εθνικών οργανώσεων», που είχαν στο μεταξύ συρρεύσει στο κέντρο της Αθήνας, οχυρώθηκαν ανενόχλητοι σε κεντρικά ξενοδοχεία, σε απόσταση ενός χιλιομέτρου από τη Βουλή και τα βασικά υπουργεία. (2)
Τις δύο πρώτες ημέρες, μετά την απελευθέρωση της Αθήνας από τους Γερμανούς, οργανώθηκαν μεγάλες διαδηλώσεις από το ΕΑΜ και το κέντρο της πόλης κατακλύστηκε από τις φτωχές μάζες των προσφυγικών συνοικιών, αποκαλύπτοντας, ταυτόχρονα, το μέγεθος της επιρροής του.
Σε αυτές τις εκδηλώσεις δεν είχαν πάρει μέρος εθνικιστικές οργανώσεις, όπως προκύπτει από άρθρο της ημερήσιας εφημερίδας του ΕΔΕΣ «Δημοκρατική Σημαία» (φ. 17.10.1944).
Ομως, την Κυριακή 15 Οκτωβρίου 1944, σε μια κίνηση αντιπερισπασμού οι εθνικιστικές οργανώσεις προχώρησαν και αυτές στη διοργάνωση συλλαλητηρίου, κινητοποιώντας αρκετές χιλιάδες κόσμου από τα συντηρητικά αστικά στρώματα της πρωτεύουσας, χωρίς πάντως σε καμία περίπτωση να πλησιάσουν τα μεγέθη του ΕΑΜ.
Οπως διαβάζουμε στη «Δημοκρατική Σημαία», προσυγκεντρώσεις έγιναν στην πλατεία Αγάμων (Αμερικής), στο Πολυτεχνείο, στο Πανεπιστήμιο και στους Στύλους του Ολυμπίου Διός.
Αντίθετα, στον «Ριζοσπάστη» (φ. 16.10.1944) διαβάζουμε ότι οι πολυπληθέστερες διαδηλώσεις του ΕΑΜ και της ΕΠΟΝ έφταναν στο κέντρο από συνοικίες (Καισαριανή, Γκύζη, Αμπελόκηποι, Κυψέλη, Κολωνός κ.ά.) αλλά και από κοντινά χωριά:
«Χιλιάδες χωρικοί από το Μενίδι, τα Λιόσια, τη Χασιά, τους Αγίους Αναργύρους κατέβηκαν με εκατοντάδες κάρα, στολισμένα με μύρτα και σημαίες […], ντυμένοι οι άνδρες με φουστανέλες και οι γυναίκες με τις χρυσοπλούμιστες χωριάτικες στολές».
Οι συγκεντρωμένοι κατευθύνθηκαν στο μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη, όπου έγιναν ομιλίες και κατάθεση στεφάνων.
Είναι γεγονός ότι σε αρκετές περιπτώσεις υπήρξαν εντάσεις μεταξύ των διαδηλωτών και όπως προκύπτει από τις εκατέρωθεν αναφορές οι περισσότερες και σοβαρότερες, λόγω της χρήσης όπλων, ήταν από την πλευρά των «εθνικιστών».
Είναι χαρακτηριστικό ότι η εφημερίδα του ΕΔΕΣ αναφέρει ως πρόκληση τη στάση κάποιων «μικροδιαδηλωτών», που διασπούσαν «την παρέλαση των εθνικών ομάδων, έβριζαν τις κυρίες και τις δεσποινίδες, προκαλούσαν με κάθε τρόπο».
Αντίθετα, το ΕΑΜ με επίσημο έγγραφό του κατήγγειλε στην κυβέρνηση επτά επιθέσεις με όπλα εναντίον διαδηλωτών κυρίως από ξενοδοχεία όπου είχαν καταφύγει εθνικιστές. Το έγγραφο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Μάχη», όργανο της Ενωσης Λαϊκής Δημοκρατίας (ΕΛΔ) του Ηλ. Τσιριμώκου (φ. 16.10.1944) και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό «Αντί» του Χρήστου Παπουτσάκη.
Σε αυτό, αναφέρονταν μεταξύ άλλων τα εξής:
«[…]2. Από το ξενοδοχείον “Μητρόπολις” της οδού Σταδίου άλλη ομάδα πυροβόλησε σήμερα, εναντίον άοπλου λαού. 3. Από μέγαρο της οδού Αμερικής, στο οποίο είναι εγκατεστημένος ο 20ός Λόχος της δήθεν πατριωτικής οργάνωσης ΡΑΝ πυροβόλησαν εναντίον των διαδηλωτών και συνέλαβαν τρεις Ελληνες πολίτες, τους οποίους κράτησαν για αρκετή ώρα. 4. Στις δώδεκα παρά δέκα μπροστά στο “Αττικό”, οπλισμένοι άνδρες της ΠΕΑΝ πυροβόλησαν και τραυμάτισαν ένα άτομο […] 5. Ενας ένοπλος της οργάνωσης Χ, γνωστής για τις δολοφονικές της ενέργειες, σκότωσε Ελληνα πατριώτη. 6. Στη μία παρά τέταρτο, στην αρχή της οδού Σίνα, απέναντι από την Ακαδημία, από τον καταυλισμό της ΕΒΕΝ, ένας από τους φρουρούς της κεντρικής πόρτας πυροβόλησε και τραυμάτισε έναν περαστικό στο πόδι. 7. Εις τας τρεις και μισή ένοπλοι από το ξενοδοχείο “Ερμής”, της γωνίας Πανεπιστημίου και Μπενάκη, πυροβόλησαν, από το παράθυρο του πρώτου πατώματος, έναν περαστικό. Από το ίδιο ξενοδοχείον έρριξαν δύο χειροβομβίδες μπροστά στην πόρτα του καφενείου “Ολύμπια” (γωνία Μπενάκη και Φειδίου). Τραυματίστηκαν τρεις περαστικοί».(3)
Περίπου, όμως, στη 1 το μεσημέρι, στην οδό Πανεπιστημίου, κοντά στη διασταύρωση με την οδό Θεμιστοκλέους έγινε η πιο αιματηρή επίθεση. Η κεντρώα ημερήσια εφημερίδα «Ελευθερία» έγραψε, ξεκάθαρα, ότι «η αφορμή των φονικών επεισοδίων προήλθε από τους εις το ξενοδοχείον “Ερμής” εγκατεστημένους οπαδούς του αρχηγού ΕΑΣΑΔ Τάκη Μακεδόνος. Ωσαύτως αφορμή υπήρξεν και η προκλητική στάσις άλλων ομάδων εγκατεστημένων εις τα ξενοδοχεία “Πάνθεον” και “Εθνικόν”».
«Κατά τας παρασχεθείσας πληροφορίας οι άνδρες του Τάκη Μακεδόνος ήρχισαν πυροβολούντες εναντίον αυτοκινήτου του οποίου επέβαινον διαδηλωτές του ΕΑΜ. Η συμπλοκή προσέλαβε αμέσως ευρείαν έκτασιν».
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ στη «Μάχη», η επίθεση έγινε ενώ περνούσε το μπλοκ του ΕΑΜ Καισαριανής ακολουθώντας ένα μπλοκ του Εθνικού Συνδέσμου Ανωτάτων Σχολών (ΕΣΑΣ), μιας σπουδαστικής οργάνωσης που σταδιακά είχε μετεξελιχθεί σε «εθνικιστική» ομάδα (για την ΕΣΑΣ βλ. και Τάσος Κωστόπουλος «Το άλλο Πολυτεχνείο», «Εφ. Συν.» φ. 2-3.12.2017).
«Οταν η ουρά της διαδήλωσης της ΕΣΑΣ πέρασε από τον “Ερμή” και πριν ακόμα φτάσει στο ίδιο ύψος η κεφαλή της εαμικής διαδήλωσης που ανέβαινε, όργανα του ΕΑΣΑΔ που βγήκαν από το ξενοδοχείο με τα όπλα “προτείνατε”, συνέστησαν βιαστικά στον κόσμο να παραμερίσει. Ηταν αγριεμένοι και στα πρόσωπά τους φαινόταν η απόφαση να κάμουν το κακό… Σε λίγα δευτερόλεπτα έφτασεν η κεφαλή της εαμικής διαδήλωσης ανάμεσα στα ξενοδοχεία των εδεσιτών. Και τότε, χωρίς προειδοποίηση, χωρίς κανείς να προκαλέσει, χωρίς τίποτα να μεσολαβήσει, ακούστηκαν πυκνοί πυροβολισμοί. Οι σημαιοφόροι της διαδήλωσης έπεσαν στην άσφαλτο παρασαίρνοντας μαζί και τις σημαίες που βάφτηκαν για μία ακόμα φορά από αίμα του λαού […]. Ταυτόχρονα σχεδόν από τα παράθυρα των ξενοδοχείων έπεφταν χειροβομβίδες στην άσφαλτο για να ξαπλώσουν χάμω κι άλλα κορμιά…» περιέγραφε η εφημερίδα.
Σύμφωνα με τον «Ριζοσπάστη», «ολόκληρο το τμήμα του δρόμου μπροστά στο “Ρεξ” ήταν σε λίγο στρωμένο με κορμιά. […] Ελασίτες και αστυφύλακες, με κίνδυνο της ζωής τους, έτρεξαν τότε, ανάμεσα στις σφαίρες και άρχισαν να μαζεύουν τα θύματα, τα πιο πολλά γυναίκες και παιδάκια, που τα μετέφεραν στο χώρο του “Σινεάκ” και από εκεί στο Σταθμό Α’ Βοηθειών.
[…] Μόλις εγνώσθη η άνανδρος επίθεσις των τρομοκρατών, πλήθη εξαγριωμένα επολιόρκησαν τα φασιστικά άντρα με απειλητικές διαθέσεις. Οι δολοφόνοι πανικόβλητοι τότε, έκλεισαν τις πόρτες και τα παράθυρα, ενώ ισχυρές περιπολίες αστυνομικών έζωσαν τα γειτονικά τετράγωνα και κρατούσαν σε απόσταση με συστάσεις τον εξαγριωμένο λαό. Το απόγευμα έως αργά τη νύχτα, ογκώδεις διαδηλώσεις διασχίζανε τους κεντρικούς δρόμους καταδικάζοντας τους δολοφόνους και απαιτώντας την σύλληψη και τιμωρία τους».
Είναι αξιοσημείωτο ότι, από την άλλη πλευρά, η «Δημοκρατική Σημαία» του ΕΔΕΣ παίρνει αποστάσεις από τα αιματηρά γεγονότα. Τονίζει αόριστα ότι «κάτω από ξενοδοχεία που είναι εγκατεστημένες οι διοικήσεις ομάδων του ΕΔΕΣ έγινε η σύρραξη και η αιματοχυσία», μεταφέρει μια πληροφορία(;) ότι αφορμή ήταν «η ρίψις χειροβομβίδος από μέρους του ΕΑΜ», αλλά σε άρθρο τονίζει:
«Τα Εαμικά φύλλα ανέγραψαν ακόμη ότι υπαίτιος των σκηνών είναι ο περιβόητος Μακεδών του ΕΑΣΑΔ Βόλου. Αν είναι να κατακερματισθή»…
Ωστόσο, η πρώτη πράξη προς τον εμφύλιο πόλεμο είχε γίνει…
Πηγές:
1. Δημ. Κουσουρής, «Δίκες των δοσιλόγων 1944-1949», εκδόσεις Πόλις, σελ. 97.
2. Δημ. Κουσουρής, ό.π., σελ. 99.
3. Περιοδικό «Αντί», τεύχος 30, φ. 18.10.1975, σελ. 26-27
5. Συλλογικό έργο, «Κατοχική Βία 1939-1945», Μέρος Α’, Βασιλική Λάζου – Δημ. Σκαλτσής «Εθνικός Αγροτικός Σύνδεσμος Αντικομμουνιστικής Δράσης (ΕΑΣΑΔ): Οι πρόθυμοι συνεργάτες των Γερμανών», σελ. 113
6. Δημ. Κουσουρής, ό.π., σελ. 128.
