Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πλατεία Ψυρρή
ΚΟΝΤΑΡΙΝΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ EUROKINISSI
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πλατεία Ψυρρή

  • A-
  • A+

Από τις πιο παλιές συνοικίες της Αθήνας είναι αυτή του Ψυρρή. Στο ιστορικό κέντρο της πόλης, κοντά στο Μοναστηράκι, απλωμένη γύρω από την πλατεία Ηρώων, η γειτονιά πήρε το όνομά της από την οικογένεια Ψυρρή, η οποία είχε μετακομίσει εκεί επί Τουρκοκρατίας από τα Ψαρρά, αγοράζοντας πολλά οικόπεδα στην περιοχή. «Ψυρρής», συνεπώς, είναι ο Ψαριανός, ο κάτοικος των Ψαρρών. Στην περιοχή είχαν διαμείνει αρκετοί διάσημοι, από τον Λόρδο Βύρωνα και τους αγωνιστές του ’21 αδελφούς Σαρρή μέχρι τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη.

Η συνοικία του Ψυρρή συνδέθηκε με τους περιθωριακούς κουτσαβάκηδες, που πήραν το όνομά τους από τον καβγατζή δεκανέα ιππικού Δημήτριο Κουτσαβάκη, της εποχής του Οθωνα.

Ο αρχετυπικός κουτσαβάκης έφερε καπέλο με φαρδιά μαύρη κορδέλα, τη λεγόμενη «θλίψη» για τους φόνους που υποτίθεται πως έκανε, σακάκι φορεμένο μόνο από το ένα μανίκι, παντελόνι ριγέ, παπούτσι με ψηλό τακούνι, λάζο, δηλαδή μαχαίρι δίκοπο, περασμένο στο φαρδύ κόκκινο ζωνάρι, και την περίφημη «κερασέα», δηλαδή μπαστούνι από γερό ξύλο κερασιάς, πολύ χρήσιμο στο ξυλοκόπημα. Εάν κάποιος περαστικός πατούσε κατά λάθος το μακρύ ζωνάρι του που σερνόταν κάτω στον δρόμο, ο κουτσαβάκης επετίθετο – έτσι βγήκε η φράση «Εχει λυμένο το ζωνάρι του για καβγά».

Εκτός από το κόλπο με το ζωνάρι, οι κουτσαβάκηδες είχαν και άλλους τρόπους να προκαλέσουν κάποιο περαστικό, για να αποδείξουν το αντριλίκι τους – του πετούσαν μια λεμονόκουπα. Εάν ο διαβάτης αποδεχόταν την πρόκληση, ο κουτσαβάκης ξεκάρφωνε το μαχαίρι από το τραπέζι του καφενέ που το είχε καρφωμένο και ορμούσε στον ανυποψίαστο άνθρωπο. Από τέτοιες καταστάσεις, προέκυψε και η έκφραση «Μας πήραν με τις λεμονόκουπες», δηλαδή μας προπηλάκισαν, μας λοιδόρησαν κι εμείς κατάπιαμε την προσβολή....

Να συμπληρώσω πως, σύμφωνα με μια άλλη ετυμολογική εκδοχή, η λέξη «κουτσαβάκης» προέρχεται απο το επίθετο «κουτσός», αυτός δηλαδή που κουτσαίνει, όπως περπατούσαν οι αρχικοί κουτσαβάκηδες, δηλαδή οι άεργοι, παροπλισμένοι και ξεχασμένοι αγωνιστές της Επανάστασης του 1821, που είχαν τραυματιστεί στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα και έσερναν τα βήματά τους, καθώς περιφέρονταν ως τραγικές καρικατούρες ηρώων στη συνοικία του Ψυρρή – απ’ όπου και η αρχική ονομασία της «Πλατεία Ηρώων».

Οι νεότεροι λαϊκοί μάγκες, τα κουτσαβάκια, μιμήθηκαν αυτό το αργό, βαρύ και συρτό περπάτημα των παλιών οπλαρχηγών, ως χαρακτηριστικό ανδρείας...

Πάντως, το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας δεν υιοθετεί καμία από αυτές τις δύο εκδοχές, ετυμολογώντας τη λέξη «κουτσαβάκης - κούτσαβος» πιθανώς από το αρχαίο «κότταβος», που σημαίνει «παιχνίδι με κύβους», ενώ ορίζει τον κουτσαβάκη ως «λαϊκό μάγκα των αρχών του [20ού] αιώνα, με χαρακτηριστικό μουστάκι, ντύσιμο και τρόπο ομιλίας».

Και μια που μιλάμε για μάγκες, να πούμε πως αυτοί οι σκληροί και καβγατζήδες περιθωριακοί του α΄ μισού του 20ού αιώνα, πήραν το όνομά τους από την τουρκική λέξη «μάνγκα», την ομάδα ατάκτων πολεμιστών επί Τουρκοκρατίας, που κι αυτή προέρχεται από το ισπανικό «μάνγκα», δηλαδή ομάδα οπλισμένων ανδρών, που κι αυτή ετυμολογείται από το λατινικό «μανίκα» – το γνωστό μανίκι προέρχεται από αυτή τη λέξη.

Ο μόρτης τώρα, που θεωρείται συνώνυμο του μάγκα, πήρε το όνομά του από το ιταλικό «μποκαμόρτι», που σημαίνει ο τυμβωρύχος ή ο νεκροθάφτης, από το λατινικό «μορς», δηλαδή θάνατος. Λέγεται ότι κάποιοι φτωχοί και περιθωριακοί τύποι, όταν ξέσπασε η φοβερή επιδημία χολέρας κατά τη διάρκεια της αγγλογαλλικής κατοχής του Πειραιά, ανέλαβαν εργολαβικά το βαρύ έργο της αποκομιδής των νεκρών...

Τα κουτσαβάκια απαξιώθηκαν και εξαλείφθηκαν το 1893 από τον αστυνομικό διευθυντή Δημήτριο Μπαϊρακτάρη, απόγονος του οποίου διατηρεί το γνωστό σουβλατζίδικο στο Μοναστηράκι.

Οσο για τη συνοικία του Ψυρρή, αυτή αναβαθμίζεται τάχιστα, τουριστικώς και καλλιτεχνικώς: τα φαντάσματα των κουτσαβάκηδων όπου φύγει φύγει, καθώς η μαγκιά τους δεν αρκεί για να αντέξουν τον ανυπόφορο θόρυβο από τα μπαρ, τις καφετέριες και τα εστιατόρια που εξυπηρετούν τις δυνάμεις κατοχής του Airbnb που λυμαίνονται την περιοχή.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Πώς και γιατί ο Υψηλάντης πήρε τη θέση του Ξάνθου
Αν η σημερινή κατάντια της πλατείας Φιλικής Εταιρείας δείχνει την αδιαφορία των δημοτικών αρχόντων, η εμφάνιση, εξαφάνιση, τοποθέτηση και ανατοποθέτηση των προτομών που εικονίζουν τους ιδρυτές της δείχνουν τη...
Πώς και γιατί ο Υψηλάντης πήρε τη θέση του Ξάνθου
ΝΗΣΙΔΕΣ
Γιουσουρούμ
Στο κέντρο της Αθήνας, στο Μοναστηράκι, στην πλατεία Αβησσυνίας, γίνεται ακόμα το «γιουσουρούμ», δηλαδή το παζάρι. Πήρε το όνομά του από την οικογένεια του Νώε ή Ηλία Γιουσουρούμ, ενός Εβραίου από τη Σμύρνη...
Γιουσουρούμ
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Ενα μνημείο υπό κατάρρευση
Κατασκευάστηκε στις αρχές του 19ου αιώνα και δεν ήταν το πρώτο αλλά το πιο πολυτελές ξενοδοχείο της Αθήνας. Στους πρώτους επώνυμους πελάτες του συγκαταλέγονται ο Οθωνας και, σύμφωνα με ορισμένους αστικούς...
Ενα μνημείο υπό κατάρρευση
ΝΗΣΙΔΕΣ
Απροετοίμαστοι οι πολίτες
Δευτέρα 28 Οκτωβρίου 1940. Η Αθήνα ξυπνάει στις 7 το πρωί με τους ήχους των αντιαεροπορικών σειρήνων. Ο πόλεμος έφτασε και στην Ελλάδα. Η «πολιτική ουδετερότητας» του Ιωάννη Μεταξά έχει αποτύχει οικτρά.
Απροετοίμαστοι οι πολίτες
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Το σχολείο των επωνύμων
Το ιστορικό κτίριο στα Κάτω Πατήσια δεν διαθέτει εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά στοιχεία, έχει όμως ενδιαφέρουσα ιστορία που γίνεται επίκαιρη με αφορμή την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς.
Το σχολείο των επωνύμων
ΝΗΣΙΔΕΣ
Λόφος Φιλοπάππου
Ούτε είναι όλοι οι πρόσφυγες από τη Συρία το ίδιο ούτε τα μνημεία γι’ αυτούς είναι τα ίδια. Οι σύγχρονοι, άφησαν πίσω τους εν είδει τραγικού μνημείου βουνά ολόκληρα από πλαστικά σωσίβια. Αλλοι όμως, πολύ...
Λόφος Φιλοπάππου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας