Η ανάγνωση του τοπίου ολόγυρά μας δεν είναι ποτέ «αθώα», όπως πολλοί θέλουν να πιστεύουν. Τόσο το φυσικό όσο και το πολιτιστικό γίγνεσθαι μέσα στον χώρο φιλτράρονται από αφηγήσεις και συλλογικές μνήμες για να αποκτήσουν χρώμα, ήχο και νόημα.
Ακόμη και για έναν μικρό τόπο ή για μια γειτονιά της πόλης υπάρχει ένας πλούτος αναγνώσεων του τοπίου και τοποθετημένων γνώσεων ανάλογα με τον παρατηρητή, τον χρήστη και τον αφηγητή.
Η έννοια αυτή, της τοποθετημένης γνώσης, αναφέρεται στη συνειδητοποίηση της μειωμένης αντικειμενικότητας που μπορεί κανείς να ισχυρίζεται, δεδομένου ότι η επιστημονική γνώση (θεματολογία, προσεγγίσεις, μέθοδοι, μοντέλα, τρόποι ερμηνείας) κατασκευάζεται από τους ερευνητές με διαφορετικές τοποθετήσεις στην κοινωνική και πολιτισμική πραγματικότητα, που τους ωθούν σε διαφορετικές αναγνώσεις.
Η νέα πολιτιστική γεωγραφία του τοπίου
Ο όρος του τοπίου εναρμονίζεται με τον ορισμό του πολιτισμού ως συνόλου δραστηριοτήτων κι όχι ως πνευματικής καλλιέργειας. Ο χαρακτηρισμός «πολιτισμικός» είναι περισσότερο στατικός, ενώ ο χαρακτηρισμός πολιτιστικός είναι περισσότερο δυναμικός.
Από τη σκοπιά, λοιπόν, της πολιτιστικής γεωγραφίας, της γεωγραφίας των δραστηριοτήτων, του υλικού και του τεχνικού πολιτισμού, της δράσης και του δυναμικού, η «ανάγνωση» του τοπίου του καπιταλισμού ξεκινά πολύ πρόσφατα, μόλις τη δεκαετία του 1980.
Παλιότερα, κυριαρχούσαν διάφορες τάσεις που παραμελούσαν το τοπίο της σύγχρονης πόλης και προσέβλεπαν στο παρελθόν, στην παράδοση, στο «πολιτισμικό».
Σήμερα, η ανάγνωση και η γραφή για την πόλη, η γεωγραφία της πόλης, του παρόντος και της ιστορικής μνήμης, του τοπίου της και της κοινωνικής δυναμικής στον χώρο της βρίσκονται σε δημιουργική αναζήτηση.
Τα τελευταία χρόνια, αναδύονται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος οι κοινωνικές διαδικασίες που αναπαράγουν ή μετασχηματίζουν τον πολιτισμό. Τα τοπία δεν είναι μόνο κατασκευασμένα, αλλά και αντιληπτά μέσω αναπαραστάσεων στη ζωγραφική, στην ποίηση, αλλά και στον ακαδημαϊκό λόγο.
Η πολιτιστική γεωγραφία αναγνωρίζει όλο και περισσότερο την πολλαπλότητα των πολιτισμών και τις κοινωνικές σχέσεις που τους δημιουργούν.
Στο πλαίσιο αυτό έρχεται στο προσκήνιο του ενδιαφέροντος το τοπίο του καπιταλισμού. Η νέα σχολή ανάλυσης του τοπίου εστιάζεται στην ερμηνεία των τύπων νοηματοδότησής του.
Ενδιαφέρεται για το πώς η παγκοσμιοποίηση της πολιτιστικής παραγωγής και κατανάλωσης επηρεάζει τις σχέσεις ανάμεσα στην πολιτιστική ταυτότητα, το νόημα και τον τόπο.
Αναλύει τη διαδικασία με την οποία τα σύμβολα, οι τελετουργίες, η συμπεριφορά και οι καθημερινές κοινωνικές πρακτικές καταλήγουν σε ένα κοινό σύστημα νοημάτων, που σε μεγάλο βαθμό εξειδικεύονται στον τόπο.
Το παράδειγμα της Νότιας Ευρώπης
Στο πλαίσιο της νέας πολιτιστικής γεωγραφίας στη μετα-νεωτερική Ευρώπη, η Νότια Ευρώπη διαφέρει από τα υπόλοιπα μοντέλα. Οι πόλεις της μεσογειακής Ευρώπης δεν ακολούθησαν ούτε τους κύκλους ζωής ούτε τις αντιθέσεις του αστικού-αγροτικού τοπίου.
Στο μεσογειακό αστικό τοπίο κυριαρχούν, επίσης, η παράδοση και η ιστορική μνήμη σε βαθμό πολύ εντονότερο από ό,τι στο αγγλοαμερικανικό.
Από αναλύσεις του τοπίου με την προκατάληψη του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού κι από ερωτήματα σχετικά με τον μοντερνισμό στην πόλη, η ανάγνωση του τοπίου της ελληνικής πόλης δεν έχει γίνει ολοκληρωτικά.
Οι Ευρω-αμερικανοί ερευνητές φαίνονται συχνά αμήχανοι μπροστά στις ιδιομορφίες και τα χαρακτηριστικά της μεσογειακής πόλης, που αντιστέκονται στη νεωτερικότητα και στα γνωστά σε αυτούς πρότυπα.
Πολλοί συνεχίζουν να της αποδίδουν «προβιομηχανικά» πρότυπα, πράγμα παράλογο για μια πλήρως καπιταλιστική περιοχή του κόσμου.
Στον χώρο της μεσογειακής πόλης, η κύρια αντίθεση με τις αγγλοαμερικανικές δεν βρίσκεται μόνο στην αντιστροφή του μοντέλου του Burgess. Βρίσκεται, ειδικότερα στον κατακερματισμό του μεσογειακού αστικού τοπίου, στην κυριαρχία της «ανώνυμης» αρχιτεκτονικής και στην αντίσταση στον πολεοδομικό σχεδιασμό.
Εδώ, για το μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα κυριάρχησε το τοπίο των παραγκουπόλεων της αυθόρμητης αστικοποίησης, η αυτοστέγαση και τα αυθαίρετα. Επίσης, κυριαρχούν, ακόμη και σήμερα, οι μεικτές χρήσεις γης.
Διάφορες οικονομικές, πολιτιστικές και διοικητικές δραστηριότητες διασπείρονται στον αστικό ιστό και συγκεντρώνονται σε ορισμένα κέντρα, ανάμεικτες όμως με κατοικίες, πράγμα σπάνιο στα αγγλοαμερικανικά μοντέλα.
Οι περιοχές μεικτών χρήσεων γης κυριαρχούν και στο αστικό τοπίο της Ελλάδας. Οι χρήσεις άλλωστε δεν διαχωρίζονται μόνο οριζόντια, αλλά και κατακόρυφα, αρχίζοντας από τον κατακόρυφο κοινωνικό διαχωρισμό στις πολυκατοικίες της Ιταλίας και της Ελλάδας και φτάνοντας ώς τη δική μας επαγγελματική στέγη.
Οι ιδιομορφίες αυτές του μεσογειακού τοπίου έχουν αποδοθεί στην αντίσταση που προβάλλουν οι κοινωνίες αυτές στις πολεοδομικές ρυθμίσεις, ιδιαίτερα στα λαϊκά προάστια. Ωστόσο, είναι ίσως σημαντικότερη η επίδραση της άτυπης οικονομίας, που κυριαρχεί σε πολλούς χώρους.
Για μια μεγάλη περίοδο στην ιστορία των μεσογειακών πόλεων, που ανάγεται στον Μεσοπόλεμο, η κυριαρχία της άτυπης οικονομίας προχωρούσε τόσο στην οικιστική ανάπτυξη όσο και στη σφαίρα της παραγωγής.
Κλείνοντας…
Εδώ και δύο δεκαετίες τα τοπία των ευρωπαϊκών πόλεων αναδιαρθρώνονται. Αλλάζουν ριζικά με τον αστικό ανταγωνισμό και την παγκοσμιοποίηση.
Η «ανάγνωση» του τοπίου της μετα-νεωτερικής πόλης εντάσσεται στη συζήτηση για τις στρατηγικές των πόλεων για την ανάδειξη της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας τους στο πλαίσιο του ανταγωνισμού και της τάσης για διαφήμιση των τόπων, που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη εποχή.
Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, ειδικότερα, εντείνει τον ανταγωνισμό ανάμεσα στις πόλεις. Το πεδίο της παραγωγής υποχωρεί μπροστά στην κατανάλωση και ο πολεοδομικός σχεδιασμός δίνει τη θέση του στην αστική σύνθεση και στα «έργα βιτρίνας».
Οι πόλεις διεκδικούν το επιχειρηματικό ενδιαφέρον μέσω της προσέλκυσης του διεθνούς τουρισμού. Ανταγωνίζονται για τη φιλοξενία διεθνών συναντήσεων και γεγονότων, αθλοπαιδιών και Ολυμπιάδων, που θα ενισχύσουν την αναγνωρισιμότητά τους στο διεθνές στερέωμα και θα επισύρουν την προσοχή τουριστών, επιχειρηματικού ενδιαφέροντος και χρηματοδότησης από την Ευρωπαϊκή Ενωση.
Οι επιχειρηματικές πόλεις επιδιώκουν να γίνουν εμπορεύσιμοι οι αστικοί ιστοί και τα τοπία τους για τον διεθνή τουρισμό και να διαφημιστούν ως αναντικατάστατες. Οι πόλεις διεκδικούν την αναγνωρισιμότητά τους διαφημίζοντας την ιδιαιτερότητα του τοπίου τους.
