Περπατώ, περπατώ εις το δάσος

Είναι πρωί ακόμη όταν η μικρή Κοκκινοσκουφίτσα ξεκινά να πάει στη γιαγιά της φαγητό. Η μητέρα τη δασκαλεύει, «πρόσεξε αυτό», «πρόσεξε εκείνο». Η μικρή την αποχαιρετά και σύντομα βρίσκεται να περνά μέσα από ένα πυκνό δάσος όπου το φως είναι λιγοστό, ή τουλάχιστον έτσι της φαινόταν. Αρχίζει να σκιάζεται. Μια σκέψη εντυπώνεται στο επόμενο καρέ της ταινίας για να της δώσει κουράγιο:

«Το δάσος μπορεί να σου φανεί τρομακτικό, αλλά αν κοιτάξεις καλύτερα…»

Μια πεταλούδα πολύχρωμη περνά μπροστά από τα μάτια της και ξάφνου το δάσος από σκοτεινό που ήταν, γίνεται ηλιόλουστο, πολύχρωμο και γεμίζει ζωή. Ενα ελάφι στέκεται απέναντί της σε όλη του τη μεγαλοπρέπεια, ένας λαγός ξεπετάγεται στα πόδια της, μια οικογένεια σκαντζόχοιρων έχει παρέλαση στο μονοπάτι και να μια κουτσομπόλα κουκουβάγια που παρακολουθεί γαντζωμένη στο κλαρί ενός δέντρου τα τεκταινόμενα.

«…Αν κοιτάξεις καλύτερα, τότε θα ανακαλύψεις την ομορφιά του, θα αντικρίσεις το θαύμα της ζωής».

Είναι αυτή η στιγμή που η Κοκκινοσκουφίτσα ξεπερνά τον φόβο της για τον άγνωστο κόσμο του δάσους, που δεν είναι πια σκοτεινό αλλά το βλέπει όπως πραγματικά είναι. Γεμάτο ζωή. Αφήνει το καλαθάκι της στο έδαφος κι αρχίζει να χορεύει, να τραγουδά και να απολαμβάνει την ομορφιά της φύσης τριγύρω της, την ελευθερία που της χαρίζει ένα ζωντανό δάσος. Πουθενά τσιμεντένιοι τοίχοι, καυσαέρια, φασαρία, αυτοκίνητα (αν είχε γραφεί σήμερα το παραμύθι). Μόνο φως και ήχοι από μια διαφορετική μορφή ζωής. Τρεχούμενα νερά, κελαηδίσματα πουλιών, φωνές ζώων, το θρόισμα των φύλλων μετά από κάθε ανάσα του ανέμου…

Με μια ανανεωμένη ματιά στο παραμύθι της Κοκκινοσκουφίτσας και επιτέλους με τον λύκο απόντα ως κακό, επέλεξε ο διεθνής Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας (FAO) ως φορέας των Ηνωμένων Εθνών να επικοινωνήσει τη σπουδαιότητα των δασών στις κοινωνίες του κόσμου και ιδιαίτερα στα παιδιά, ενόψει του εορτασμού της Παγκόσμιας Ημέρας Δασών (IDF) στις 21 του Μάρτη.

Κάθε χρονιά και το θέμα, που αναδεικνύεται, διαφέρει.

Για το 2019 το θέμα που μας απευθύνεται είναι το «Δάση και εκπαίδευση», σε μια προσπάθεια να ευαισθητοποιηθούν αλλά και να ενημερωθούν οι άνθρωποι για τα μέγιστα οφέλη που προσφέρουν τα υγιή δάση στη ζωή μας, στην καθημερινότητά μας.

Για να είναι όμως τα δασικά οικοσυστήματα εύρωστα και να μπορούν να επιτελούν τον ρόλο τους θα πρέπει να τα διαχειριζόμαστε με βιώσιμες μεθόδους. Και για να φτάσουμε να υιοθετήσουμε βιώσιμες μεθόδους στην εκμετάλλευση τους θα πρέπει να μάθουμε και να κατανοήσουμε τον τρόπο που λειτουργούν, το πώς υποστηρίζουν την οικολογική ισορροπία του πλανήτη, τα λάθη που κάνουμε ως κοινωνίες στη διαχείρισή τους.

Αυτό είναι το όραμα πίσω από τον εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας Δασών κάθε χρονιά. Η φετινή ημέρα είναι ημέρα ανάδειξης όλων των τύπων δασών και οι χώρες παροτρύνονται να οργανώσουν διάφορες δραστηριότητες τόσο σε τοπικό, εθνικό, αλλά και διεθνές επίπεδο, όπως είναι π.χ. οι εκστρατείες δενδροφύτευσης.

Η επιλογή του θέματος έγινε από την CPF (Collaborative Partnership on Forests), τα μέλη της οποίας συμφώνησαν από το 2017 ότι αυτή τους η επιλογή θα δώσει την ευκαιρία να αναδειχθεί η συνεισφορά, άρα και οι λειτουργίες των δασικών οικοσυστημάτων, όπως αυτές δίνονται στην Ατζέντα για μια βιώσιμη ανάπτυξη του 2030.

Το θέμα στην ουσία συνδυάζει τους στόχους (SDGS) 4 και 15 που αφορούν αντίστοιχα στην «Ισότιμη Ποιότητα Εκπαίδευσης» – (Quality education) για όλους, που θα δημιουργήσει ίσες ευκαιρίες στη ζωή όλων των ανθρώπων ανεξαιρέτως και στη «Ζωή πάνω στη Γη» – (Life on land) που αφορά την προστασία, αποκατάσταση και προώθηση της αειφόρου χρήσης των χερσαίων οικοσυστημάτων, της βιώσιμης διαχείρισης των δασών, την καταπολέμηση του φαινομένου της ερημοποίησης και της συνεχούς υποβάθμισης των εδαφών, αλλά και τον περιορισμό της συνεχιζόμενης απώλειας της βιοποικιλότητας.

«Μαθαίνουμε να αγαπούμε τα δάση»!

Επανερχόμαστε λοιπόν στο βίντεο που έδωσε ο FΑΟ στη δημοσιότητα με την Κοκκινοσκουφίτσα να ανακαλύπτει τις χαρές του δάσους. Είναι χαρούμενη που βρίσκεται εκεί, παίζει και γελά και μια φωνή την παροτρύνει να ανακαλύψει τους πάμπολλους θησαυρούς που κρύβει το δάσος στα σπλάχνα του. Ετσι, περπατώντας στα μονοπάτια του, ανακαλύπτει ότι τα δάση υποστηρίζουν τη ζωή των ανθρώπων με χίλιους δυο τρόπους.

Αντικρίζει υλοτόμους να κόβουν ξύλα, γυναίκες να καλλιεργούν, άλλες να μεταφέρουν φρούτα και λογιών – λογιών καρπούς στο κοφίνι τους, μια δασκάλα να διδάσκει τους μαθητές της, ερευνητές να καταγράφουν τη ζωή στο δάσος, τα πουλιά, τα ζώα, να παρατηρούν τα δέντρα. Ολα συμβαίνουν σε μια γαλήνια ατμόσφαιρα και αυτό είναι ένα ακόμη μήνυμα.

«Μαθαίνουμε να αγαπούμε τα δάση» καταλήγει κλείνοντας το βίντεο, δίνοντας ευχή αλλά και πρόσταγμα την προστασία αυτών των υψηλής σημασίας οικοσυστημάτων που υποστηρίζουν τη ζωή στον πλανήτη.

Το βίντεο συνοδεύεται μάλιστα από το εξής κείμενο:

«Μαθαίνοντας στα παιδιά τι σημασία έχουν τα δάση μας στη ζωή μας, έχουμε ήδη κάνει το πρώτο βήμα για την προστασία των φυσικών πόρων για τις γενεές που έρχονται. Τα δάση διατηρούν τον αέρα, τα εδάφη, το νερό και τους ανθρώπους υγιείς και παίζουν ζωτικής σημασίας ρόλο στον αγώνα μας απέναντι στις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η ανθρωπότητα. Αυτές της κλιματικής αλλαγής, της εξάλειψης της πείνας και της αειφόρου ανάπτυξης των αστικών και αγροτικών κοινωνιών. Ο μισός πληθυσμός της Γης, ίσως και παραπάνω, ζει σε αστικές περιοχές, αριθμός που μέχρι το 2050 αναμένεται να φτάσει στο 70% και εξ αιτίας αυτού οι άνθρωποι απομακρύνονται όλο και περισσότερο και χάνουν την επαφή τους με τη φύση. Εχουν απολέσει τη γνώση και δεν έχουν πλέον την κατανόηση της σημαντικής λειτουργίας και των ωφελειών που δρέπουν οι άνθρωποι από τα δάση, της ανάγκης για την αειφόρο διαχείρισή τους. Οπότε είναι απαραίτητο να φέρουμε το δάσος πίσω πάλι στη ζωή τους, ξεκινώντας από τις μικρές ηλικίες. Τα παιδιά. Γιατί τα δάση μας είναι αναγκαία όσο ποτέ καθώς ο παγκόσμιος πληθυσμός μέχρι τα 2030 θα αγγίξει τα 8,5 δισεκατομμύρια».

Το δάσος είναι πολύτιμο 

Το δάσος είναι ένα από τα πιο πολύπλοκα και πολυσύνθετα συστήματα, με τη μεγαλύτερη κατανομή ανάμεσα στα χερσαία οικοσυστήματα στον πλανήτη Γη, καλύπτοντας το 32% της γήινης επιφάνειας. Στην Ελλάδα καλύπτει περίπου το 20% της επιφάνειάς της. 

Το δάσος είναι ένα σύνολο από διάφορα φυτά, όπως δέντρα, θάμνοι ή φρύγανα, από ζώα και από μικροοργανισμούς, που βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση τόσο μεταξύ τους όσο και με το έδαφος και το κλίμα που επικρατεί στην περιοχή.

Ολες οι εκτάσεις που καλύπτονται από φυσική βλάστηση λέγονται δασικές και αποτελούν ένα πολυσύνθετο σύνολο με δική του δομή, ζωή και λειτουργίες. Αποτελούν το δασικό οικοσύστημα που παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην οικολογική ισορροπία. 

1. Διαμορφώνει το κλίμα 

Το δάσος επιδρά στη θερμοκρασία του αέρα και του εδάφους. 

2. Συμβάλλει στον Κύκλο του Οξυγόνου 

Η καθαρή παραγωγή οξυγόνου είναι σχεδόν δεκαπλάσια από οποιοδήποτε άλλο οικοσύστημα. 

3. Συμβάλλει στη ροή του διοξειδίου του άνθρακα 

Οι παραγωγοί (παραγωγοί είναι οι μόνοι οργανισμοί που κάνουν φωτοσύνθεση, δηλαδή απορροφούν την ηλιακή ενέργεια και τη μετατρέπουν σε χημική με τη μορφή γλυκόζης, ενώ ταυτόχρονα αποβάλλουν οξυγόνο στην ατμόσφαιρα) καταναλώνουν διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα για τη φωτοσύνθεση. 

Παρόλα αυτά η συγκέντρωση του διοξειδίου αυξάνεται λόγω της συνεχούς αύξησης της κατανάλωσης υγρών και στερεών καυσίμων. Το CO2 θεωρείται ως κύριος συντελεστής της δημιουργίας του φαινομένου του θερμοκηπίου και των κλιματικών αλλαγών. 

Το δάσος μαζί με τους ωκεανούς αποτελούν τους βασικούς αναδραστικούς μηχανισμούς που ρυθμίζουν την ισορροπία του κύκλου του διοξειδίου του άνθρακα. Τελευταία όμως έχουν χάσει τη ρυθμιστική τους ικανότητα, αφού η επιφάνεια των δασών μειώνεται συνεχώς- ήδη έχουν καταστραφεί τα 2/3 των δασών του πλανήτη μας- ενώ οι ωκεανοί χάνουν τη ρυθμιστική τους ικανότητα λόγω ρύπανσης. 

4. Απορρυπαίνει και μειώνει τον θόρυβο 

5. Συμμετέχει στον Κύκλο του Νερού (Υδρολογικός κύκλος) 

Το δάσος αποτρέπει τις πλημμύρες και ταυτόχρονα εμπλουτίζει τον υπόγειο υδροφορέα. Το δασικό έδαφος έχει μεγάλη ταμιευτική ικανότητα, αφού συγκρατεί το νερό κατά την περίοδο των βροχών και το αποδίδει κατά την περίοδο της ανομβρίας διατηρώντας σταθερή την παροχή των πηγών. Το πόσο σημαντική είναι η επίδραση του δάσους στην αποτροπή των πλημμύρων το ζούμε στη χώρα μας κάθε χρόνο. Μετά την καταστροφή των δασών από πυρκαγιές ακολουθούν σχεδόν πάντα, εφόσον δεν ληφθούν μέτρα, καταστροφικές πλημμύρες. 

6. Προστατεύει το έδαφος από τη διάβρωση 

Το δάσος ασκεί πολύ μεγάλη επίδραση στην προστασία του εδάφους από τη διάβρωση και συνεπώς από την υποβάθμιση και την ερημοποίηση, συνέπειες που έχουμε γνωρίσει στη χώρα μας. 

7. Συμβάλλει στη βιοποικιλότητα 

Το δάσος εξασφαλίζει κατάλληλες συνθήκες για την προστασία, διατροφή και διατήρηση πολλών ζωικών οργανισμών (πανίδα) και δημιουργεί ευνοϊκές συνθήκες για τη διατήρηση διαφόρων φυτικών ειδών, δηλαδή τη χλωρίδα. 

Σε μια συνέντευξή του ο διάσημος καρδιοχειρουργός Μαγκντί Γιακούμπ επισήμανε τη σημασία της βιοποικιλότητας λέγοντας: «Το είδος των επεμβάσεων που κάνουμε θα ήταν αδύνατο χωρίς φάρμακα όπως το Tubocuranine, το Digoxin και το Cyclosporin, που προέρχονται από βότανα και φυτά των τροπικών δασών. Αλλά πέρα από τις πρακτικές χρήσεις των φυτών, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε και τους ηθικούς και συναισθηματικούς λόγους για τη σωτηρία τους». 

8. Μας εξασφαλίζει πρώτες ύλες 

Το δάσος είναι ένας ανανεώσιμος φυσικός πόρος με πολύ μεγάλη οικονομική σημασία. Ενα από τα πολυτιμότερα προϊόντα του είναι το ξύλο, το οποίο χρησιμοποιείται στην οικοδομική, τη ναυπηγική, την κατασκευή επίπλων, εργαλείων, παιχνιδιών και διαφόρων αντικειμένων. 

Ξύλο κατώτερης ποιότητας χρησιμοποιείται ως καύσιμη ύλη, αλλά και στην παραγωγή χαρτοπολτού για την κατασκευή χαρτιού και χαρτονιού. 

Το ξύλο αποτελεί σήμερα την πρώτη ύλη για 175 τουλάχιστον βιομηχανικά χημικά προϊόντα. Η απόσταξή του δίνει μεγάλο αριθμό προϊόντων όπως η μεθανόλη, η ακετόνη, που είναι απαραίτητα για την παρασκευή των χρωμάτων.

Η εκμετάλλευση του ξύλου από το δάσος θα πρέπει να γίνεται σύμφωνα με τις αρχές της αειφορικής διαχείρισης, έτσι ώστε η οικονομική αυτή δραστηριότητα να μην έχει δυσμενείς συνέπειες για το οικοσύστημα. Αλλα προϊόντα που παίρνουμε από το δάσος είναι ο φλοιός, το ρετσίνι, το μέλι, τα μικρά φρούτα του δάσους, αρωματικά φύλλα (π.χ. δάφνη), φαρμακευτικά βότανα. 

9. Προσφέρει εκπαίδευση και αναψυχή 

Ο οικοτουρισμός (δασικός τουρισμός, περιπατητικός τουρισμός κ.λπ.) αποτελεί μια ήπια και φιλική προς το περιβάλλον μορφή τουρισμού, που αναπτύσσεται τελευταία και στη χώρα μας με λιγότερες επιπτώσεις στο περιβάλλον απ’ ό,τι ο μαζικός συμβατικός τουρισμός. 

Το δάσος μπορεί να γίνει χώρος πεδίο εφαρμογής της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Οι μαθητές έρχονται σε επαφή με τη ζωή του δάσους, παρατηρούν, καταγράφουν, αισθάνονται, παίζουν, εξιχνιάζουν, γνωρίζουν, μαθαίνουν. Αυτό μπορεί να τους βοηθήσει να αναπτύξουν υπεύθυνες στάσεις και συμπεριφορές απέναντι στο περιβάλλον.