Σαν βγεις στον πηγαιμό για την Μπιενάλε Βενετίας πρέπει να οπλιστείς με υπομονή και με μαλακά παπούτσια, ξέροντας ότι θα διανύσεις χιλιόμετρα από τα Giardini ώς την Arsenale. Οι ουρές αρχίζουν από τον έλεγχο των εισιτηρίων, συνεχίζονται στα πιο «χοτ» περίπτερα -«χοτ» είτε για το καλλιτεχνικό περιεχόμενο, είτε για τη χώρα που εκπροσωπούν- και καταλήγουν στα κιόσκια για καφέ και πρόχειρο φαγητό, όπου οι πολυάριθμοι επισκέπτες αναζητούν μια ανάσα δροσιάς και ξεκούρασης.
Αν υπήρχε βραβείο για το πιο… αναπαυτικό έργο, σίγουρα θα το έπαιρνε η πολυεπίπεδη εγκατάσταση του Ανδρέα Αγγελιδάκη «Escape Room» με τις βυζαντινές υφασμάτινες κολόνες που λειτουργούν σαν πουφ στην είσοδο του ελληνικού περιπτέρου, δικαιώνοντας και την αμεσότητα της δημόσιας τέχνης.
Η 61η Μπιενάλε Βενετίας άνοιξε επίσημα τις πύλες της στις 9 Μαΐου με τη συμμετοχή περίπου 100 εθνικών περιπτέρων από όλο τον κόσμο, σε κλίμα αναβρασμού, έπειτα από μαραθώνιο διαδηλώσεων και διαμαρτυριών για τη συμμετοχή της Ρωσίας και του Ισραήλ -μέχρι και αποχή των εργαζομένων της υπήρξε- με την παρουσία των καραμπινιέρων, επιβεβαιώνοντας ότι τέχνη και πολιτική είναι αλληλένδετες στη σπουδαία, διεθνή εικαστική διοργάνωση που εκφράζει τα επείγοντα ζητήματα της εποχής. Τα πολυαναμενόμενα βραβεία, οι Χρυσοί και Αργυροί Λέοντες, δεν δόθηκαν, καθώς η κριτική επιτροπή παραιτήθηκε λόγω της συμμετοχής χωρών που οι ηγέτες τους «έχουν καταδικαστεί από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο» και υπό την πίεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που απειλούσε να κόψει τα κονδύλια, λόγω της συμμετοχής της Ρωσίας. Πλέον οι επισκέπτες θα ψηφίζουν για τα βραβεία -ίσως η πιο άμεση δημοκρατία- που θα απονεμηθούν τον Νοέμβριο.
Εύλογα τα ερωτήματα που προκύπτουν σε αυτήν τη συγκυρία. Μπορούν να τεθούν όρια σε έναν καλλιτέχνη, όχι όσον αφορά την ελευθερία έκφρασης, αλλά στο να εκθέτει σε ένα περίπτερο που έχει την ιδιότητα του εθνικού, εκπροσωπώντας μια χώρα η οποία κατά γενική ομολογία έχει ξεκινήσει έναν επεκτατικό πόλεμο ή συντελεί γενοκτονία; Ενας κραταιός, ιστορικός θεσμός μπορεί να κατηγορηθεί ότι δίνει άφεση αμαρτιών μέσω του πολιτισμού στα εγκλήματα κυβερνήσεων; Πόσο θεμιτές είναι οι απειλές και εκβιασμοί μέσω επισήμων ευρωπαϊκών οργάνων; Και πόσο «ανεξάρτητες» είναι ο πρωτοβουλίες που με διαμαρτυρίες προσπαθούν να σφραγίσουν περίπτερα της Ρωσίας ή του Ισραήλ, όσο οι ΗΠΑ βρίσκονται στο απυρόβλητο.
Η διοργάνωση πάντως φαίνεται να παίρνει θέση (ανεπίσημα), βάζοντας σε πρώτο πλάνο, στην είσοδο, ένα τεράστιο γλυπτό ελάφι που «διασώθηκε» από τον πόλεμο στην Ουκρανία και κρέμεται από ιμάντες πάνω σε γερανό έργο με τίτλο «Security Guarantees» (Εγγυήσεις Ασφαλείας) για την έλλειψη ασφάλειας στη δοκιμαζόμενη χώρα.
Το περίπτερο της Ρωσίας περιλαμβάνει μουσικές, περφόρμανς, χάπενινγκ από δεκάδες καλλιτέχνες και ομάδες με πρόθεση να αναδειχτεί η κουλτούρα από τις διαφορετικές της εθνότητες, κλείνοντας πονηρά στο μάτι στην Ουκρανία. Το κεντρικό έργο με τίτλο «Το δέντρο έχει ρίζες στον ουρανό» αποτελείται από (λίγο μαραμένα) λουλούδια που σίγουρα δεν βγάζουν φρεσκάδα και ευφορία.
Το αμερικανικό περίπτερο καθόλου «fantastic and amazing» (για να χρησιμοποιήσουμε τις αγαπημένες λέξεις του Τραμπ). Η συμμετοχή του Alma Allen ανακοινώθηκε με καθυστέρηση καθώς το State Department έπρεπε να εγκρίνει έναν καλλιτέχνη που προάγει τις αμερικανικές αξίες! Eτσι βλέπουμε «τερατώδη» γλυπτά με ύλες από το έδαφος και το υπέδαφος των ΗΠΑ.
Αλλά και ο γνωστός πολυμεσικός καλλιτέχνης Khaled Sabsabi παραλίγο να αποκλειστεί από την ίδια του τη χώρα, την Αυστραλία, καθώς κατηγορήθηκε ότι έχει σχέσεις με την «τρομοκρατία» επειδή έκανε το πορτρέτο του ηγέτη της Χεζμπολάχ.
Το κεντρικό περίπτερο του Ισραήλ, πάλι, υποτίθεται ότι είναι κλειστό λόγω ανακαίνισης και έχει μεταφερθεί σε πιο απομακρυσμένο σημείο. Εκθέτει ο γλύπτης Belu-Simion Fainaru μια εγκατάσταση όπου κυριαρχεί το νερό, διερευνώντας ιδέες που αντλούνται από φιλοσοφικές και μυστικιστικές παραδόσεις.
Sold out πάντως είναι το αυστριακό περίπτερο, λόγω της τολμηρής περφόρμανς της ομάδας της καταπληκτικής Florentina Holzinger με τίτλο «Seaworld Venice»: οι ερμηνευτές άνετοι με τη γύμνια τους καταδύονται ή οδηγούν τζετ σκι σε μια δεξαμενή με βρόμικα νερά, σκαρφαλώνουν σε έναν ανεμοδείκτη, κρέμονται από μια καμπάνα (που βρέθηκε στον βυθό της λιμνοθάλασσας της Βενετίας), κρούοντας τον κώδωνα κινδύνου για τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής.
Εκτός από την κλιματική κρίση οι καλλιτέχνες της φετινής Μπιενάλε φαίνεται να αγωνιούν για το μέλλον του ανθρώπινου είδους σε έναν ταραγμένο πλανήτη. Ετσι, στο ιαπωνικό περίπτερο ο Ei Αrakawa-Nash, που πρόσφατα έγινε μπαμπάς, μεταφέρει την εμπειρία του στο «Grass Babies, Moon Babies», σε ένα περιβάλλον με 206 κούκλες μωρών με γυαλιά ηλίου, με μπιμπερό, καροτσάκια, προσκαλώντας τους επισκέπτες να κάνουν μπέιμπι σίτινγκ, ασκήσεις φροντίδας, ενσυναίσθησης, υπευθυνότητας. Η Maja Malou Lyse, πάλι, στο περίπτερο της Δανίας εκθέτει πορνογραφικό υλικό που διατίθεται σε κέντρα δωρεάς σπέρματος μαζί με τα κρυογονικά δοχεία στα οποία διατηρούνται, συνδυάζοντας τέχνη, αφήγηση και βιολογία. Αφετηρία για την εγκατάστασή της ήταν μια έρευνα που διαπιστώνει μείωση της ανδρικής γονιμότητας σε παγκόσμιο επίπεδο.
Στο βρετανικό περίπτερο η Lubaina Himid με καταγωγή από τη Ζανζιβάρη παρουσιάζει πίνακες ζωγραφικής με έντονα χρώματα και γλυπτά που εξερευνούν τη μετανάστευση, την οικογενειακή ζωή και την οικία. Είναι επίσης ένα επαναλαμβανόμενο θέμα στη φετινή Μπιενάλε αν λάβουμε υπόψη και τη συμμετοχή των Sung Tieu και Henrike Naumann στο γερμανικό περίπτερο. Η Naumann, η οποία έφυγε από τη ζωή τον περασμένο Φεβρουάριο, κατάφερε να ολοκληρώσει τα σχέδια για την καταπληκτική εγκατάστασή της The Home Front για τη ζωή στην Ανατολική Γερμανία, όπου γεννήθηκε, ενώ η Τieu εστιάζει στη ζωή των Βιετναμέζων μεταναστών.
Ποιος θα το περίμενε όμως ότι το Βατικανό θα είχε μια από τις πιο πρωτότυπες προτάσεις: «Το μάτι της ψυχής», με έμπνευση από την Αγία Χίλντεγκραντ, η οποία αντιλαμβανόταν τη μουσική και το τραγούδι ως προσευχή. Ετσι το Βατικανό ανέθεσε νέες συνθέσεις σε καλλιτέχνες όπως οι Brian Εno, Patti Smith, FKA twigs, Meredith Monk και η ηχητική εγκατάσταση βρίσκεται στον Μυστικό Κήπο των Ανυπόδητων Καρμηλιτών.
Ασφαλώς όλοι οι επισκέπτες τιμούν την κεντρική διεθνή έκθεση την οποία επιμελήθηκε η πρόωρα χαμένη Καμερουνοελβετή Koyo Kouoh. Εχει τίτλο Minor Keys (Σε ελάσσονες τονικότητες) και προτάσσει τη δύναμη και την ομορφιά της αφρικανικής τέχνης και των νησιών του Ατλαντικού Ωκεανού, μας ωθεί να συνδεθούμε με το ζωικό και φυτικό βασίλειο μέσα από τοτέμ, μάσκες, γλυπτά με ζώα και λουλούδια, χειροποίητα υφάσματα και κεντήματα, μας φέρνει πιο κοντά στην πνευματικότητα. Ισως όμως κι αυτή η επιλογή της Μπιενάλε εκφράζει πολιτική ορθότητα και την εκθεσιακή τάση της εποχής, καθώς οι μεγάλες διοργανώσεις απολογούνται πλέον για την αποικιοκρατική ματιά και την κυριαρχία αιώνων της δυτικής τέχνης.
Κάπως έτσι, με εντυπωσιακές υψηλές τονικότητες και με εμβυθιστικές χαμηλές κλίμακες, η 61η Μπιενάλε Βενετίας γίνεται καλειδοσκόπιο της παγκόσμιας εικαστικής δημιουργίας των ημερών μας.
