Ο κατοχικός Τύπος της Λέσβου

Την περίοδο 1940-1941 στη Λέσβο κυκλοφορούσαν οι εφημερίδες «Εφημερίς των Λεσβίων», «Πρωινή», «Λεσβιακή Ηχώ», «Το Φως» και «Τρίβολος», οι οποίες θέλοντας και μη δημοσίευαν τις κυβερνητικές ανακοινώσεις της δικτατορίας Μεταξά. Αυτές τυπώνονταν και στις 6 Μαΐου 1941, όταν οι Γερμανοί κατέλαβαν τη Λέσβο. Αμέσως ανέλαβε καθήκοντα λογοκριτή των εφημερίδων, των ταχυδρομικών, τηλεγραφικών και τηλεφωνικών υπηρεσιών ο Rudolf Helm, ο οποίος βρισκόταν στο νησί από το 1939. Ηταν φιλόλογος, παρέδιδε μαθήματα γερμανικών, μετέφραζε λογοτεχνία, μελετούσε την ελληνική γλώσσα και συγκέντρωνε λαογραφικό υλικό.

Σταδιακά σταμάτησαν την κυκλοφορία τους όλες οι εφημερίδες, εκτός από «Το Φως».

● Πρώτη σταμάτησε την κυκλοφορία της η «Εφημερίς των Λεσβίων», στις 15 Απριλίου 1941.

Στο κύριο άρθρο με τίτλο «Σας ενικήσαμεν!» γράφει: «Παρά τας σατανικάς μηχανάς σας, παρά τον ανθρώπινον όγκον τον οποίον διαθέσατε, παρά το γεγονός ότι ενικήσατε όλα τα άλλα έθνη της Ευρώπης και τα καθυποτάξατε, ημείς, Γερμανοί, σας ενικήσαμεν, συντρίψαντες τας στρατιάς σας». Σε άλλα άρθρα και σχόλια διαβάζουμε: «Εκείνο που πρέπει να απασχολεί τον Χίτλερ εις το εξής είναι το πώς θα αποπλύνει το αίσχος του διά την κατά της Ελλάδος επίθεσίν του». Και: «Δεν εξεπλάγημεν διόλου διότι οι Φον της Γερμανίας –ελληνιστί «Φονιάδες»– μας επιτέθησαν εκ των νότων διά να σώσουν τους αδύνατον να σωθούν συμμάχους των, οι οποίοι τώρα βρίσκονται στην ποντικοπαγίδα».

● Η εφημερίδα «Πρωινή» σταμάτησε την έκδοσή της στις 28 Μαΐου 1941. Στην επέτειο των πενηντάχρονων της εφημερίδας «Δημοκράτης», γράφει ο Νίκος Αναστασιάδης, γιος του εκδότη της, Τέρπανδρου Αναστασιάδη, για τις συνθήκες και το γεγονός της διακοπής της κυκλοφορίας της εφημερίδας «Πρωινή»: «Τότε ο Γερμανός Στρατιωτικός Διοικητής της Λέσβου Φον Σέλβιτς με έγγραφό του προς τον Νομάρχη Λέσβου Αγη Κοζύρη διατάζει: “Η επί του παρόντος υπάρχουσα έλλειψις χάρτου και η δύσκολος προμήθεια αυτού, εξαναγκάζει ώστε επί της νήσου Λέσβου αφεθεί να εκδίδεται μόνον μία εφημερίς. Επί του λόγου τούτου παρακαλώ όπως προκαλέσητε ώστε η εφημερίς ΠΡΩΙΝΗ παύσει αμέσως την έκδοσίν της. Ως μόνη εφημερίς και φύλλον ανακοινώσεως διά τας επισήμους δημοσιεύσεις πρέπει να θεωρηθεί η εφημερίς ΦΩΣ. Ο υπάρχων εν τω εκδοτικώ Οίκω της ΠΡΩΙΝΗΣ ακόμη χάρτης θα παραληφθεί αγοραζόμενος υπό του εκδοτικού Οίκου του ΦΩΤΟΣ». Για την πληρωμή γράφει ο Αθανασιάδης: «Βεβαίως το χαρτί της ΠΡΩΙΝΗΣ που τότε το φέρναμε από το εξωτερικό κατ’ ευθείαν και ήταν γύρω στους 3,5 τόνους, το πήρε το ΦΩΣ αλλά… ξέχασε να το πληρώσει!…».

● Η εφημερίδα «Λεσβιακή Ηχώ» αυτοπροσδιορίζονταν πολιτικά ως «διερμηνεύς ιδεών Βασιλικών», όπως γράφει στην προμετωπίδα της. Το τελευταίο φύλλο της κυκλοφορεί στις 28 Ιουνίου 1941. Το κύριο άρθρο είναι υμνητικό για τον Χίτλερ και τον γερμανικό στρατό. Γράφει: «Ο Χίτλερ, ο μέγας των Γερμανών Ηγέτης, θα αναδειχθεί ο σωτήρ της ανθρωπότητος ολοκλήρου», γιατί εκτός των άλλων «ανέλαβε τον σκληρόν, αλλά ωραίον, τιμητικόν και υπέροχον αγώνα κατά του κομμουνιστικού καθεστώτος». Προβλέπει δε, ότι με τη νέα τάξη πραγμάτων οι λαοί «αποβλέπουν προς το ευτυχές και αίσιον μέλλον και ευγνωμονούν το ανδρείον Γερμανικόν Εθνος και τον Φύρερ, διά τον σωτήριον άθλον τον οποίον ανέλαβον και θα φέρουν ασφαλώς εις ευτυχές τέρμα». Κι όμως σταμάτησε την κυκλοφορία της, μάλλον για τον ίδιο λόγο που σταμάτησε την έκδοσή της η «Πρωινή».

● Το τελευταίο φύλλο της εφημερίδας «Τρίβολος» κυκλοφόρησε στις 29 Αυγούστου 1941. Το επόμενο το απαγόρευσε η γερμανική λογοκρισία. Ετσι αναγκάστηκε ο Στρατής Παπανικόλας να σταματήσει την έκδοσή του.

Ο ερευνητής και συγγραφέας Βαγγέλης Καραγιάννης γράφει για τη διακοπή έκδοσης του «Τρίβολου»: «Με τη Γ ε ρ μ α ν ι κ ή Κ α τ ο χ ή, η έκδοση του “Τριβόλου” διακόπηκε θέλοντας και μη. Συμπτωματικά βρέθηκα στο τυπογραφείο εκείνη τη μέρα και έχει σωθεί στα χέρια μου το μοναδικό και τελευταίο φύλλο που τυπώθηκε τότε, στις 14 Οκτ. 1941 και δεν κυκλοφόρησε γιατί η λογοκρισία δεν άφησε παρά μονάχα το “δασκαλικό τεφτέρι”, το “Λόγια Μεγάλων Ανδρών” και τις “Εκδόσεις”. Τίποτ’ άλλο».

Ετσι η μοναδική εφημερίδα που συνέχισε την κυκλοφορία της στη Λέσβο, από τα μέσα του 1941 μέχρι την απελευθέρωση, ήταν «Το Φως» του Αθανάσιου Γκράβαλη, το οποίο υποστήριζε τους Γερμανούς, τον Χίτλερ και τον εθνικοσοσιαλισμό.

Για την εφημερίδα και τον Γκράβαλη, ο Αντώνης Πλάτων, μελετητής του λεσβιακού Τύπου, γράφει: «Εχουμε δυστυχώς το θλιβερό προνόμιο καθ’ όλην τη διάρκεια της Κατοχής εδώ στη Λέσβο να διαθέτουμε φιλοναζιστική εφημερίδα. Ο Αθ. Γκράβαλης, βενιζελικός, προσφυγοπατέρας, λαϊκός, τώρα είναι ναζιστής, υμνεί τον Χίτλερ και θαυμάζει τα Γερμανικά όπλα που το 1941-1942 βρίσκονται στο απόγειο των επιτυχών και της δόξας τους. Για τον Θανάση Γκράβαλη (αυτό τον σπουδαίο δημοσιογράφο) αυτή η περίοδος είναι η μαύρη κηλίδα της ζωής του».

Την επόμενη μέρα της κατάληψης της Λέσβου από τα γερμανικά στρατεύματα, ο Αθανάσιος Γκράβαλης με ενυπόγραφο, πρωτοσέλιδο άρθρο του υποδέχεται τους Γερμανούς στρατιώτες με την προσφώνηση: «Γενναίοι στρατιώται του Ράιχ! Tapfere Deusche soltaten». Και συνεχίζει: «Γενναίοι του Γ’ Ράιχ στρατιώται. Καλώς ήλθατε εις την πάντοτε και αιωνίως Ελληνικήν μας Πατρίδα. Ημείς υποσχόμεθα εν πράγμα. Να εργασθώμεν με όλας μας τας δυνάμεις διά να σας καταστήσωμεν ευχάριστον την ανάμνησίν της. Και είμεθα βέβαιοι ότι και σεις θα μας βοηθήσετε διά να καταστήσωμεν στερεοτέρους τους δεσμούς που ενώνουν τη Γερμανικήν και την Ελληνική ψυχήν και που πρέπει να τας ενώνουν. […] Εχθρούς εις τον τόπον αυτόν δεν θα εύρητε. Πλανηθέντας ίσως να εύρητε πολλούς. Εργασθείτε λοιπόν και σεις, όπως θα εργασθώμεν και ημείς διά να αναλάμψει μεταξύ μας η αλήθεια και να διαλυθούν και όλαι αι πλάναι».

Το τελευταίο φύλλο της εφημερίδας «Το Φως» κυκλοφόρησε στις 9 Σεπτεμβρίου 1944. Ενώ είναι γνωστή η επικείμενη αποχώρηση των Γερμανών και η κατάσταση στα διάφορα πολεμικά μέτωπα, η εφημερίδα συνεχίζει τη φιλογερμανική της αρθρογραφία. Παρουσιάζει ως ευνοϊκή την εικόνα των επιχειρήσεων. Με τον υπέρτιτλο «Οι αγώνες παρουσιάζουν ύφεσιν εις τα μέτωπα», γράφει για το δυτικό μέτωπο: «Επιθέσεις Αγγλοαμερικανικών δυνάμεων πεζικού και θωρακισμένων αρμάτων μάχης εναντίον των Γερμανικών θέσεων εις τον χώρον του Χουλ, εις την Μπεζανσόν και ανατολικώς τούτων εθραύσθησαν χάρις εις τη σθεναράν άμυναν των Γερμανικών στρατευμάτων εις σκληρούς αγώνας και με μεγάλας διά τον εχθρόν απωλείας». Συνεχίζει με το ιταλικό μέτωπο: «Εις το δυτικόν τμήμα του εν Ιταλία μετώπου κατέρρευσαν χθες προ της Γερμανικής αντιστάσεως τοπικής φύσεως επιθέσεις των Αγγλοαμερικανικών με αιματηράς δι’ αυτούς απωλείας». Η ίδια περιγραφή γίνεται και για το ανατολικό μέτωπο: «Εις το ανατολικόν Ρωσσικόν θέατρον του πολέμου και εις την περιοχήν της νοτίου Τρανσυλβανίας, καθώς και εις τους ανατολικών των Καρπαθίων ορέων πολεμικούς τομείς πολλαί επιθέσεις ισχυρών Ρωσσικών δυνάμεων πεζικού και θωρακισμένων αρμάτων μάχης απεκρούσθησαν εις εκληρούς αγώνας υπό των Γερμανικών και Ουγγρικών στρατευμάτων και με μεγάλας διά τον εχθρόν απωλείας τόσον εις έμψυχον όσον και εις άψυχον υλικόν».

● Η μόνη εφημερίδα που επανεκδόθηκε νόμιμα μέσα στην Κατοχή, το 1944, είναι η εφημερίδα «Αιγαιοπελαγίτικος Αθλητισμός». Η εφημερίδα, η οποία είχε διακόψει την κυκλοφορία στις 30 Σεπτεμβρίου 1935, επανακυκλοφόρησε στις 23 Απριλίου 1944. Εξέδωσε λίγα φύλλα, τα περισσότερα αθησαύριστα. Η ύλη της ήταν κυρίως αθλητική, με μικρές πολιτιστικές και κοινωνικές ειδήσεις.

● Στο τέλος της κατοχικής περιόδου, στα μέσα του 1944, κυκλοφόρησαν παράνομα, δακτυλογραφημένες, οι εφημερίδες «Ελεύθερη Λέσβος», στις 8 Ιουνίου, ως όργανο της νομαρχιακής επιτροπής του ΕΑΜ, και «Αντιφασίστας», στις 10 Ιουνίου, ως όργανο της ΕΠΟΝ Λέσβου.

Η εφημερίδα «Ελεύθερη Λέσβος» κυκλοφόρησε παράνομα, μέχρι τις αρχές Σεπτεμβρίου, πέντε φύλλα. Από το έκτο φύλλο, της 11ης Σεπτεμβρίου, τυπώθηκε σε τυπογραφείο. Ομοίως ο «Αντιφασίστας» κυκλοφόρησε παράνομα τέσσερα φύλλα, μέχρι τις 8 Σεπτεμβρίου. Από το πέμπτο φύλλο, της 16ης Σεπτεμβρίου, τυπώθηκε σε τυπογραφείο.

Η νόμιμη έκδοση των δύο αυτών εφημερίδων θα κρατήσει μέχρι τις αρχές του 1947. Στις 23 Φεβρουαρίου σταματά την έκδοσή του ο «Αντιφασίστας» και στις 18 Μαρτίου η «Ελεύθερη Λέσβος». Η «Ελεύθερη Λέσβος» κυκλοφόρησε πάλι παράνομα, δακτυλογραφημένη, όπως στην περίοδο της Κατοχής.

• Τα στοιχεία βασίζονται στο περιεχόμενο του υπό έκδοση βιβλίου «Ελεύθερη Λέσβος, 10-9-1944».