Ρίτσαρντ Φλάναγκαν: «Ποιος αγαπάει περισσότερο, ένας άντρας ή μια γυναίκα;»

Στις 8:15 π.μ. στις 6 Αυγούστου 1945, ο βομβαρδιστής επισμηναγός Τόμας Φέρμπι απελευθέρωσε έναν μοχλό σε ύψος τριάντα ενός χιλιάδων ποδιών πάνω από τη Χιροσίμα, είπε “Bomb away – η βόμβα ερρίφθη” και σαράντα τρία δευτερόλεπτα αργότερα εξήντα χιλιάδες άνθρωποι πέθαναν, ενώ εκατόν τριάντα χιλιόμετρα νότια, ο πατέρας μου, ένας ημίγυμνος σκλάβος εργάτης στον τέταρτο χρόνο κράτησής του ως αιχμάλωτος πολέμου, συνέχιζε την εξουθενωτική του εργασία, σπρώχνοντας καρότσια με πέτρες στις ανηφορικές, μακρινές και σκοτεινές σήραγγες κάτω από την Εσωτερική Θάλασσα του Σέτο»

Το «Ερώτημα 7», στο οποίο βασίζεται ο τίτλος του βιβλίου του Ρίτσαρντ Φλάναγκαν, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ψυχογιός σε μετάφραση του Μιχάλη Μακρόπουλου, προέρχεται από ένα μικρό σατιρικό κείμενο του Αντον Τσέχοφ με τίτλο «Ερωτήματα που τίθενται από έναν τρελό μαθηματικό» (1882). Το συγκεκριμένο ερώτημα ξεκινά με μια τυπική μαθηματική διατύπωση: «Τετάρτη, 17 Ιουνίου 1881, ένα τρένο έπρεπε να αναχωρήσει από τον σταθμό Α στις 3 π.μ. για να φτάσει στον σταθμό Β στις 11 μ.μ.

Τη στιγμή της αναχώρησης, όμως, ήρθε διαταγή το τρένο να φτάσει στον σταθμό Β μέχρι τις 7 μ.μ.». Και εκεί που ο αναγνώστης περιμένει να κληθεί να υπολογίσει την ταχύτητα ή την απόσταση, ο Τσέχοφ καταλήγει με την αναπάντεχη και υπαρξιακή ερώτηση: «Ποιος αγαπάει περισσότερο, ένας άντρας ή μια γυναίκα;»

Το βιβλίο «Ερώτημα 7» («Question 7») κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στην Αυστραλία τον Νοέμβριο του 2023 και γνώρισε παγκόσμια επιτυχία πριν από την ελληνική του έκδοση, κερδίζοντας το κορυφαίο βραβείο Baillie Gifford Prize for Non-Fiction το 2024.

Για τον Φλάναγκαν, αυτό το «παράλογο» αίνιγμα του Τσέχοφ αποτελεί τον κεντρικό άξονα του βιβλίου του για να υπογραμμίσει ότι τα μεγάλα ερωτήματα της Ιστορίας και της ανθρώπινης μοίρας στερούνται γραμμικής λογικής. Πόσοι θάνατοι στη Χιροσίμα χρειάστηκαν για να σωθεί ο πατέρας του που ήταν αιχμάλωτος πολέμου των Ιαπώνων και να γεννηθεί τελικά ο ίδιος; Το αίνιγμα υποδηλώνει ότι ο κόσμος που νομίζουμε ότι κατανοούμε μέσω της λογικής και των αριθμών είναι μια επιφάνεια, κάτω από την οποία κυλά ένας «άγριος ποταμός» από απρόβλεπτες συνδέσεις και συναισθήματα.

Ο Φλάναγκαν επιστρέφει στα γνώριμα, «τραυματισμένα» τοπία του έργου του – από τη φρίκη που έζησε ο πατέρας του στα καταναγκαστικά έργα στην Ιαπωνία μέχρι τα σκοτεινά ίχνη των καταδίκων στην Τασμανία και τα ορμητικά ρεύματα του ποταμού Φράνκλιν.

Σε μια καθηλωτική μίξη ιστορικής έρευνας, αυτομυθοπλασίας και απομνημονευμάτων, ξετυλίγει το χρονικό μιας θαυματουργής επιβίωσης: εκείνης του πατέρα του.

Στο παρελθόν ο συγγραφέας μετέτρεψε σε υψηλή λογοτεχνία το μαρτύριό του στον «Σιδηρόδρομο του Θανάτου», με το βιβλίο «Ο στενός δρόμος προς τα βαθιά του βορρά» που κέρδισε το 2014 το βραβείο Booker, χαράσσοντας στη μνήμη μας τη λάσπη, την πείνα και τη βαρβαρότητα. Εδώ όμως, επιστρέφει στην αμείλικτη πραγματικότητα.

Μας αποκαλύπτει πως η ζωή του πατέρα του κρεμόταν από μια τραγική ειρωνεία: σώθηκε μόνο επειδή οι ατομικές βόμβες στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι τερμάτισαν απότομα τον πόλεμο. Χωρίς αυτό το ολέθριο τέλος, ο πατέρας του –όπως και χιλιάδες άλλοι σκλάβοι εργάτες– θα είχε χαθεί.

Με μια αφήγηση που ελίσσεται αριστοτεχνικά στον χρόνο, ο Φλάναγκαν ιχνηλατεί την κυκλική πορεία της πυρηνικής απειλής: από την πρώτη ευφάνταστη σύλληψη μιας «βόμβας» στο μυθιστόρημα «Ο κόσμος που απελευθερώθηκε» (1914) του Χ. Τζ. Ουέλς, μέχρι τον πυρετώδη ανταγωνισμό του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τον αγώνα εκείνων που, προβλέποντας τη φρίκη, επιχείρησαν μάταια να την αποτρέψουν.

Στο βιβλίο εξερευνά τη μοιραία συνάντηση του Ουέλς με τη Ρωσίδα ερωμένη του, Μούρα Μπούντμπεργκ, και το πώς οι ιδέες του Ουέλς για την ατομική ενέργεια επηρέασαν τους επιστήμονες που κατασκεύασαν τη βόμβα. Ο φυσικός Λέο Σίλαρντ διαβάζοντάς το συνέλαβε την ιδέα της πυρηνικής αλυσιδωτής αντίδρασης, μετατρέποντας τη φαντασία σε μια τρομακτική πραγματικότητα.

Στο «Ερώτημα 7» τα παλιά «στοιχειά» του Φλάναγκαν μετουσιώνονται σε ένα λυτρωτικό απόσταγμα· ένα βάλσαμο που συμφιλιώνει το παρελθόν με το μέλλον, ξεπερνώντας τα όρια της δικής του ύπαρξης και αγγίζοντας την ανθρώπινη μοίρα. Η δική του «υπόθεση» δεν αφορά πλέον μόνο το ιστορικό τραύμα, αλλά γίνεται μια οικουμενική γέφυρα ανάμεσα σε όσα προηγήθηκαν και σε όσα θα ακολουθήσουν έπειτα από εμάς.