Ενας καταστροφικός χρόνος για τη δημοκρατία

«Τελείωσε το 2019 χωρίς καμιά καταγγελία για διαφθορά, ο κόσμος εμπιστεύεται ξανά τη Βραζιλία», τόνισε στον απολογισμό για τον έναν χρόνο της κυβέρνησής του ο ακροδεξιός πρόεδρος Ζαΐρ Μπολσονάρο, αναφέροντας ανάμεσα στα άλλα «επιτεύγματά» του ότι σημειώθηκαν «θετικές εξελίξεις στην οικονομία, στον αγροτοκτηνοτροφικό τομέα και στην οικονομική ελευθερία».

Ο Μπολσονάρο είναι επιρρεπής στις παραπλανητικές δηλώσεις και αντίθετα από ό,τι ισχυρίζεται, το 2019 πλήθυναν δημοσιογραφικές αποκαλύψεις αλλά και δικαστικές έρευνες για πολλά σκάνδαλα στα οποία ενέχονται στενοί συνεργάτες, συγγενείς του αλλά και ο ίδιος.

Οπως εκείνο με τους μισθούς υπαλλήλων αποσπασμένων στο γραφείο του γιου του Φλάβιο που κατέληγαν στον λογαριασμό του. Ή αυτό της ύπαρξης ενός εγκληματικού δικτύου όπου μετείχαν συγγενείς του και ο ίδιος ο Μπολσονάρο μαζί με μέλη παραστρατιωτικών ομάδων του Ρίο ντε Τζανέιρο. Ή η ανακοίνωση ψεύτικων υποψηφιοτήτων από το κόμμα του για να καρπωθεί προεκλογικές επιδοτήσεις και τα κρούσματα παράνομης χρηματοδότησης στις εκλογές του 2018.

Σε όλα αυτά έρχεται να προστεθεί και το έργο της Διερευνητικής Κοινοβουλευτικής Επιτροπής για τα fake news, που εξετάζει αν το επιτελείο του Μπολσονάρο έστησε μηχανισμούς εξαπάτησης της κοινής γνώμης χρησιμοποιώντας μαζικά ψεύτικες ειδήσεις στη διάρκεια της προεκλογικής του εκστρατείας, με τα παιδιά του να ηγούνται μιας «εικονικής πολιτοφυλακής» που έκανε μεθοδικές επιθέσεις κατά ατόμων και θεσμών μέσω κοινωνικών δικτύων.

Ανθρωποκτονίες

Ο Μπολσονάρο επέλεξε να κλείσει τον πρώτο χρόνο της θητείας του παραχωρώντας αμνηστία στους αστυνομικούς που διέπραξαν ανθρωποκτονίες «στη διάρκεια εκτέλεσης των καθηκόντων τους». Ενα μέτρο το οποίο θα ωφελήσει και τους στρατιωτικούς που μετέχουν σε ειδικές επιχειρήσεις τώρα που η στρατιωτικοποίηση των «δύσκολων» γειτονιών βρίσκεται ξανά στην ατζέντα.

Το μεγαλύτερο επίτευγμά του, υποστηρίζει, ήταν η έγκριση της συνταξιοδοτικής μεταρρύθμισης, ένας «άθλος» που χαιρετίστηκε από αγορές και επενδυτές, όπως και άλλα μέτρα της νεοφιλελεύθερης ατζέντας που εξ αρχής εφάρμοσε με μείωση του κράτους, ιδιωτικοποιήσεις και άνοιγμα στο κερδοσκοπικό κεφάλαιο και στις επιταγές του.

Είναι ενδεικτικό πως εβδομάδες μετά την ανάληψη της προεδρίας από τον Μπολσονάρο είχαν καταργηθεί 27.500 στελεχικές θέσεις στην ομοσπονδιακή διοίκηση, με πρώτα στις περικοπές τα υπουργεία Υγείας και Παιδείας, ενώ το Εργασίας υποβαθμίστηκε σε μια Γενική Γραμματεία του υπ. Οικονομίας με τον προϋπολογισμό του περικομμένο κατά 32%, σημαντική συρρίκνωση των μηχανισμών ελέγχου και βασικό μέλημα την προώθηση της ελαστικοποίησης των σχέσεων εργασίας.

Η ανάκαμψη που υποσχέθηκε δεν ήρθε, με την ανάπτυξη από το 1,3% του 2017-2018 να μειώνεται πέρσι στο 1%, σχεδόν στα όρια της στασιμότητας, ενώ από τις ιδιωτικοποιήσεις (πέντε μεγάλες σημαντικές δημόσιες επιχειρήσεις εκποίησε το 2019) δεν κατάφερε να συγκεντρώσει τα ποσά που αναμενόταν. Τι με αυτό; Ο υπουργός Οικονομίας Πάουλο Γκένζες ανακοίνωσε ένα φιλόδοξο σχέδιο για πώληση φέτος ακόμη 17 δημόσιων επιχειρήσεων, ανάμεσά τους τηλεπικοινωνιών και ηλεκτρισμού αλλά και ταχυδρομεία.

«Εσείς είστε πραγματικοί ήρωες», έλεγε σε πρόσφατη ομιλία του σε κύκλους επιχειρηματιών, τους οποίους υποσχέθηκε να διευκολύνει με κάθε μέσο για να επενδύσουν και να ευημερήσουν, φτάνοντας να τους προτρέψει «αν κάποιο διάταγμα ή νόμος σάς δυσκολεύει, να μας το πείτε για να τα αλλάξουμε αν χρειάζεται».

Στον αντίποδα της αβρότητας και της γενναιοδωρίας με τις οποίες απευθύνεται στις οικονομικές ελίτ, ο Μπολσονάρο εξυβρίζει, επιτίθεται, διασύρει, συκοφαντεί (και όποτε μπορεί αποπέμπει ή απολύει) όσους δεν συμφωνούν μαζί του ή του ασκούν κριτική.

Εχει επιδοθεί σε ένα επικίνδυνο μπρα ντε φερ με τη νομοθετική και τη δικαστική εξουσία, φτάνοντας να δηλώνει σε περισσότερες από μία περιστάσεις ότι χρειάζεται μείωση του αριθμού των μελών του Κογκρέσο για να φύγουν οι ανεπιθύμητοι και ότι απαιτείται (για τους ίδιους λόγους) αλλαγή των τυπικών προσόντων των μελών του ανώτατου δικαστηρίου.

Δεν είναι τυχαίο ότι τόσο ο γιος του Εντουάρντο όσο και ο Γκένζες έχουν αναφερθεί στην πιθανότητα -αν χρειαστεί- ενεργοποίησης χουντικού διατάγματος που επιτρέπει την παύση λειτουργίας του Κοινοβουλίου και τον περιορισμό συνταγματικών ελευθεριών.

Αδιαφορία

Το πιο ανησυχητικό είναι πως η στήριξη στον θεσμό της δημοκρατίας αυτόν τον πρώτο χρόνο της θητείας του μειώθηκε κατά επτά μονάδες πέφτοντας στο 62%, ο αριθμός όσων αδιαφορούν για τον τρόπο διακυβέρνησης αυξάνει κι ένα 12% πλέον πιστεύει ότι σε κάποιες συνθήκες είναι καλύτερη η δικτατορία.

Οπως επισήμανε και η ύπατη αρμοστής του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, Μισέλ Μπατσελέτ, «παρατηρούμε μια συρρίκνωση του δημοκρατικού χώρου, που χαρακτηρίζεται από επιθέσεις κατά προασπιστών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και περιορισμούς στο έργο της κοινωνίας των πολιτών».

Δεν αποτελεί σύμπτωση που η τελευταία ετήσια έκθεση για την ποιότητα της δημοκρατίας στον κόσμο του Ινστιτούτου V-dem του Πανεπιστημίου του Γκέτενμπουργκ προειδοποιεί για τον αυταρχισμό που έχει φέρει η διακυβέρνηση Μπολσονάρο, «από τους πλέον έντονους και ταχύτερα εξελισσόμενους στον κόσμο».

Είναι αλήθεια πως η συμμαχία που εξασφάλισε στον Μπολσονάρο τη νίκη του 2018 έχει υποστεί ρήγματα και η στήριξη προς αυτόν έχει μειωθεί σημαντικά, με μόνο το 29% να θεωρεί καλή τη διακυβέρνησή του κι ένα 40% να τη χαρακτηρίζει κακή ή κάκιστη, σύμφωνα με δημοσκόπηση της Datafolha.

Με αυτά ως δεδομένα, δύο είναι τα βασικά ερωτήματα για το άμεσο μέλλον της Βραζιλίας, κατά τον Ολιβερ Στούνκελ του Ινστιτούτου Γκετούλιο Βάργκας. «Αν ο Μπολσονάρο έχει επαρκή βάση για να κυβερνήσει και αν αποτελεί απειλή για τη δημοκρατία. Και στις δύο ερωτήσεις η απάντηση είναι “ναι”».