Η Ευρώπη (στις συμπληγάδες) μεταξύ άμυνας και περιβαλλοντικής προστασίας

Ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει επενδύσεις δισεκατομμυρίων σε στρατηγικές υποδομές, υπάρχει ένας αυξανόμενος κίνδυνος η ώθηση για την ενίσχυση της κοινής ασφάλειας να καταλήξει εις βάρος της βιωσιμότητας. Από τις αμφιλεγόμενες περιβαλλοντικές εξαιρέσεις για τη Γέφυρα της Σικελίας μέχρι τις αμφιβολίες γύρω από τη Γερμανική-Δανική σήραγγα, αρκετά έργα εγείρουν ανησυχίες.

Καθώς η ευρωπαϊκή ασφάλεια αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία στη χάραξη της πολιτικής της ΕΕ, η στρατιωτική κινητικότητα (military mobility) αναλαμβάνει κεντρικό ρόλο, την ίδια στιγμή που η Επιτροπή ετοιμάζεται να διοχετεύσει δισεκατομμύρια ευρώ σε υποδομές μεταφορών. Ωστόσο, η προσπάθεια ενίσχυσης της ευρωπαϊκής άμυνας κινδυνεύει να παραγκωνίσει μία από τις βασικές προτεραιότητες των Βρυξελλών: την προστασία του περιβάλλοντος.

«Η προτεραιότητα πρέπει να είναι η διοχέτευση αυτού του αυξημένου προϋπολογισμού σε έργα σιδηροδρόμων και ηλεκτροδότησης», προειδοποιεί ο ευρωβουλευτής Reinier van Lanschot, εμπειρογνώμονας σε θέματα άμυνας για την ομάδα των Πρασίνων/EFA και μέλος της Επιτροπής Ασφάλειας και Άμυνας (SEDE), αναφερόμενος στην ανάγκη «να ενισχυθεί τόσο η ασφάλεια της Ευρώπης όσο και η δέσμευσή της για ένα βιώσιμο μέλλον χαμηλών εκπομπών άνθρακα».

Ωστόσο, τα κράτη μέλη ενδέχεται να παραμερίσουν τους στόχους της Πράσινης Συμφωνίας εκμεταλλευόμενα την νέα εστίαση της ΕΕ στην άμυνα. Η Ιταλία είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η κυβέρνηση δικαιολόγησε τις παρεκκλίσεις από τους περιβαλλοντικούς κανόνες για την κατασκευή της Γέφυρας της Σικελίας επικαλούμενη την υποτιθέμενη λειτουργία διπλής χρήσης της και την πιθανή ένταξή της στο δίκτυο TEN-T. Σε απάντηση, η Επιτροπή ζήτησε επίσημα περαιτέρω διευκρίνιση σχετικά με τον περιβαλλοντικό αντίκτυπο του έργου.

Εν τω μεταξύ, αυξάνεται η αντίσταση σε επίπεδο βάσης ενάντια σε πρωτοβουλίες που, σύμφωνα με τους επικριτές, προσφέρουν ελάχιστα ή καθόλου οφέλη για το κλίμα της ηπείρου. Όμως, όπου αυτή η αντίσταση δεν έχει ακόμη κατασταλεί, αντιμετωπίζει αυξανόμενη πολιτική και οικονομική πίεση από τις Βρυξέλλες για την επίσπευση της κατασκευής υποδομών που αποσκοπούν στη διευκόλυνση της μετακίνησης στρατευμάτων, υπό το πρόσχημα και το λάβαρο της ενεργειακής ασφάλειας και της προώθησης λύσεων μεταφοράς με χαμηλές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα.

Μια εύθραυστη ισορροπία

Τόσο η στρατιωτική κινητικότητα όσο και η περιβαλλοντική προστασία περιλαμβάνονται στον πυλώνα «Ανταγωνιστικότητα, Ευημερία και Ασφάλεια» της πρότασης της Επιτροπής για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) 2028–2034. Από τον συνολικό προϋπολογισμό των 1,9 τρισεκατομμυρίων ευρώ, 590 δισεκακατομμύρια ευρώ κατανέμονται σε αυτόν τον πυλώνα, ο οποίος περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα προτεραιοτήτων—συμπεριλαμβανομένης της καθαρής μετάβασης, της απανθρακοποίησης, της ψηφιακής μετάβασης και της άμυνας.

Σύμφωνα με την επόμενη πρόταση για το ΠΔΠ, αυτό που προηγουμένως θεωρούνταν μέρος της Πράσινης Συμφωνίας, περιλαμβάνεται στο νέο Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας (ECF) των 409 δισεκατομμυρίων ευρώ. Συνολικά, 26 δισεκατομμύρια ευρώ προορίζονται για την «καθαρή μετάβαση και την βιομηχανική εξανθράκωση», ενώ 20 δισεκατομμύρια ευρώ προορίζονται για την «υγεία, τη βιοτεχνολογία, τη γεωργία και τη βιοοικονομία».

Εν τω μεταξύ, περίπου το ένα τέταρτο του Μηχανισμού «Συνδέοντας την Ευρώπη» (CEF) των 81,5 δισεκατομμυρίων ευρώ είναι αφιερωμένο ειδικά στη «στρατιωτική κινητικότητα»: τα προτεινόμενα 17,7 δισεκατομμύρια ευρώ στον νέο προϋπολογισμό της ΕΕ αντιπροσωπεύουν μία δεκαπλάσια αύξηση σε σύγκριση με τον τρέχοντα προϋπολογισμό του CEF Μεταφορών για την στρατιωτική κινητικότητα (1,7 δισεκατομμύρια ευρώ). Όπως σημειώνει η Επιτροπή, μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, «τα τελευταία κονδύλια κατανεμήθηκαν στις αρχές του 2024, αφήνοντας μηδενικούς πόρους για τα τέσσερα εναπομείναντα έτη του τρέχοντος ΠΔΠ».
«Είναι δυνατό να επιτευχθεί τόσο ισχυρή στρατιωτική κινητικότητα όσο και θετικά περιβαλλοντικά αποτελέσματα με αυτήν την επένδυση», λέει ο ευρωβουλευτής των Πρασίνων van Lanschot, σχολιάζοντας την πρόταση της Επιτροπής. Ωστόσο, «το κλειδί είναι το πώς ξοδεύονται τα χρήματα», προσθέτει. Η διατήρηση της εστίασης στην επέκταση των δρόμων ή στα ορυκτά καύσιμα «θα κινδύνευε να υπονομεύσει την Πράσινη Συμφωνία και τους περιβαλλοντικούς στόχους».

Οι Πράσινοι υποστηρίζουν ότι η Πράσινη Συμφωνία πρέπει να γίνει ένα βασικό στοιχείο για την κάλυψη των κενών στην αμυντική ετοιμότητα της ΕΕ—με λίγα λόγια, ξεπερνώντας την υποτιθέμενη αντιστάθμιση μεταξύ βιωσιμότητας και άμυνας. Μειώνοντας την εξάρτηση από το ρωσικό αέριο και το πετρέλαιο—ή ακόμα και από το αμερικανικό LNG—και επενδύοντας περισσότερο στην ευρωπαϊκή ηλιακή, αιολική και πυρηνική ενέργεια «θα μας έκανε λιγότερο ευάλωτους και πιο ανθεκτικούς», καταλήγει ο ευρωβουλευτής van Lanschot. Ωστόσο, προειδοποιεί ότι τα έργα διπλής χρήσης πρέπει να «σχεδιάζονται προσεκτικά για να αποφευχθεί η βλάβη σε ευαίσθητους φυσικούς οικότοπους».

Διαμάχη σχετικά με τη Γέφυρα της Σικελίας

Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο προχωρούν τα κράτη μέλη ελλοχεύει τον κίνδυνο κίνησης προς την αντίθετη κατεύθυνση. Το αίτημα της ΕΕ για διευκρίνιση σχετικά με την Γέφυρα της Μεσσήνης στάλθηκε μόλις έναν μήνα αφότου η ιταλική κυβέρνηση ενέκρινε το έργο. Η γέφυρα του Στενού της Μεσσήνης ( Ponte sullo stretto di Messina) είναι μια προτεινόμενη κρεμαστή γέφυρα μήκους 3,6 χιλιομέτρων που θα διασχίζει το Στενό της Μεσσήνης, συνδέοντας το Torre Faro στη Σικελία με τη Villa San Giovanni στην Καλαβρία. Το σύνολο του έργου αναμένεται να ολοκληρωθεί έως το 2032 και θα είναι η μακρύτερη κρεμαστή γέφυρα στον κόσμο και θα αποτελεί μέρος του σιδηροδρομικού άξονα Βερολίνο-Παλέρμο των διευρωπαϊκών δικτύων μεταφορών.

Η Γέφυρα της Σικελίας, ωστόσο, αντιμετωπίζει ισχυρή αντίσταση από τις τοπικές κοινωνίες. Μια ιδιαίτερα ηχηρή ομάδα είναι η No Ponte (Όχι στη Γέφυρα). Το κύριο σημείο της τοπικής αντιπολίτευσης είναι ο περιβαλλοντικός αντίκτυπος της γέφυρας και η εκμετάλλευση από την ιταλική κυβέρνηση του χαρακτήρα διπλής χρήσης του έργου παρακάμπτει την περιβαλλοντική νομοθεσία. Για να επιταχυνθεί η έγκριση του έργου, τον Απρίλιο, η Ρώμη ενέκρινε τη λεγόμενη «Έκθεση IROPI», η οποία αναφέρει ότι, για «Επιτακτικούς Λόγους Παράκαμψης Δημοσίου Συμφέροντος» (IROPI), η γέφυρα είναι απαραίτητη παρά τον περιβαλλοντικό της αντίκτυπο.

Η έκθεση αναφέρει ότι το έργο συνδέεται με το «Σχέδιο Δράσης Στρατιωτικής Κινητικότητας (2024) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής» και υποστηρίζει ότι η γέφυρα πάνω από τον πορθμό «θα ενισχύσει περαιτέρω τον στρατηγικό ρόλο της Ιταλίας ως κόμβου διέλευσης για κοινές επιχειρήσεις του ΝΑΤΟ και της ΕΕ». Ωστόσο, δεν υπάρχουν αναφορές στη γέφυρα πάνω από τον πορθμό σε κανένα έγγραφο του ΝΑΤΟ, ούτε υπάρχει Σχέδιο Δράσης Στρατιωτικής Κινητικότητας (2024) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

«Ακόμη και πριν από την τρέχουσα συζήτηση, οι ιταλικές ένοπλες δυνάμεις είχαν δηλώσει ότι το έργο ήταν μη βιώσιμο από στρατιωτική άποψη επειδή θα ήταν αδικαιολόγητο», εξηγεί ο Antonio Mazzeo, ακτιβιστής του No Bridge και ερευνητής σε θέματα άμυνας. «Από την μία πλευρά, η κυβέρνηση δικαιολογεί την επανεκκίνηση της γέφυρας από στρατηγική και στρατιωτική άποψη, στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, από την άλλη όμως υπάρχει ένα κενό όσον αφορά τη μηχανική ανάλυση, την αξιολόγηση στρατιωτικού αντίκτυπου, την αμυντική ικανότητα και την βιωσιμότητα». Όπως εξηγεί ο Mazzeo, η κυβέρνηση επικεντρώθηκε στη στρατιωτική πτυχή για να διασφαλίσει ότι η ΕΕ θα συμπεριλάβει το έργο στο δίκτυο TEN-T και για να εντάξει το κόστος του στον προϋπολογισμό του ΝΑΤΟ. Και στις δύο περιπτώσεις, η Ρώμη έχει διαψευσθεί.

Παρ’ όλα αυτά, τον Αύγουστο, η ιταλική κυβέρνηση προχώρησε ακόμη παραπέρα. Ο Νόμος υπ’ αρ. 73/2025 για τις δημόσιες υποδομές αναφέρει ότι ορισμένα έργα ενδέχεται να εξαιρεθούν από την Εκτίμηση Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΕΠΕ) εάν χαρακτηριστούν ως «Έργα Εθνικής Άμυνας» και εάν η ΕΠΕ μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την υλοποίησή τους. Ο Mazzeo διαφωνεί. «Όσον αφορά την υπεροχή της στρατιωτικής αξίας έναντι της περιβαλλοντικής αξίας, υπήρξαν αμέτρητες αποφάσεις του Ανωτάτου Δικαστηρίου που δηλώνουν ότι η περιβαλλοντική σημασία δεν είναι δευτερεύουσα έναντι της άμυνας».

Η Γερμανοδανέζικη σήραγγα

Σε άλλες χώρες, η τοπική αντιπολίτευση δεν είχε την ίδια επιτυχία όσον αφορά την παύση των έργων Στρατιωτικής Κινητικότητας. Ως το μεγαλύτερο κατασκευαστικό έργο στην ιστορία της Δανίας, η σήραγγα Fehmarn είναι ένα από τα βασικά έργα του Σκανδιναβικού-Μεσογειακού Διαδρόμου TEN-T. Η υποθαλάσσια σήραγγα έχει προγραμματιστεί να συνδέσει το Rødby στο νότιο δανέζικο νησί του Lolland με το Puttgarden στη Γερμανία και αναμένεται να ολοκληρωθεί το 2029.

Στη Γερμανία, ένας από τους πιο ένθερμους επικριτές της σήραγγας είναι η Ένωση Προστασίας της Φύσης και της Βιοποικιλότητας της Γερμανίας (NABU). «Αυτό το παράδειγμα υπογραμμίζει την ανάγκη να λαμβάνονται πιο ενδελεχώς υπόψη τα αποτελέσματα της εκτίμησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων κατά τη λήψη αποφάσεων και κατά τις διαδικασίες αδειοδότησης», δήλωσε η Anne Böhnke-Henrichs, αναπληρώτρια επικεφαλής ομάδας της NABU.

Στη δανέζικη πλευρά του Fehmarn, το έργο έχει συναντήσει μικρή οργανωμένη δημόσια αντίσταση. Σε μια έρευνα του 2020, το 77% των Δανών που ερωτήθηκαν δεν γνώριζαν ότι σχεδιαζόταν η σύνδεση Fehmarn. «Το αποτέλεσμα δεν μας εκπλήσσει», σχολίασε η Karin Neumann, εκπρόσωπος της γερμανικής περιβαλλοντικής ομάδας Beltretter, επικαλούμενη τα χρόνια προσπάθειας και τα κεφάλαια που επενδύθηκαν «στη δημιουργία του οράματος μιας φιλικής προς το περιβάλλον σήραγγας» για τον πληθυσμό της Δανίας «προκειμένου να κερδηθεί η αποδοχή τους».

Ο ανάδοχος Sund & Bælt λέει ότι το έργο θα αποτελέσει «μια σημαντική συμβολή στο μελλοντικό βιώσιμο δίκτυο μεταφορών της Ευρώπης», συμπεριλαμβανομένης της στρατιωτικής κινητικότητας κατά μήκος του διαδρόμου TEN-T. Ωστόσο, μια ανάλυση της συμβουλευτικής εταιρείας Kraka Economics κατέρριψε τον περιβαλλοντικό αντίκτυπο αυτού του έργου διπλής χρήσης: «Η κλιματική ουδετερότητα θα μπορούσε να επιτευχθεί μόνο μετά από 181 χρόνια από την κατασκευή του».

*Αυτό το άρθρο δημιουργήθηκε ως μέρος των Θεματικών Δικτύων του PULSE, μιας ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας που υποστηρίζει διεθνικές δημοσιογραφικές συνεργασίες και στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα στην Ελλαδα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι: Federico Baccini, Futura D’Aprile, Emma Louise Stenholm.

Πρώτη δημοσίευση: https://www.eunews.it/