Πόσες αναγνώσεις έχει μια γελοιογραφία; Περισσότερες από μία, όταν είναι καλή. Το σκίτσο που προκάλεσε τσουνάμι από αγανακτισμένους «θεοσεβούμενους» μουσουλμάνους στην Τουρκία και οδήγησε τον πρόεδρο της χώρας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν να απευθύνει τηλεοπτικό διάγγελμα (!) καταγγέλλοντάς το ως «καθαρή προβοκάτσια μεταμφιεσμένη σε χιούμορ», είχε δύο αναγνώσεις: μία αντιπολεμική και μία αντιμουσουλμανική.
Δημοσιεύθηκε στο τεύχος της 26ης Ιουνίου του γνωστού σατιρικού περιοδικού «LeMan» που πρωτοεκδόθηκε το 1991. Δείχνει δύο γέροντες που μόλις έχουν σκοτωθεί σε πόλεμο που μαίνεται γύρω τους. Υποθέτουμε ότι είναι κάπου στην Παλαιστίνη ή στη Μέση Ανατολή.
Η αμφισημία
Ανεβαίνοντας στον ουρανό σφίγγουν τα χέρια και χαμογελούν. «Ειρήνη σε σένα Μοχάμεντ!», λέει ο ένας. «Ειρήνη και σε σένα, Μουσά!», απαντάει ο άλλος.
Η αντιπολεμική ανάγνωση δέχεται ότι διατυπώνεται η ευχή να συμφιλιωθούν Παλαιστίνιοι και Ισραηλινοί. Ναι μεν Μοχάμεντ είναι ο προφήτης του Ισλάμ, αλλά Μοχάμεντ είναι (και) κοινότατο ανδρικό όνομα στον μουσουλμανικό κόσμο, το έχουν πάνω από 200 εκατομμύρια άνδρες. Ομοίως, ναι μεν Μουσά ονομάζεται ο Μωυσής στα τουρκικά και τα αραβικά, αλλά είναι και διαδεδομένο ανδρικό όνομα.
Συμπέρασμα: Βλέπουμε δύο κοινούς θνητούς που πέθαναν στον πόλεμο και τα φαντάσματά τους εύχονται να γίνει γρήγορα ειρήνη. Στον αντίποδα, η αντιμουσουλμανική ανάγνωση εμμένει σε ένα στοιχείο: ότι η παράδοση απαγορεύει ρητά να απεικονίζεται ο Μωάμεθ. Εδώ προκύπτουν δύο «αν».
Πρώτον, αν ο σκιτσογράφος και η διεύθυνση του περιοδικού ήθελαν να προβοκάρουν το κοινό διά της αμφισημίας, παίζοντας με τη φωτιά. Και, δεύτερον, αν η τουρκική κυβέρνηση σήκωσε ψηλά τους τόνους για να συσπειρώσει τους θρησκόληπτους οπαδούς της, προβοκάροντας κι αυτή, σε μια χώρα που βρίσκεται στην 159η θέση (επί 180) του κόσμου στην παραβίαση της ελευθερίας του Τύπου σύμφωνα με τους Reporters Without Borders.
Είναι νωρίς για να απαντηθούν τα δύο ερωτήματα, πόσο μάλλον που το ένα δεν αποκλείει το άλλο. Γεγονός είναι ότι χθες στην Κωνσταντινούπολη συνελήφθησαν τέσσερα στελέχη του περιοδικού, το οποίο τώρα κινδυνεύει με διακοπή έκδοσης. «Αυτοί που αντιμετώπισαν με τέτοιο θράσος τον αγγελιοφόρο του Αλλάχ και άλλους προφήτες (σ.σ.: ο Μωυσής τιμάται ως προφήτης στο Ισλάμ) θα λογοδοτήσουν στη Δικαιοσύνη», είπε ο Ερντογάν.
Από τα κάτω
Η λαϊκή αγανάκτηση προήλθε από κάτω προς τα πάνω. Πρώτα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης πυροδότησαν τις διαδικτυακές αντιδράσεις. Αυτές έβγαλαν κόσμο στους δρόμους. Μετά οι διαδηλωτές άρχισαν να απαιτούν από την κυβέρνηση να παρέμβει.
Ακολούθησαν τα μεγάλα κανάλια και οι εφημερίδες, καθώς στην Τουρκία τα περισσότερα μεγάλα ΜΜΕ είναι καθεστωτικά. Και επειδή η κυβέρνηση Ερντογάν προβάλλει εαυτήν ως άκρως ευαίσθητη σε θρησκευτικά ζητήματα, προφανώς βρήκε την ευκαιρία να κάνει επίδειξη θρησκευτικού ζήλου. Το «LeMan» ζήτησε συγγνώμη από τους «καλοπροαίρετους αναγνώστες που αισθάνονται πληγωμένοι» και απέρριψε τους ισχυρισμούς ότι το σκίτσο έδειχνε τον προφήτη. «Δεν είναι καρικατούρα του προφήτη Μωάμεθ, ειρήνη σε αυτόν. Στο σκίτσο το όνομα Μωάμεθ ανήκει σε έναν μουσουλμάνο που σκοτώθηκε στους βομβαρδισμούς του Ισραήλ. Περισσότεροι από 200 εκατομμύρια άνθρωποι ονομάζονται Μωάμεθ στον ισλαμικό κόσμο.
Τα αόρατα «όρια»
»Ο σκιτσογράφος ήθελε να απεικονίσει το δίκιο του καταπιεσμένου μουσουλμανικού λαού δείχνοντας έναν μουσουλμάνο που σκοτώθηκε από το Ισραήλ», ανέφερε το περιοδικό σε ανακοίνωσή του στο X. «Δεν δεχόμαστε την κατηγορία διότι δεν γίνεται απεικόνιση του προφήτη μας. Πρέπει να είσαι πολύ κακόβουλος για να ερμηνεύσεις το σκίτσο με αυτόν τον τρόπο», καταλήγει η σχετική ανάρτηση. Παρ’ όλα αυτά, αρκετοί αναλυτές θεωρούν ότι η απόφαση να δημοσιευτεί η συγκεκριμένη γελοιογραφία ήταν τουλάχιστον ασυνήθιστη. Με άλλα λόγια ότι το περιοδικό ίσως θέλησε να δοκιμάσει τις δυνάμεις των λογοκριτών και των φανατικών. Και αυτό γιατί γενικά οι γελοιογράφοι και άλλοι εικαστικοί καλλιτέχνες στην Τουρκία γνωρίζουν πώς να μην ξεπερνούν τα αόρατα «όρια» της απεικόνισης του μουσουλμάνου προφήτη.
