Η χώρα του ξεχασμένου πολέμου

Πριν από λίγες μέρες επέστρεψα από το Κονγκό. Επί αρκετές εβδομάδες συμμετείχα στην εκεί αποστολή του γαλλικού τμήματος των Médecins Sans Frontières (Γιατρών χωρίς Σύνορα). Σε ένα οροπέδιο ύψους 1.200 μέτρων, στη μέση της ζούγκλας, ένα μικρό νοσοκομείο εξυπηρετεί περίπου μισό εκατομμύριο κατοίκους. Μόνο που αυτό το νοσοκομείο δεν διαθέτει χειρουργούς.

Ετσι οι Médecins Sans Frontières έχουν αναλάβει εδώ και χρόνια να το στελεχώνουν με χειρουργούς από άλλες χώρες του κόσμου ή μερικές φορές από άλλες περιοχές του Κονγκό. Φτάνοντας εκεί γνωρίστηκα με δύο συνάδελφους χειρουργούς, τον Πάολο από την Ιταλία και τη Mιγιούκι από την Ιαπωνία. Η ομάδα μας είναι κυριολεκτικά «χωρίς σύνορα».

Στο επίκεντρο

Συχνά φίλοι με ρωτάνε «τι σε κάνει να θέλεις να πας σε μια άγνωστη χώρα, να θεραπεύεις άγνωστους ανθρώπους, σε συνθήκες που είναι από άβολες μέχρι και επικίνδυνες;» Πάντα δυσκολευόμουν να απαντήσω σε μια τέτοια ερώτηση, αλλά μου έρχονται στον νου οι στίχοι ενός ποιήματος του Aragon: «Là-bas où le destin de notre siècle saigne» («Εκεί πέρα όπου η μοίρα του αιώνα μας ματώνει»). Η επιθυμία να είμαι παρών εκεί όπου διαδραματίζεται κάτι έντονο, ουσιαστικά σημαντικό. Και ταυτόχρονα να νιώσω ότι κάνω κάτι πραγματικά ωφέλιμο.

Είναι πολύ παράξενη και ιδιαίτερη η βαθιά ικανοποίηση που μπορεί να αντλήσει ένας άνθρωπος κάνοντας κάτι που αντιλαμβάνεται απλώς ως καλό. Γι’ αυτό όταν κάποιος εκφράζει θαυμασμό, τον σταματάω αντιτείνοντας, κάπως προκλητικά, ότι είμαι εγωιστής, κάνω ό,τι κάνω διότι αυτό μου προσδίδει μια βαθιά ικανοποίηση. Στην πραγματικότητα βέβαια δεν νιώθω εγωιστής. Πιστεύω ότι σε αυτές τις περιστάσεις η αντίφαση των εννοιών του εγωισμού και του αλτρουισμού εξανεμίζονται. Ο γιατρός που φεύγει αποστολή ταυτίζεται με αυτό που κάνει, γίνεται ένα με το εγχείρημα που ασπάζεται.

Ας επιστρέψουμε όμως στο Κονγκό. Γιατί αποστολή στη χώρα αυτή; Είναι χρήσιμη μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Το Κονγκό είναι μια μεγάλη χώρα 100 εκατομμυρίων κατοίκων. Είναι από τις πλουσιότερες της Αφρικής και του κόσμου. Τα αποθέματα ορυκτού πλούτου που διαθέτει υπολογίζονται σε 24 τρισεκατομμύρια δολάρια. Το ένα τρίτο των παγκόσμιων αποθεμάτων κοβαλτίου και διαμαντιών βρίσκεται στο Κονγκό. Η χώρα αυτή είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός κοβαλτίου στον κόσμο κ.ο.κ. Αλλά παραδόξως όχι μόνο οι κάτοικοί του είναι από τους φτωχότερους του πλανήτη, αλλά και η οικονομία της χώρας συρρικνώνεται τις τελευταίες δεκαετίες. Οι Κονγκολέζοι φτωχαίνουν συνεχώς!

Η μοιρασιά

Η χώρα αυτή προέκυψε από το μοίρασμα της Αφρικής μεταξύ των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων (Αγγλία, Γαλλία, Γερμανία, λίγο-πολύ όπως και σήμερα) το 1885 στη Διάσκεψη του Βερολίνου, για να εκπολιτίσουν τους απολίτιστους ιθαγενείς! Παραδόξως το μικρό Βέλγιο πήρε ένα από τα μεγαλύτερα «κομμάτια», το Κονγκό. Αυτό εξηγείται διότι το Κονγκό έχει πρακτικά μηδενική ακτογραμμή (άρα εμπορική προσβασιμότητα), ενώ κανείς δεν υποψιαζόταν τον υπόγειο πλούτο του.

Για την ακρίβεια αρχικά δεν έγινε αποικία του Βελγίου, αλλά «ανεξάρτητο κράτος»… προσωπική ιδιοκτησία του βασιλιά Λεοπόλδου Β’ του Βελγίου! Ο οποίος ποτέ δεν πάτησε το πόδι του στο Κονγκό, αλλά το ρήμαξε κυριολεκτικά διαπράττοντας ανήκουστες φρικαλεότητες, όπως το να κόβουν τα χέρια σε όσους δραπέτευαν από την καταναγκαστική εργασία συλλογής καουτσούκ. Η διεθνής κατακραυγή ανάγκασε το 1908 την κυβέρνηση του Βελγίου να μετατρέψει το Κονγκό σε «κλασική αποικία», ώστε να λεηλατείται με πιο πολιτισμένο τρόπο.

Μέχρι που ήρθε η ώρα της ανεξαρτησίας το 1960. Ο λαός του Κονγκό επέλεξε ως αρχηγό του νέου κράτους τον Πατρίς Λουμούμπα, ο οποίος πρέσβευε μια πραγματική ανεξαρτησία και την αξιοποίηση του πλούτου της χώρας προς όφελος των κατοίκων της. Απαράδεκτο για τους Βέλγους που αποσκοπούσαν σε μια ανεξαρτησία-βιτρίνα, αλλά και για τις ΗΠΑ που εποφθαλμιούσαν τα ορυκτά της χώρας (σημειωτέον ότι η βόμβα που έπεσε στη Χιροσίμα είχε κατασκευαστεί με ουράνιο από το Κονγκό!). Και κυρίως για τις ιδιωτικές εταιρείες που πλούτιζαν από την εξόρυξη εκμεταλλευόμενες και τα φτηνά ντόπια εργατικά χέρια. Ο Λουμούμπα ανατράπηκε με πραξικόπημα και δολοφονήθηκε χάρη σε μια σύμπραξη Βέλγων, Αμερικανών, μισθοφόρων και την κάλυψη που τους παρείχε ο τότε… γενικός γραμματέας του ΟΗΕ (Dag Hammarskjöld για να θυμόμαστε να «τιμούμε» το όνομά του).

Με μια τέτοια αρχή η πορεία του Κονγκό προδιαγραφόταν μελανή. Τα πράγματα πήραν ακόμα πιο τραγική μορφή όταν το 1994 η γενοκτονία κατά των Τούτσι στη Ρουάντα αποσταθεροποίησε όλη την περιοχή των Μεγάλων Λιμνών. Ειδικά στην ανατολική επαρχία του Κονγκό, το Kίβου, επικρατεί σήμερα χαοτική κατάσταση. Ρουάντα και Κονγκό βρίσκονται σε χρόνιο πόλεμο και η κάθε χώρα υποστηρίζει αντάρτικο κατά της άλλης. Σε αυτό προστίθενται διάφορες τοπικές πολιτοφυλακές, ενώ ευδοκιμούν και ένοπλες συμμορίες. Και βέβαια η λαθρεμπορία των ορυκτών τροφοδοτεί τον πόλεμο και τελικά γίνεται ο ουσιαστικός σκοπός της διαιώνισής του.

Από το δικό μου οδοιπορικό θα μου μείνουν ανεξίτηλες πολλές εικόνες. Μεταξύ αυτών το βλέμμα της 16χρονης Oλιβ που κάηκε όλο το πρόσωπό της και τα χέρια της όταν έπεσε στη φωτιά της κουζίνας (δεν υπάρχει ρεύμα στις καλύβες). Επεσε διότι έπασχε από επιληψία, ήταν χωρίς αγωγή, δεν υπήρχαν φάρμακα και την έπιασε κρίση ενώ μαγείρευε. Θα κρατήσω την έκφραση της απόλυτης απόγνωσης του 6χρονου αγοριού, που στρατιώτες (άγνωστο ποιας φράξιας) σκότωσαν τη μάνα του μπροστά στα μάτια του και τον χτύπησαν με ματσέτα στον λαιμό, πιστεύοντας ότι τον άφησαν νεκρό.

Ζωντάνια

Αλλά θα κρατήσω επίσης τη ζωντάνια ενός λαού που δεν το βάζει κάτω, την κίνηση στους χωματόδρομους της Kiwanja, το χωριό που μέναμε με την ξέφρενη κυκλοφορία των πεζών και των δίκυκλων που έμοιαζε με χορευτικό θέαμα. Με τα παιδάκια που έρχονται και σε παίρνουν από το χέρι, χωρίς λόγο και αιτία, να περπατήσουν μαζί σου μέχρι τον άλλο δρόμο.

Κάποιος φίλος, στον οποίο διηγούμουν τα όσα διαδραματίζονται εκεί, μου είπε: «Τι τρομερό! Αυτοί οι άνθρωποι πρέπει να είναι εξαιρετικά δυστυχισμένοι». Απάντησα ότι δεν μπορώ να πω κάτι τέτοιο. Οι άνθρωποι εκεί, στον δρόμο, στη δουλειά, στα σπίτια, είναι πολύ πιο χαμογελαστοί και ευδιάθετοι απ’ ό,τι είναι στην Ευρώπη. Σημαδιακό είναι ότι, παρά την εντελώς άναρχη κυκλοφορία, δεν είδα ποτέ ούτε έναν τσακωμό, ούτε μια ύβρη όπως συνηθίζεται στις πόλεις μας.

Τι να σκεφτεί κανείς; Αφήνω το συμπέρασμα στον καθένα από σας.

*Γιατρός χειρουργός, μέλος της αποστολής των Γιατρών χωρίς Σύνορα στο Κονγκό