Ο Ντόναλντ Τραμπ και ο Μπενιαμίν Νετανιάχου πίστευαν ότι μια νίκη επί του Ιράν θα αναδιαμόρφωνε τη Μέση Ανατολή.
Σύμφωνα με ανάλυση του BBC, η περιοχή όντως αναδιαμορφώνεται, αλλά όχι με τον τρόπο που περίμεναν. Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν δεν έχει ηττηθεί και πλέον υπάρχει κίνδυνος για μια μακροχρόνια και επιδεινούμενη μόνιμη κρίση που θα χαρακτηρίζεται κατά καιρούς και από άμεσες συγκρούσεις.
Όπως αναφέρει το βρετανικό δίκτυο, το ιρανικό καθεστώς αποδείχθηκε πολύ πιο ανθεκτικό ό,τι είχαν υποθέσει ο Τραμπ και ο Νετανιάχου. Η κρίση τους ήταν λανθασμένη και οι συνέπειες έχουν ξεφύγει από τον έλεγχό τους.
Η τελευταία από αυτές ήταν η κατάρριψη του αμερικανικού ελικοπτέρου Apache από το Ιράν.
Ένα παλιό μάθημα
Πρόκειται για μια ακόμη υπενθύμιση ότι οι Ιρανοί ηγέτες μπορούν ακόμα να βλάψουν τους Αμερικανούς και πως δεν θα υποχωρήσουν, καθώς είναι αποφασισμένοι να βγουν νικητές από τον πόλεμο.
Για αυτούς, η νίκη ισοδυναμεί με επιβίωση και ενισχυμένη αποτρεπτική ισχύ, με τη μορφή της αναγνώρισης του ελέγχου τους στα Στενά του Ορμούζ, μία από τις πιο στρατηγικές πλωτές οδούς στον κόσμο.
Ο Αμερικανός πρόεδρος και οι στρατηγοί του θα προσπαθήσουν να σταθμίσουν την αντίδρασή τους στην απώλεια του ελικοπτέρου με στόχο να δείξουν εξίσου εμφατικά ότι δεν θα υποκύψουν σε πιέσεις, διατηρώντας όμως ταυτόχρονα την αργή και μέχρι στιγμής μη παραγωγική διπλωματική διαδικασία. Το πλήρωμα του Apache επέζησε της συντριβής. Αν όμως είχαν σκοτωθεί, θα ήταν πιθανή μια πολύ πιο σκληρή απάντηση.
Ο Τραμπ βασιζόταν σε μια συμφωνία με το Ιράν για το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ και τον από κοινού καθορισμό των όρων πολύ πιο μακροπρόθεσμων συνομιλιών για τα μεγάλα ζητήματα, ξεκινώντας από το απόθεμα εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν και τα ευρύτερα πυρηνικά σχέδια της Τεχεράνης.
Ο πόλεμος στο Ιράν δεν είναι δημοφιλής στην Αμερική και χρειάζεται μια διέξοδο που να μπορεί να παρουσιαστεί ως νίκη από τον Τραμπ, κάτι που αποδεικνύεται ιδιαίτερα δύσκολο.
Όπως τονίζει το BBC στην ανάλυσή του, ο Τραμπ και ο Νετανιάχου μαθαίνουν τώρα ένα παλιό μάθημα.
Από τότε που οι άνθρωποι ανακάλυψαν την τέχνη και την κατάρα του πολέμου, οι ηγέτες ανακάλυψαν ότι είναι ευκολότερο να ξεκινήσεις έναν πόλεμο παρά να τον τελειώσεις με μια καθαρή νίκη.
Τα μεγάλα λόγια
Όταν οδήγησαν τις χώρες τους σε πόλεμο με το Ιράν την τελευταία ημέρα του Φεβρουαρίου, και οι δύο ηγέτες εξέδωσαν βιντεοσκοπημένες δηλώσεις, επιλέγοντας λέξεις που να δίνουν την αίσθηση ότι ερχόταν μια στιγμή ιστορικής αλλαγής και ότι το καθεστώς που κυβερνούσε το Ιράν μετά την ανατροπή του Σάχη το 1979 θα έφευγε.
Τις πρώτες πρωινές ώρες στο Μαρ-α-Λάγκο, το θέρετρό του Τραμπ στη Φλόριντα, ο Αμερικανός πρόεδρος επανέλαβε την υπόσχεση που είχε δώσει τον Ιανουάριο στους Ιρανούς αντιπάλους του καθεστώτος ότι «η βοήθεια έρχεται».
«Στον μεγάλο περήφανο λαό του Ιράν, λέω απόψε ότι η ώρα της ελευθερίας σας είναι κοντά. Μείνετε προστατευμένοι. Μην φύγετε από το σπίτι σας. Είναι πολύ επικίνδυνα έξω. Βόμβες θα πέφτουν παντού. Όταν τελειώσουμε, αναλάβετε την διακυβέρνησή σας. Θα είναι δική σας. Αυτή θα είναι πιθανώς η μόνη σας ευκαιρία για πολλές γενιές».
Το επόμενο πρωί, ο Νετανιάχου στάθηκε κάτω από το φως του ήλιου στην οροφή του ισραηλινού υπουργείου Άμυνας για να ηχογραφήσει την ομιλία του. Όπως και ο Τραμπ, έτσι και ο Ισραηλινός πρωθυπουργός μίλησε σαν η νίκη να ήταν βέβαιη.
«Αυτός ο συνασπισμός δυνάμεων μας επιτρέπει να κάνουμε αυτό που λαχταρώ εδώ και 40 χρόνια: να χτυπήσουμε με δύναμη το τρομοκρατικό καθεστώς. Αυτό υποσχέθηκα – και αυτό θα κάνουμε».
Καθ’ όλη τη διάρκεια της πολιτικής του ζωής, ο Νετανιάχου υποστήριζε ότι η πραγματική απειλή για το Ισραήλ προέρχεται από το Ιράν, όχι από τους Παλαιστίνιους ή τους Άραβες γείτονες της χώρας του. Είχε μάλιστα προσπαθήσει – χωρίς επιτυχία – να πείσει και άλλους Αμερικανούς προέδρους να τον ακολουθήσουν σε μια επίθεση κατά του Ιράν. Με τον Τραμπ όμως ήταν διαφορετικά.
Όταν ο Νετανιάχου… ξεφούσκωσε
Εδώ και περισσότερα από δύο χρόνια, από τότε που η Χαμάς επιτέθηκε στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023, ο Νετανιάχου έλεγε στους Ισραηλινούς ότι η δύναμη του στρατού τους, με την υποστήριξη της Αμερικής, θα κατατρόπωνε τους εχθρούς τους και θα οδηγούσε σε ένα πλουσιότερο και ασφαλέστερο μέλλον. Η απάντηση ήταν η βία, όχι η διπλωματία.
Ο Νετανιάχου έδινε την αίσθηση ενός ανθρώπου που είχε έρθει η στιγμή του. Αντίθετα, όταν βρέθηκε μπροστά τις κάμερες αφού ο Τραμπ του είπε να ακυρώσει τα σχέδιά του να επιτεθεί στη Βηρυτό τη Δευτέρα, ο κορυφαίος Ισραηλινός αρθρογράφος Μπεν Κάσπιτ είπε ότι έμοιαζε με «μπαλόνι που ξεφούσκωσε».
Ο Κάσπιτ είναι ένας από τους πιο σφοδρούς επικριτές του Ισραηλινού πρωθυπουργού. Αλλά είναι σαφές ότι η στρατηγική του Νετανιάχου να χρησιμοποιήσει βία για να υποτάξει την περιοχή στη θέλησή του έχει αποτύχει.
Ο Τραμπ ανέμενε μια γρήγορη νίκη. Είχε προηγουμένως παρακολουθήσει με ενθουσιασμό τον αμερικανικό στρατό να απαγάγει τον πρόεδρο της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο και τη σύζυγό του, να τους στέλνει σε φυλακή στη Νέα Υόρκη και να τοποθετεί στη θέση του έναν υπάκουο διάδοχο στο Καράκας. Πίστευε ότι η κλασική μέθοδος της αλλαγής καθεστώτος ήταν πολύ καλύτερη από τους αέναους πολέμους που έδωσαν οι προκάτοχοί του στο Ιράκ και το Αφγανιστάν. Το Ιράν έμελλε να είναι το επόμενο στη λίστα του.
Τόσο ο Τραμπ όσο και ο Νετανιάχου πρέπει να αναρωτιούνται τι πήγε στραβά, αφού οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν τον ισχυρότερο στρατό στον κόσμο και το Ισραήλ είναι η υπερδύναμη της Μέσης Ανατολής.
Οι δυο τους είδαν το καθεστώς στην Τεχεράνη να παραπαίει από την οικονομική κρίση που προκλήθηκε από τις κυρώσεις, την κακοδιαχείριση και τη διαφθορά. Το Ισραήλ είχε καταφέρει πλήγματα στους συμμάχους του, τη Χαμάς στη Γάζα και τη Χεζμπολάχ στον Λίβανο.
Ο άλλος βασικός σύμμαχός του, ο Μπασάρ αλ Άσαντ, είχε εκθρονιστεί από πρόεδρος της Συρίας και είχε καταφύγει στη Μόσχα. Επιπλέον, τον Ιανουάριο το ιρανικό καθεστώς κατέστειλε τεράστιες διαδηλώσεις εναντίον του σκοτώνοντας χιλιάδες πολίτες.
Υποτίμησαν την Τεχεράνη
Σύμφωνα με το BBC, οι δύο ηγέτες υποτίμησαν την ανθεκτικότητα, την αδίστακτη στάση και την πανουργία της ιρανικής ηγεσίας. Πίστευαν ότι η δολοφονία του ανώτατου ηγέτη του και των στενότερων συνεργατών του θα προκαλούσε την κατάρρευση του καθεστώτος εκ των έσω.
Υπερεκτίμησαν μάλιστα την αποτελεσματικότητα της στρατιωτικής ισχύος εναντίον ενός καθεστώτος που αντιμετώπιζε επανειλημμένες απειλές εδώ και σχεδόν 50 χρόνια και είχε προετοιμαστεί για να επιβιώσει από μια επίθεση, ενώ είχε διαμορφώσει μια βαθιά αντίληψη για την εθνική ασφάλεια που υποστηρίζεται από τις θρησκευτικές και ιδεολογικές του πεποιθήσεις.
Παράλληλα, τα κράτη του Κόλπου, σύμμαχοι των ΗΠΑ – και στην περίπτωση των ΗΑΕ και του Μπαχρέιν επίσης του Ισραήλ – έχουν υποστεί πλήγματα. Και οι συνέπειες δεν ήταν μόνο τα χαμένα έσοδα από το πετρέλαιο και τα λιπάσματα.
Τα εν λόγω κράτη έχουν χτίσει το μέλλον τους γύρω από τη δημιουργία μιας όασης σταθερότητας και επιχειρήσεων πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων στον Κόλπο. Οι πιθανοί επενδυτές και οι τουρίστες βλέπουν τον πόλεμο να μετατρέπει αυτό το όραμα σε οφθαλμαπάτη.
Το ιρανικό καθεστώς πιστεύει ότι η επιβίωσή του καθώς και η ευκολία με την οποία έβαλε τον ασφυκτικό του έλεγχο στην παγκόσμια οικονομία κλείνοντας το Ορμούζ και πραγματοποιώντας επιθέσεις κατά των χωρών του Κόλπου, μπορούν να μεταφραστούν σε μακροπρόθεσμη αποτρεπτική ικανότητα κατά των ΗΠΑ και του Ισραήλ.
Οι άνδρες που έχουν αντικαταστήσει την παλιά φρουρά των Ιρανών ηγετών που σκοτώθηκαν από πλήγματα του Ισραήλ και των ΗΠΑ είναι εξίσου σκληροπυρηνικοί με τους προκατόχους τους, αλλά πολύ πιο πρόθυμοι να αναλάβουν ρίσκα σε αυτό που θεωρούν ως υπαρξιακό αγώνα. Πιστεύουν ότι τα λόγια από μόνα τους δεν θα σταματήσουν περισσότερες επιθέσεις στο μέλλον από τις ΗΠΑ ή το Ισραήλ. Αντίθετα, θέλουν να δείξουν ότι τυχόν νέες επιθέσεις στο Ιράν θα έχουν οδυνηρές συνέπειες.
Ο παράγοντας του Λιβάνου
Ένα βασικό μέρος της στρατηγικής του Ιράν είναι επίσης η σύνδεση του πολέμου στον Λίβανο με τον πόλεμο στον Κόλπο. Το μήνυμα του καθεστώτος προς τον Τραμπ είναι ότι δεν μπορεί να ελπίζει σε κανενός είδους συμφωνία εάν το Ισραήλ συνεχίσει να βομβαρδίζει τον Λίβανο και να προσπαθεί να καταστρέψει τη Χεζμπολάχ.
Περιορίζοντας τα σχέδια του Ισραήλ να επιτεθεί στη Βηρυτό, με το σκεπτικό ότι μια συμφωνία ήταν κοντά (έναν ισχυρισμό που έχει κάνει και στο παρελθόν, λανθασμένα), ο Τραμπ έδειξε έμμεσα ότι αποδέχεται τη σύνδεση μεταξύ αυτού που συμβαίνει στον Λίβανο και αυτού που συμβαίνει στον Κόλπο.
Τη Δευτέρα, ο Νετανιάχου δήλωσε ότι δεν θα δεχόταν αυτή τη συσχέτιση. Ήταν, όπως είπε, «μη ανεκτή και εντελώς απαράδεκτη». Το πρόβλημά του είναι ότι ο Τραμπ θα θέσει τα συμφέροντά του και την επιθυμία του να τερματίσει τον πόλεμο πάνω από την αποφασιστικότητα του Νετανιάχου να τον συνεχίσει μέχρι να μπορεί να δηλώσει ότι το καθεστώς της Τεχεράνης έχει παραλύσει.
Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός ακύρωσε μια προγραμματισμένη επίθεση στη Βηρυτό, αλλά έκτοτε ο στρατός του Ισραήλ έχει συνεχίσει να χτυπά πολύ σκληρά το νότιο Λίβανο.
Όταν το Ορμούζ έκλεισε τον Μάρτιο, υπήρξαν σοβαρές προειδοποιήσεις για παγκόσμιες οικονομικές συνέπειες εάν παρέμενε κλειστό μέχρι τον Ιούνιο.
Η ζωτικής σημασίας πλωτή οδός που ήταν ανοιχτή μέχρι την επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν όχι μόνο παραμένει κλειστή, αλλά χωρίς αξιοσημείωτες διπλωματικές εξελίξεις, θα είναι δύσκολο να ανοίξει ξανά σύντομα.
