«Φασιστικές μπότες στην Πατρίδα μας»

Στις 22 Ιουνίου 1941 η ναζιστική Γερμανία και οι σύμμαχοί της εισέβαλαν στη Σοβιετική Ένωση με την «Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα», σηματοδοτώντας την επέκταση του πολέμου στο Ανατολικό Μέτωπο. Περισσότεροι από τρία εκατομμύρια στρατιώτες επιτέθηκαν από τη Βαλτική έως τη Μαύρη Θάλασσα, με στόχους το Λένινγκραντ, τη Μόσχα και την Ουκρανία, καθώς και την εξασφάλιση πρώτων υλών και «ζωτικού χώρου». Παρά τις αρχικές επιτυχίες, η σοβιετική αντίσταση, οι δυσκολίες ανεφοδιασμού, οι μεγάλες αποστάσεις και ο βαρύς χειμώνας ανέκοψαν τη γερμανική προέλαση. Η αποτυχία κατάληψης της Μόσχας στα τέλη του 1941 μετέτρεψε τον πόλεμο σε μια μακρόχρονη σύγκρουση που συνέβαλε καθοριστικά στην τελική ήττα του Γ’ Ράιχ.

Στα χρόνια που ακολούθησαν, η σοβιετική προπαγάνδα αξιοποίησε κάθε μορφή τέχνης για την ανύψωση του ηθικού του λαού απέναντι στη ναζιστική εισβολή. Σε αυτόν τον πόλεμο με τα έντονα ιδεολογικά χαρακτηριστικά, επιστρατεύτηκε και η βιομηχανία animation, με τους Σοβιετικούς δημιουργούς να προσαρμόζουν τη θεματολογία τους στις ανάγκες της πολεμικής περιόδου.

Η σοβιετική βιομηχανία animation πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο

Από τα πρώτα χρόνια μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, τα σοβιετικά κινούμενα σχέδια εξελίχθηκαν σε αυτόνομη μορφή τέχνης. Τη δεκαετία του 1920 δημιουργήθηκαν πρωτοποριακά έργα με τεχνικές cut-out και stop motion, ενώ δημιουργοί όπως οι Νικολάι Χοντατάγιεφ, Ιβάν Ιβάνοφ-Βάνο και Αλεξάντρ Πτούσκο ανέπτυξαν νέες αισθητικές προσεγγίσεις επηρεασμένες από τον ρωσικό φουτουρισμό και τον σουρεαλισμό. Τα «Σοβιετικά παιχνίδια» του Ντζίγκα Βέρτοφ (1924) αποτελούν την πρώτη σοβιετική ταινία κινουμένων σχεδίων, ενώ ένα επεισόδιο της σειράς «Κίνο Πράβντα» της ίδιας χρονιάς αποτίει φόρο τιμής στον νεκρό Λένιν.

Στη δεκαετία του 1930, με την ίδρυση της Σογιούτσμουλτφιλμ, η παραγωγή οργανώθηκε συστηματικά. Μέχρι το 1940 το σοβιετικό animation είχε αποκτήσει διεθνή αναγνώριση χάρη στις τεχνικές καινοτομίες, τις έγχρωμες παραγωγές και τις ταινίες που συνδύαζαν φολκλόρ μοτίβα με σύγχρονες κινηματογραφικές μεθόδους.

Τα κινούμενα σχέδια στον «Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο»

Μετά τη γερμανική εισβολή του 1941, τα σοβιετικά στούντιο επικεντρώθηκαν στην παραγωγή ταινιών με προπαγανδιστικό περιεχόμενο, όπως αντίστοιχα έπραξαν λίγους μήνες μετά και τα στούντιο των ΗΠΑ. Σε αντίθεση με τα πιο χιουμοριστικά έργα της Disney και της Warner Bros., τα σοβιετικά καρτούν ήταν πλήρως στρατευμένα και εξέφραζαν τις αρχές της κομμουνιστικής ιδεολογίας.

Σε μία από τις πρώτες ταινίες του 1941, το «Τι θέλει ο Χίτλερ» («Чего хочет Гитлер») του Αλεξάντρ Ιβάνοφ, παρουσιάζονται οι «πραγματικοί σκοποί» της γερμανικής επίθεσης μέσα από τη σοβιετική οπτική. Ο Χίτλερ εμφανίζεται ως αποκρουστική καρικατούρα που επιδιώκει να αρπάξει την παραγωγή, να υποδουλώσει τον λαό και να σπείρει τον θάνατο. Στο ερώτημα «Και τι θα πάρει;», η απάντηση είναι πως θα λάβει την ανταπόδοση των σοβιετικών όπλων και «ένα άδοξο τέλος για τον φασισμό».

Στο φιλμ «Μην αφήσετε τη φασιστική μπότα να ποδοπατήσει την Πατρίδα μας» («Не топтать фашистскому сапогу нашей Родины») των Ιβάν Ιβάνοφ-Βάνο και Ολγα Χοντατάγιεβα, ο Χίτλερ παρουσιάζεται σαν γουρουνόμορφο τέρας που συντρίβει διαδοχικά τις ευρωπαϊκές χώρες που κατέλαβε το Ράιχ. Όταν όμως πατά στη Σοβιετική Ένωση, αποκρούεται από τα άρματα, το ιππικό, το ναυτικό και την αεροπορία του Κόκκινου Στρατού.

«Χτυπούσαμε, χτυπάμε και θα συνεχίσουμε να χτυπάμε!» («Били! Бьем! Будем бить!») τιτλοφορείται ένα άλλο ταινιάκι που εξυμνεί το διαχρονικό «αντιστασιακό φρόνημα» του ρωσικού έθνους: η χιτλερική επίθεση του 1941 παρουσιάζεται ως ακόμα ένα επεισόδιο της διαχρονικής επιβουλής των Δυτικών κατά της Ρωσίας. Το πρώτο επεισόδιο ήταν η μάχη του Απριλίου 1242, όπου τα στρατεύματα του πρίγκιπα Αλέξανδρου Νιέφσκι κατατρόπωσαν τους καθολικούς σταυροφόρους στην παγωμένη λίμνη Πέιπους, ενώ το δεύτερο επεισόδιο αναφέρεται στη στρατιωτική επέμβαση οκτώ ευρωπαϊκών κρατών κατά τον Εμφύλιο του 1917-22 εναντίον της νεαρής Σοβιετικής Δημοκρατίας.

Η απεικόνιση των ναζί εισβολέων σε όλες τις ταινίες μικρού μήκους, όπως άλλωστε και στο σύνολο της προπαγάνδας, γίνεται ζωομορφικά. Στην ταινία «Οι Γύπες» («Стервятники») έχουμε την εξιστόρηση της εναέριας μάχης μεταξύ ΕΣΣΔ και Γ’ Ράιχ: η γερμανική Λουφτβάφε απεικονίζεται σαν σμήνος όρνεων που βομβαρδίζει στόχους σε ρωσικά εδάφη, σύντομα όμως προσκρούει στην αντεπίθεση των σοβιετικών αερομαχητικών και τρέπεται σε άτακτη φυγή. Αλλά και στο φιλμ «Χτυπήστε τους φασίστες πειρατές» («Бей фашистских пиратов»), όπου μεταφερόμαστε στο μέτωπο της θάλασσας, τα γερμανικά υποβρύχια παρουσιάζονται σαν αιμοδιψείς καρχαρίες. Εκτός, όμως, από τα μεγάλα στρατιωτικά μέτωπα, υπάρχει και η πέμπτη φάλαγγα, όπως μας υπενθυμίζει το φιλμ «Χτυπήστε τον εχθρό στην πρώτη γραμμή και στα μετόπισθεν» («Ударь врага на фронте и в тылу»), εστιάζοντας την προσοχή μας στο πρόβλημα των κατασκόπων και των σαμποτέρ.

Ιδιαίτερα ευρηματικό είναι το «Σινεμά Τσίρκο» («Кино-цирк»), που χωρίζεται σε τρεις πράξεις. Στην πρώτη, ο Χίτλερ γευματίζει στο εστιατόριο «Neue Europa», ρίχνοντας κοκαλάκια σε τρία σκυλιά που συμβολίζουν τους συμμάχους του, Μουσολίνι, Χόρθι και Αντονέσκου. Στη δεύτερη συνομιλεί με τον τάφο του Ναπολέοντα, ο οποίος τον προειδοποιεί ότι θα έχει παρόμοια μοίρα. Στην τρίτη, στέκεται πάνω σε μια μπαρουταποθήκη που συμβολίζει την κατεχόμενη Ευρώπη· η έκρηξη ξεκινά από τη Σοβιετική Ένωση και παρασύρει τα υπόλοιπα «βαρέλια».

Τέλος, η «Δυνατή Χειραψία» («Крепкое рукопожатие») του 1942, σε σκηνοθεσία Αλεξάντρ Ιβάνοφ, προεικονίζει το τέλος του Γ’ Ράιχ που ήρθε τρία χρόνια αργότερα, καθώς η χειραψία ενός Άγγλου και ενός Σοβιετικού στρατιώτη συνθλίβουν τον Χίτλερ, ο οποίος προηγουμένως έχει αιματοκυλίσει την Ευρώπη, κινούμενος ταυτόχρονα σε δύο μέτωπα πάνω σε έναν ευρωπαϊκό χάρτη.