Μόλις λίγα χιλιόμετρα από την ελληνοαλβανική μεθόριο, με σχετικά εύκολη πρόσβαση τόσο από τα Γιάννενα όσο και από την Κόνιτσα, η Πυρσόγιαννη είναι ένα χωριό που δύσκολα περνά απαρατήρητο – ιδιαίτερα αν θεωρείς τον εαυτό σου ταξιδευτή και όχι απλό τουρίστα. Και αυτή τη φορά λοιπόν θα ξεστρατίσουμε από την πεπατημένη, για να ακολουθήσουμε κάπως πιο ανορθόδοξα ταξιδιωτικά μονοπάτια παρουσιάζοντάς σας τον μεθοριακό Γράμμο και τη θρυλική πλέον Πυρσόγιαννη.
Την εποχή αυτή, που ακόμη τα χιόνια δεν έχουν αποκλείσει τα ορεινά περάσματα και το φθινόπωρο σιγά σιγά παραδίδει τη σκυτάλη του στον χειμώνα, είναι ιδανική στιγμή για να ζήσεις τη μαγεία του πανέμορφου Γράμμου και να αφουγκραστείς τις ιστορίες των θρυλικών Μαστοροχωρίων του.
Αν λοιπόν σχεδιάζετε να περάσετε ένα τριήμερο στην ορεινή, γοητευτική γη της Ηπείρου, αφήστε για λίγο τους γνώριμους προορισμούς με τις άφθονες επιλογές σε διαμονή και φαγητό και αποφασίστε να βρεθείτε σε ένα χωριό που ζει ακόμη με τους θρύλους του στην καρδιά της πιο άγριας και ατίθασης ορεινής φύσης.
Καλώς ήρθατε στην Πυρσόγιαννη, το χωριό των μαστόρων.
Η γέννηση των μαστόρων του Γράμμου
Αρχικά οι κάτοικοι του χωριού -όπως και οι περισσότεροι των ορεινών κοινοτήτων- ήταν κτηνοτρόφοι, υλοτόμοι, ενώ κάποιοι ασχολούνταν και με το μεταπρατικό εμπόριο. Οταν τα χωριά γνώριζαν πληθυσμιακή άνθηση, η φτωχή και λίγη ορεινή γη δεν μπορούσε να θρέψει όλους τους κατοίκους, κι έτσι αναπόφευκτα ένα μέρος του πληθυσμού μετανάστευε σε άλλα σημεία της απέραντης τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, καθώς τα σύνορα ώς τις παραδουνάβιες χώρες ήταν ανοιχτά.
Ομως, όπως λέει και η παροιμία, «η ανάγκη τέχνες κατεργάζεται». Με το πέρασμα του χρόνου σε πολλές ορεινές κοινότητες οι κάτοικοι ανέπτυξαν δεξιότητες, εκμεταλλευόμενοι τις ιδιαιτερότητες του τόπου τους – στοιχεία που σταδιακά τους απάλλαξαν από τη φτώχεια και τη μοιραία πορεία της μαζικής μετανάστευσης.
Ετσι οι άνθρωποι των χωριών γύρω από τον Γράμμο, τον Σμόλικα, τα Τζουμέρκα και το Βόιο στράφηκαν στις κατασκευές και έγιναν ξυλουργοί, πετράδες, χτίστες, σιδεράδες και μάστορες κάθε λογής. Την εποχή εκείνη οι κάτοικοι των χωριών του Γράμμου -με τους Πυρσογιαννίτες ανάμεσά τους- εξειδικεύτηκαν στα επαγγέλματα που σχετίζονταν με το χτίσιμο και τη διακόσμηση κατοικιών, την ανέγερση δημόσιων κτιρίων, εκκλησιών, υδραγωγείων, γεφυριών και άλλων έργων.
Σιγά σιγά δημιουργήθηκαν τα περίφημα «μπουλούκια», δηλαδή οι μεγάλες, οργανωμένες ομάδες εμπειρικών μαστόρων που μπορούσαν να φέρουν εις πέρας οποιαδήποτε οικοδομική εργασία – από την ανέγερση μιας απλής κατοικίας μέχρι την κατασκευή πολύπλοκων τεχνικών έργων.
Με τον καιρό, για να κρατούν τα μυστικά της τέχνης τους κρυφά, ανέπτυξαν μια δική τους συνθηματική γλώσσα, τα γνωστά «κουδαρίτικα», ώστε να συνεννοούνται μεταξύ τους χωρίς να τους καταλαβαίνουν οι υπόλοιποι.
Τον 18ο και 19ο αιώνα, αλλά και ώς τις αρχές του 20ού, αυτή η πρακτική έφτασε στο απόγειό της· η Πυρσόγιαννη και τα υπόλοιπα Μαστοροχώρια γνώρισαν τότε εποχές ευημερίας, οικονομικής ανάπτυξης και πνευματικής άνθησης.
Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, ο καταστροφικός για τις ορεινές κοινότητες εμφύλιος, η μεταπολεμική ανέχεια και αργότερα η αλλαγή στον τρόπο κατασκευής των οικοδομών έδωσαν αλλεπάλληλα πλήγματα σε αυτά τα χωριά.
Σιγά σιγά μαράζωσαν και ερήμωσαν πληθυσμιακά, καθώς οι κάτοικοι πήραν οριστικά τον δρόμο της μετανάστευσης. Σήμερα επιστρέφουν πια στις πατρογονικές τους εστίες μόνο για λίγες μέρες το καλοκαίρι – για να θυμηθούν, να ανασάνουν και να κρατήσουν ζωντανή τη μνήμη του τόπου τους.
Περιδιαβαίνοντας το χωριό
Ας κάνουμε τώρα μια νοητή περιήγηση στις γειτονιές ενός από τα πιο αξιόλογα χωριά της Ηπείρου. Η Πυρσόγιαννη είναι χτισμένη σε υψόμετρο περίπου 850 μέτρων στις καταπράσινες πλαγιές του Γράμμου και κοντά στην κοίτη του Σαρανταπόρου, παραπόταμου του Αώου.
Με το αυτοκίνητο θα φτάσετε στην όμορφη λιθόστρωτη πλατεία, όπου ξεχωρίζει το ανακαινισμένο κτίριο της κοινότητας, το οποίο παλαιότερα στέγαζε τον Δήμο Μαστοροχωρίων. Εδώ βρίσκεται και η μεγαλοπρεπής κρήνη του χωριού, καθώς και αρκετά σημεία για να ξαποστάσει ο επισκέπτης. Αφήστε το αυτοκίνητό σας και ανηφορίστε προς τον Κάτω Μαχαλά, όπου θα βρείτε το παραδοσιακό καφενείο (που ίσως ετοιμάσει και κάτι πρόχειρο για φαγητό), αλλά και τον φιλόξενο κοινοτικό ξενώνα.
Αξίζει οπωσδήποτε να ανηφορίσετε ώς τον μεγαλοπρεπή ναό του Αγίου Γεωργίου με το περίτεχνο ξυλόγλυπτο τέμπλο, τον ανοιχτό αύλειο χώρο και τη θαυμάσια θέα προς τον Γράμμο, τον Σμόλικα και την κοιλάδα του Σαρανταπόρου.
Δυστυχώς το πολύ σημαντικό για την ιστορία του τόπου Εθνολογικό Μουσείο Ηπειρωτών Μαστόρων, που στεγάζεται στο παλιό κτίριο του σχολείου, παραμένει κλειστό, αν και τελευταία γίνονται έντονες προσπάθειες από ανθρώπους που αγαπούν την Πυρσόγιαννη και τα Μαστοροχώρια να το καταστήσουν επισκέψιμο. Αν έχετε διάθεση για έναν όμορφο περίπατο, μπορείτε να περπατήσετε μέσα από το δάσος ώς το ξωκλήσι της Παναγίας των Ξενιτεμένων – μια διαδρομή περίπου πέντε χιλιομέτρων, σχετικά βατή, σε χωματόδρομο που προσφέρει υπέροχη θέα και γαλήνη.
Εύκολες διαδρομές
Ακολουθώντας τον μεθοριακό ορεινό δρόμο που ξεκινά από την Πυρσόγιαννη, θα έχετε την ευκαιρία να γνωρίσετε ένα προς ένα τα Μαστοροχώρια του Γράμμου και παράλληλα να απολαύσετε μια διαδρομή μοναδικής φυσικής ομορφιάς. Πρώτος εύκολος προορισμός, το γειτονικό χωριό Βούρμπιανη (υψόμετρο 900 μ.) που απέχει μόλις πέντε χιλιόμετρα από την Πυρσόγιαννη. Στη συνέχεια ο δρόμος σάς οδηγεί σε ακόμη μεγαλύτερα υψόμετρα και στα χωριά Ασημοχώρι, Χιονιάδες, Γοργοπόταμος και Οξιά, που απλώνονται στις δασωμένες πτυχές του Γράμμου.
Τελικός σταθμός το άλλοτε κεφαλοχώρι Πληκάτι (υψόμετρο 1.250 μ.), χτισμένο σχεδόν πάνω στη μεθόριο, σε σημείο που μοιάζει να το αγκαλιάζουν από παντού τα κορφοβούνια. Απέναντι από τον Γράμμο υψώνεται ο Σμόλικας και ανάμεσα στα δύο εντυπωσιακά βουνά κυλά μέσα σε πλατιά κοιλάδα ο βουερός Σαραντάπορος.
Αν σας έχει απομείνει ταξιδιωτικός χρόνος, προτείνουμε ανεπιφύλακτα να τον αφιερώσετε σε μια σύντομη βόλτα στα επίσης πανέμορφα Μαστοροχώρια του Σμόλικα – το Μοναστήρι, τη Μόλιστα, το Γαναδιό, την Πουρνιά, την Καστανιά ή την Καστάνιανη, αλλά και τη Λαγκάδα. Διαφορετικά, προγραμματίστε από τώρα την επόμενη εξόρμησή σας σε αυτόν τον άγριο, επιβλητικό ορεινό όγκο -το δεύτερο ψηλότερο βουνό της Ελλάδας- τον πολυτραγουδισμένο Σμόλικα.
Διαμονή
Στην Πυρσόγιαννη υπάρχει ο ξενώνας «Αρμολόι», που διαθέτει και ταβέρνα, λειτουργεί υπό νέα διεύθυνση και παραμένει ανοιχτός όλο τον χρόνο (τηλ. 6982078541 κ. Γιώργος)
Στο Πληκάτι, έξω από το χωριό, θα βρείτε το «Αγριολούλουδο του Γράμμου», που διαθέτει και εστιατόριο – καφέ (τηλ. 26550-31550).
Πώς θα πάτε
Η Πυρσόγιαννη έχει σχετικά εύκολη πρόσβαση μέσω του παλιού εθνικού δρόμου που συνδέει τα Γιάννενα με την Κοζάνη. Από τα Γιάννενα απέχει περίπου 90 χιλιόμετρα, ενώ από την Κοζάνη -στην οποία θα φτάσετε μέσω της Εγνατίας Οδού – η απόσταση είναι περίπου 130 χιλιόμετρα.
Ο δρόμος έχει αρκετές στροφές και σε ορισμένα σημεία (ιδίως αν έρχεστε από την Κοζάνη) ανεβαίνει σε μεγάλο υψόμετρο, οπότε απαιτείται λίγη προσοχή, ιδιαίτερα σε συνθήκες κακοκαιρίας. Από την Κόνιτσα, τέλος, η Πυρσόγιαννη απέχει μόλις 30 χιλιόμετρα ενώ από το διάσημο Πάπιγκο 50 χιλιόμετρα.
