Η γερμανική κατοχή στη χώρα μας -όπως ίσως και σε κάθε χώρα από την οποία πέρασαν οι ναζιστικές δυνάμεις- άφησε ένα στίγμα βαθύ και ανεξίτηλο, όχι μόνο σε αυτούς που τη ζήσανε αλλά και στους επιγόνους τους, σαν ένα φάντασμα που πλανιέται στον χώρο, το οποίο το «αισθάνεσαι» αλλά δεν το «βλέπεις».
Οι αφηγήσεις, οι ιστορίες των επιζώντων ή των συγγενών των θυμάτων της ναζιστικής θηριωδίας, τόσο απευθείας από κοντινά πρόσωπα όσο και από καταγεγραμμένες μαρτυρίες και ιστορικά ντοκουμέντα τρίτων, επηρέασαν και συνεχίζουν να επηρεάζουν τις νεότερες γενιές, στην προσπάθειά τους να αφουγκραστούν τις συνθήκες ενός παρελθόντος που μοιάζει τόσο μακρινό και συνάμα τόσο κοντινό.
Ετσι και οι δεκατέσσερις δημιουργοί κόμικς, οι οποίοι κλήθηκαν το 2016 να συμμετάσχουν στην έκθεση «Ενα Γλυκό Ξημέρωμα – Ιστορίες Κόμικς για την Αθήνα της Κατοχής», στο πλαίσιο των εκδηλώσεων «12 Οκτωβρίου 1944. Η Αθήνα Ελεύθερη» για τον εορτασμό της απελευθέρωσης της Αθήνας, ανήκουν εν πολλοίς σε μια γενιά κατά την οποία η Κατοχή, η Αντίσταση και ο Εμφύλιος αποτελούσαν ήδη παρελθόν.
Πρόκειται για τους Τόμεκ Γιοβάνη, Γιώργο Γούση, Σπύρο Δερβενιώτη, Πέτρο Ζερβό, Δημήτρη Καμένο, Λέανδρο, Τάσο Μαραγκό, Θοδωρή Μπαργιώτα, Αλέξια Οθωναίου, Αλέκο Παπαδάτο, Θανάση Πέτρου, Soloup, Γιώργο Φαραζή και Πέτρο Χριστούλια.
Η έκθεση στην οποία συμμετείχαν μετουσιώνεται σήμερα στο εξαιρετικό, ομότιτλο άλμπουμ από τις εκδόσεις Jemma Press, με πρώτη κυκλοφορία στο 48ο Φεστιβάλ Βιβλίου στο Ζάππειο.
Οι αφηγήσεις τους, όπως επισημαίνει στον πρόλογο του βιβλίου ο Γιάννης Κουκουλάς, «δεν αποτελούν ντοκουμέντα, μαρτυρίες, τεκμήρια, αποδείξεις, ιστορικά στοιχεία, ρεαλιστικές αποτυπώσεις. Κάποια εδράζονται σε ιστορικά δεδομένα και κάποια αποτελούν μυθοπλαστικές αφηγήσεις.
Ολα ωστόσο αποτελούν προσωπικές ματιές, καλλιτεχνικές εκφράσεις, έντεχνες απόπειρες προσέγγισης, αναψηλάφησης, κατανόησης και απόδοσης του πνεύματος και του κλίματος ενός όχι και τόσο μακρινού παρελθόντος».
Ενός παρελθόντος το οποίο, παρά τη χρονική του απόσταση, δεν πρέπει να λησμονούμε – η ίδια η Ιστορία άλλωστε απέδειξε πως κάτι τέτοιο είναι αδύνατον, αφού τα διδάγματα και οι αντιθέσεις που γέννησε, παραμένουν, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, ζωντανές μέχρι σήμερα. Κι αν ακόμα δεν ήταν αδύνατον να λησμονηθούν, θα ήταν σίγουρα επικίνδυνο.
Ο καθένας από τη δική του σκοπιά, οι δημιουργοί που συμμετέχουν στην έκθεση και στην ήδη τυπωμένη ανθολογία παρουσιάζουν πτυχές της ελληνικής και ειδικότερα της αθηναϊκής πραγματικότητας υπό τον γερμανικό ζυγό. Οι συνέπειες της ναζιστικής θηριωδίας αποκρυσταλλώνονται γλαφυρά στις δεκατέσσερις αυτές σύντομες ιστορίες, δημιουργώντας μικρές εκρήξεις συναισθημάτων, αξιοποιώντας στο έπακρο τα εργαλεία που παρέχει το συγκεκριμένο μέσο, η 9η Τέχνη.
Η αναφορά σε θηριωδία φυσικά δεν εξαντλείται στις δολοφονίες οποιουδήποτε όρθωνε το ανάστημά του απέναντι στον κατακτητή, τους απαγχονισμούς των αντιφρονούντων σε κοινή θέα προς κάμψη κάθε σπίθας αντίστασης και τις μαζικές εκτελέσεις ανταρτών και κομμουνιστών. Στη διάρκεια της Κατοχής ο κοινωνικός ιστός και η συνοχή του υπέστησαν βαθύτατα τραύματα ποικιλοτρόπως.
Γιατί εκτός από εκείνους που αντιστέκονταν, ο καθένας από το δικό του μετερίζι και με διαφορετική ένταση, εκτός από εκείνους που υπέφεραν και διαχειρίζονταν βουβά τη θλιβερή πραγματικότητα με την οποία βρέθηκαν αντιμέτωποι, υπήρχαν και εκείνοι οι οποίοι προτίμησαν να συνεργαστούν με τον κατακτητή. Και αν κάποιοι το έκαναν ορμώμενοι από ένα ένστικτο αυτοσυντήρησης, προκειμένου να προστατεύσουν τον εαυτό τους και τους συγγενείς τους, υπήρχαν και οι άλλοι των οποίων τα κίνητρα ήταν πιο ευτελή. Βρίσκοντας ευκαιρία να αναρριχηθούν κοινωνικά και οικονομικά, δεν δίστασαν να καταδώσουν γείτονες, συμπολίτες, συνανθρώπους, ξεπουλώντας τη συνείδησή τους στο κτήνος του ναζισμού. Και ας γνώριζαν πολύ καλά ποια θα ήταν η κατάληξή τους.
Πράγματι δεν ήταν λίγοι εκείνοι που έζησαν για λίγο μέσα σε μια ψευδεπίγραφη χλιδή, πατώντας πάνω στη δυστυχία της Κατοχής, για να βρουν άσχημο τέλος στα χέρια των αγωνιστών του ΕΑΜ, της ΕΠΟΝ, του ΕΛΑΣ, της ΟΠΛΑ, αλλά και απλών πολιτών που δεν μπορούσαν να κλείσουν τα μάτια στη θέα και στις πρακτικές των «μαυραγοριτών», των «γερμανοτσολιάδων» και των «δωσίλογων». Σίγουρα όμως ήταν λιγότεροι από τους αθώους που βρήκαν τέλος υπερασπιζόμενοι ιδανικά ανώτερα, όπως η ελευθερία, περιφρονώντας κατάφωρα την ιδιοτέλεια. Ισως να ήταν και λιγότεροι απ’ όσους τελικά τη βγάλαν καθαρή.
Οι ιστορίες που διαβάζουμε στο «Γλυκό Ξημέρωμα» δεν είναι απλά μια προσπάθεια καταγραφής και υπενθύμισης γεγονότων που παραμένουν επίκαιρα μέχρι και σήμερα, όπως η ιστορία της υπεξαίρεσης της γερμανικής σημαίας από τους Γλέζο και Σάντα, διά χειρός Σπύρου Δερβενιώτη. Αποτελούν ταυτόχρονα μια προσπάθεια εξερεύνησης της ψυχολογίας των ανθρώπων που υπέφεραν με τον έναν ή τον άλλον τρόπο πριν ή και μετά την απελευθέρωση των Αθηνών.
Η ανώνυμη γυναίκα, στην ιστορία του Λέανδρου, κατάφερε να επιζήσει και να θρέψει τον γιο της μέσα στην Κατοχή, έχασε όμως τον άντρα της και την αξιοπρέπειά της. Αλλοι έχασαν τη ζωή τους, όπως οι αντιστασιακοί στην ιστορία «Το Φιλί» του Πέτρου Ζερβού, και άλλοι πέρασαν ξυστά από τον θάνατο, όπως ο κάτοχος της «Καπαρτίνας» του Αλέκου Παπαδάτου. Κάποιοι συμμετείχαν σε δολοφονίες Ελλήνων συνεργατών του Γ’ Ράιχ, όπως η «Μέλπω» του Γιώργου Φαραζή, και κάποιοι σε φόνους αξιωματικών των ναζί υπό τη μουσική υπόκρουση του εμβατηρίου της Βέρμαχτ, Erika, όπως οι αντιστασιακοί στο Das Roastbeef του Tasmar. Ακόμα στο «Σουλτς και Σαχτ» ο Soloup δίνει μια ενδιαφέρουσα τροπή στην αλληλεπίδραση των Ελλήνων και των Γερμανών, κάποιοι εκ των οποίων ακόμα και μέσα σε αυτές τις ιδιαίτερες συνθήκες ανέπτυσσαν ανθρώπινες σχέσεις.
Πρόκειται για μία από τις σπάνιες περιπτώσεις που όλες οι ιστορίες της ανθολογίας είναι η μία καλύτερη από την άλλη. Ειδικά όταν σηκώνουν αυτό το ιδιαίτερο φορτίο, καταλαβαίνει ο καθένας γιατί εύλογα ο Λευτέρης Σταυριανός, εκδότης του βιβλίου, μου εκμυστηρεύτηκε πρόσφατα πως αισθάνεται «πολύ περήφανος που βγάζω αυτό το βιβλίο». Και έχει κάθε λόγο να το αισθάνεται.
Η παρουσίαση
6 Σεπτεμβρίου και ώρα 20.00 στη σκηνή «Γιώργος Σεφέρης» στο Ζάππειο. Θα μιλήσουν οι επιμελητές της έκδοσης Γιάννης Κουκουλάς, ιστορικός τέχνης, Μενέλαος Χαραλαμπίδης, ιστορικός και συγγραφέας, καθώς και όσοι εκ των δημιουργών θα παρευρίσκονται στην παρουσίαση.
Εκθεση στη Δράμα
Επιπλέον, στα πλαίσια του πρωτοεμφανιζόμενου Φεστιβάλ Κόμικς Δράμας θα φιλοξενηθεί έκθεση των πρωτότυπων έργων από τις 8 Σεπτεμβρίου, ενώ στις 11 Σεπτεμβρίου στις 20.00 θα πραγματοποιηθεί παρουσίαση του βιβλίου από τον Γιάννη Κουκουλά και την Αλέξια Οθωναίου.
