Οικοδομώντας ένα αόρατο εγκεφαλικό αναγνωστήριο

Καθώς διαβάζετε αυτό το άρθρο -ή οποιοδήποτε άλλο σύνθετο κείμενο- ο εγκέφαλός σας καταβάλλει υποσυνείδητα μια σημαντική προσπάθεια: το οπτικό σας σύστημα διατρέχει το κείμενο, αναγνωρίζει τις σειρές από γράμματα που αποτελούν τις λέξεις, συνδέει τις μεμονωμένες λέξεις σε προτάσεις, και διακρίνει -σύμφωνα με τα σημεία στίξης του γραπτού λόγου- την εσωτερική δομή και τις σχέσεις μεταξύ αυτών των προτάσεων. Παράλληλα με τον οπτικό σας εγκέφαλο, ωστόσο, ενεργοποιούνται και τα εξειδικευμένα φλοιικά κέντρα της μνήμης και της γλωσσικής επεξεργασίας του εγκεφάλου σας για την αναγνώριση του νοήματος τόσο των μεμονωμένων γραπτών λέξεων όσο και των πιο σύνθετων προτάσεων που διαβάζετε. Ενώ κάθε τόσο διακόπτετε τη ροή της ανάγνωσης για να εστιάσετε σε μια «δύσκολη» λέξη ή σε μια δυσνόητη συντακτικά και εννοιολογικά πρόταση. Και όλες αυτές οι πρώτες πληροφορίες υποβάλλονται, σχεδόν αμέσως, σε περαιτέρω επεξεργασίες από τα «ανώτερα» εγκεφαλικά κέντρα του συνδυασμού και της ολοκλήρωσης των ποικίλων νευρωνικών πληροφοριών που φτάνουν στον προμετωπιαίο φλοιό του εγκεφάλου σας.

Σύμφωνα μάλιστα με κάποιες πρόσφατες νευρογλωσσολογικές αναλύσεις, ο ανθρώπινος εγκέφαλος επεξεργάζεται τη γλώσσα ακολουθώντας μια αυστηρή ιεραρχία: επικεντρώνεται στις μεμονωμένες λέξεις, κατόπιν σε σειρές λέξεων και τέλος σε προτάσεις για να αποφασίσει για την ορθότητά τους με βάση ένα προκαθορισμένο γλωσσικό πρότυπο, το οποίο, ως εκ θαύματος, ταυτίζεται με τη γραμματική-συντακτική δομή μιας δεδομένης γλώσσας. Για παράδειγμα, ο εγκέφαλός σας εντοπίζει πρώτα τις μεμονωμένες λέξεις, κατόπιν ελέγχει ποια από αυτές τις λέξεις αντιστοιχεί σε έναν φορέα δράσης (υποκείμενο) και ποια σε μία δράση (ρήμα), και μόνο κατόπιν εξετάζει το πώς συσχετίζονται μεταξύ τους αυτές οι γλωσσικές μονάδες. Επομένως, ο εγκέφαλός σας εξετάζει πρώτα αν μια φράση είναι ορθά διατυπωμένη και μόνο μετά αν έχει νόημα.

Είναι λοιπόν σαφές ότι τόσο η ανάγνωση όσο και η κατανόηση του γραπτού λόγου δεν είναι καθόλου απλές ή γραμμικές δραστηριότητες, αφού πυροδοτούν μια κυριολεκτικά φρενήρη εγκεφαλική και περίπλοκη νοητική δραστηριότητα, η οποία προϋποθέτει τη σχεδόν ταυτόχρονη ενεργοποίηση πολυάριθμων δομών και ετερογενών λειτουργιών του εγκεφαλικού μας δικτύου.

Πάντως, η στοιχειώδης εγκεφαλική διεργασία ανάγνωσης του γραπτού λόγου ξεκινά από την αναγνώριση νευρωνικών σχηματισμών που γεννά η αναπαράσταση των τυπωμένων γραμμάτων στον οπτικό φλοιό. Αυτές οι πρώτες οπτικές πληροφορίες ταξιδεύουν από τον ινιακό λοβό (στο πίσω μέρος του εγκεφάλου) μέχρι τις οπτικές δομές του κροταφικού λοβού (στο ύψος του αυτιού) που είναι λειτουργικά εξειδικευμένες για την αναγνώριση της γραφής. Πρόκειται, όπως αποκαλύπτουν οι νευροαπεικονιστικές μελέτες, για τις διαφοροποιημένες -τοπολογικά και λειτουργικά- οπτικές περιοχές της αναγνώρισης του γραπτού λόγου. Οι νευροεπιστήμονες τις περιγράφουν συνολικά ως «Οπτική Περιοχή Μορφών Λέξεων» ή VWFA (visual word form area), επειδή από την καλή λειτουργία τους εξαρτάται η επίκτητη ικανότητα των εγγράμματων ανθρώπων να αναγνωρίζουν οπτικά τα μεμονωμένα γράμματα και τις λέξεις μιας συγκεκριμένης ανθρώπινης γλώσσας.

Η επιγενετική ανάδυση των αναγνωστικών μηχανών

Και όπως αναφέραμε στο προηγούμενο άρθρο (βλ. Μηχανές του Νου, 17-1-26 ), οι μοναδικές στο ζωικό βασίλειο ανθρώπινες ικανότητες της γραφής και της ανάγνωσης δεν προκύπτουν από κάποια ιδιαίτερα γονίδιά μας ή, έστω, από μία δομική προδιάθεση του εγκεφάλου μας για τη γραφή και την ανάγνωση. Αντίθετα, όπως όλα δείχνουν, είναι δύο επίκτητες ικανότητες που, ενώ προϋποθέτουν την εξέλιξη των ιδιαίτερα ανεπτυγμένων γλωσσικών-νοητικών ικανοτήτων μας, δεν υπήρχαν ανέκαθεν αλλά επινοήθηκαν μόνο σχετικά πρόσφατα στην ανθρώπινη ιστορία και έκτοτε ενσωματώθηκαν πολύ γρήγορα στη νοητική μας ταυτότητα, επειδή η υιοθέτησή τους συμβάλλει αποφασιστικά στη βελτίωση των διαπροσωπικών και των κοινωνικών μας σχέσεων.

Πράγματι, ο γραπτός λόγος επινοήθηκε πριν από περίπου 5 χιλιάδες χρόνια και, σύμφωνα με τις νέες παλαιογραφικές έρευνες, διαμορφώθηκε αρχικά, κατά την 4η χιλιετία π.Χ., από τους λαούς που ζούσαν στη Μεσοποταμία (κάπου στο σημερινό Ιράκ) και στην Αίγυπτο, ενώ σχεδόν ταυτόχρονα διαφορετικές μορφές γραφής αναπτύχθηκαν στην Κίνα και την Κεντρική Αμερική. Με άλλα λόγια, η μετεξέλιξη του γραπτού λόγου από τον προφορικό έναρθρο λόγο εμφανίστηκε σχετικά πρόσφατα στην Ιστορία του είδους μας ως μια πολύ ιδιαίτερη και καινοτόμος γλωσσική συμπεριφορά. Ομως, μολονότι η τυπικά ανθρώπινη γλωσσική ικανότητα του έναρθρου λόγου είναι ένα έμφυτο και διακριτικό χαρακτηριστικό του είδους μας, εγγεγραμμένο πιθανότατα στο DNA μας, δεν έχουν βρεθεί αντίστοιχα γονίδια για τη γραφή και την ανάγνωση, ούτε καν γενετικά προδιαμορφωμένες ειδικές εγκεφαλικές δομές για την εκδήλωσή τους αμέσως μόλις γεννιόμαστε!

Πώς εξηγείται, λοιπόν, νευροβιολογικά η πρόσφατη εμφάνιση και η μαζική παρουσία αυτών των ιδιαίτερων γλωσσικών συμπεριφορών μας; Και γιατί η εξέλιξη του εγκεφάλου μας δεν έχει αναπτύξει (ακόμη;) τις γενετικά και ανατομικά προδιαμορφωμένες δομές για τις λειτουργίες της γραφής και της ανάγνωσης; Παρ’ όλα αυτά, ο εφηβικός και ο ενήλικος εγκέφαλος των εγγράμματων ατόμων διαθέτει κάποιες διαφοροποιημένες (επιγενετικά) δομές για τη διεκπεραίωση και την κατανόηση των αναγνωστικών τους αναγκών.

Αυτές οι ειδικές εγκεφαλικές δομές για την ανάγνωση (και οι αντίστοιχες για τη γραφή) που, όπως είδαμε, εμπλέκουν διάφορα εγκεφαλικά υποσυστήματα δεν είναι διακριτές -δομικά και λειτουργικά- στα βρέφη ή στα νήπια, ούτε και διαφοροποιούνται σαφώς στους εγκεφάλους των εντελώς αναλφάβητων και των εκ γενετής δυσλεκτικών ατόμων. Ενώ το ίδιο δείχνουν και οι πολυάριθμες νευροαπεικονιστικές μελέτες των ενήλικων ασθενών που, είτε λόγω νευροεκφυλιστικών παθήσεων είτε μετά από σοβαρό τραυματισμό, εμφανίζουν σοβαρές αναγνωστικές ανεπάρκειες εξαιτίας του δομικού εκφυλισμού των συγκεκριμένων εγκεφαλικών δομών, οι οποίες πριν την εκδήλωση της νόσου ήταν επαρκώς διαφοροποιημένες και λειτουργικές.

Η διαρκής αναδόμηση του… «αναγνωστηρίου»

Ολα τα δεδομένα σχετικά με τις φυσιολογικές προϋποθέσεις και τις παθολογίες της ανάγνωσης οδήγησαν κάποιους ερευνητές στο να προτείνουν τη θεωρία της «νευρωνικής ανακύκλωσης», η οποία υποστηρίζει ότι τουλάχιστον στους εγκεφάλους των ενηλίκων υπάρχουν κάποιες σαφώς διαφοροποιημένες δομές που ενεργοποιούνται ώστε να ικανοποιούν τις αναγνωστικές ανάγκες μας. Αυτά τα «ανακυκλωμένα» νευρωνικά κυκλώματα του οπτικού εγκεφάλου, τα οποία διαφοροποιούνται δομικά και λειτουργικά μετά τη γέννηση, αναπτύσσονται επαρκώς μόνο εφόσον δέχονται τα κατάλληλα ερεθίσματα τη σωστή στιγμή της εγκεφαλικής-νοητικής μας ανάπτυξης.

Κοντολογίς, παρά τη σχετικά πρόσφατη εμφάνισή τους, οι δημιουργικές αλληλεπιδράσεις ορισμένων υπαρκτών εγκεφαλικών δομών με τον γραπτό λόγο και τις καινοφανείς αναγνωστικές πρακτικές έχουν ήδη επιφέρει ορατές δομικές αλλαγές στις νοητικές και επικοινωνιακές μας ικανότητες, ειδικότερα στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τους άλλους.

Αν όντως η αρχιτεκτονική ορισμένων εγκεφαλικών μας δομών επηρεάζει και επηρεάζεται αποφασιστικά από την επινόηση του γραπτού λόγου και τις πολυάριθμες αναγνωστικές πρακτικές μας, τότε δικαίως ορισμένοι νευροεπιστήμονες προσπαθούν να χαρτογραφήσουν επακριβώς τις θέσεις και τις ειδικές βιολογικές λειτουργίες των «νευρώνων της ανάγνωσης», επιχειρώντας να ανασυγκροτήσουν την εξελικτική προέλευση των εγκεφαλικών κυκλωμάτων που μετατρέπουν τον εγκέφαλό μας σε δημιουργικότατη αναγνωστική μηχανή.

Πάντως, από τις μέχρι σήμερα έρευνες προκύπτει το ενδιαφέρον και πολύ διαφωτιστικό συμπέρασμα ότι δεν είναι τόσο ή έστω μόνο ο εγκέφαλος που εξελίσσεται και προσαρμόζεται στην ανάγνωση, αλλά μάλλον οι αναγνωστικές μας πρακτικές οικειοποιούνται -αναδομώντας και ανασυναρμολογώντας- κάποιες ήδη υπαρκτές δομές του εγκεφάλου μας για να προσαρμοστούν στις εκάστοτε επικοινωνιακές και γνωστικές μας ανάγκες! Αυτό έδειξαν, πριν από μερικά χρόνια, οι πρωτοποριακές έρευνες του διάσημου Γάλλου νευροεπιστήμονα Stanislas Dehaene, διευθυντή των σχετικών ερευνών στο Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας και Ιατρικών Ερευνών της Γαλλίας (INSERM).

Οι πολυετείς έρευνες του Stanislas Dehaene και της διεθνούς ομάδας με την οποία συνεργάζεται έδειξαν ότι ο αλφαβητισμός, ως επίκτητη ικανότητα, αναδομεί και δημιουργεί διαρκώς νέα νευρωνικά κυκλώματα και βελτιώνει σημαντικά τις εγκεφαλικές αποκρίσεις τόσο των παιδιών όσο και των ενηλίκων με τρεις διαφορετικούς τρόπους: οδηγεί στην αναδιοργάνωση των οπτικών φλοιικών δομών, ειδικότερα τις δομές της VWFA (Οπτικής Περιοχής Μορφών Λέξεων), και επιπλέον διαμορφώνει εντελώς νέες οπτικές πληροφορίας. Γεγονός που, από μόνο του, αναδεικνύει επαρκώς τη δημιουργικότητα και τη σημασία της επινόησης της γραφής και της ανάγνωσης στην πιο πρόσφατη ανθρώπινη μετεξέλιξη των έμφυτων αφηγηματικών ικανοτήτων μας, οι οποίες εκδηλώνονται όποτε διαβάζουμε, ακούμε ή βλέπουμε μια μυθιστορία, όποτε συνειδητά δημιουργούμε ή απολαμβάνουμε αισθητικά ένα έργο τέχνης: είτε αυτό είναι ένα λογοτεχνικό βιβλίο, ένα θεατρικό, κινηματογραφικό, μουσικό έργο, ένας πίνακας ζωγραφικής ή ένα φυσικό τοπίο. Γι’ αυτά όμως θα πούμε περισσότερα στο επόμενο άρθρο.

N. Chomsky, A. Moro
Τα μυστικά των λέξεων

Πριν από δύο χρόνια κυκλοφόρησε από τις εκδ. Gutenberg το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο «Τα μυστικά των λέξεων», το οποίο υπογράφουν δύο κορυφαίοι ερευνητές των γλωσσικών φαινομένων.

Το βιβλίο αποτελείται από δύο ενότητες. Η πρώτη είναι ένας εξαιρετικά διεγερτικός διάλογος ανάμεσα στον Νόαμ Τσόμσκι και τον Ιταλό μαθητή του, Αντρέα Μόρο, που θεωρείται διεθνής αυθεντία στο πεδίο της Νευρογλωσσολογίας. Η δεύτερη ενότητα με τίτλο «Τι απομένει από το μέλλον;» είναι ένα εκτενές και ιδιαίτερα διαφωτιστικό σχόλιο του Α. Μόρο στα καυτά θέματα των δημιουργικών αλληλεπιδράσεων του εγκεφάλου και της γλώσσας, που συζητήθηκαν αλλά δεν διευκρινίστηκαν επαρκώς στην πρώτη ενότητα.

Ισως η μεγαλύτερη αρετή αυτού του βιβλίου είναι ότι οι δύο κορυφαίοι γλωσσολόγοι διευκρινίζουν επαρκώς τις απόψεις τους για τις κυριολεκτικά συγκλονιστικές -θεωρητικές και μεθοδολογικές- αλλαγές που συνέβησαν τις τελευταίες δεκαετίες στο ερευνητικό πεδίο της Γλωσσολογίας και της Νευρογλωσσολογίας. Πρόκειται για ένα πυκνό σε πρωτότυπες ιδέες βιβλίο, που επειδή μεταφράστηκε άψογα στα ελληνικά προσφέρει μια μοναδική γνωστική εμπειρία στους Ελληνες αναγνώστες.

.