• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    28°C 25.3°C / 28.8°C
    2 BF
    34%
  • Θεσσαλονίκη
    Αραιές νεφώσεις
    28°C 27.1°C / 29.9°C
    2 BF
    41%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    28°C 25.0°C / 28.2°C
    1 BF
    31%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    21°C 20.9°C / 20.9°C
    0 BF
    64%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.9°C / 25.9°C
    1 BF
    47%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    27°C 26.0°C / 27.3°C
    2 BF
    39%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    22°C 22.4°C / 23.4°C
    2 BF
    35%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    24°C 24.5°C / 24.5°C
    2 BF
    33%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 23.8°C / 26.0°C
    1 BF
    70%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    27°C 26.2°C / 26.9°C
    3 BF
    61%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    28°C 26.8°C / 28.4°C
    4 BF
    39%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    28°C 27.9°C / 27.9°C
    4 BF
    65%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    29°C 28.9°C / 28.9°C
    3 BF
    54%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.9°C / 25.1°C
    0 BF
    41%
  • Λαμία
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 21.5°C / 28.3°C
    2 BF
    28%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 26.6°C / 26.8°C
    4 BF
    72%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    24°C 22.8°C / 29.0°C
    2 BF
    36%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 24.3°C / 24.3°C
    2 BF
    47%
  • Κατερίνη
    Αραιές νεφώσεις
    28°C 25.7°C / 28.1°C
    2 BF
    36%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    23°C 23.0°C / 23.0°C
    1 BF
    47%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο πανδημικός «ιός» της κατάθλιψης

  • A-
  • A+
Και επιδημία κατάθλιψης λόγω... κορονοϊού ⫸ Γιατί η αντιμετώπιση των μαζικών νευροψυχολογικών διαταραχών λόγω κορονοϊού απαιτεί την άμεση ενίσχυση των αρμόδιων δημόσιων υγειονομικών υπηρεσιών και υποδομών; Ο ιός της νέας επιδημικής νόσου Covid-19, ενώ πλήττει πρωτίστως το αναπνευστικό σύστημα, προκαλώντας ενίοτε σοβαρή πνευμονοπάθεια, προσβάλλει και άλλα ζωτικά μας όργανα, μεταξύ των οποίων και το νευρικό σύστημα, επηρεάζοντας κάποιες φορές δραματικά τις λειτουργίες του εγκεφάλου μας 🔸 Στους χαλεπούς καιρούς της παρατεταμένης πανδημικής κρίσης ίσως έχει κάποιο ενδιαφέρον να εξετάσουμε το πώς η σύγχρονη επιστήμη επιχειρεί να διαφωτίσει τους πανανθρώπινους και εν πολλοίς αδιαφανείς νευροψυχολογικούς μηχανισμούς που διαμορφώνουν και (παραδόξως;) συντηρούν τα καταθλιπτικά συναισθήματα που δηλητηριάζουν τις ζωές μας.

Οι πληροφορίες που διαθέτουμε για τις συνέπειες στην ψυχική υγεία των ανθρώπων τόσο της νόσου Covid-19 όσο και των μέτρων που ελήφθησαν για την αντιμετώπισή τους είναι ελλιπείς και πολύ αποσπασματικές. Ωστόσο, σύμφωνα με μία εκτενή έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, που παρουσιάστηκε στις 10 Μαρτίου 2022, κατά το πρώτο έτος της πανδημίας της νόσου οι εκδηλώσεις έντονου άγχους και κατάθλιψης στους ανθρώπους αυξήθηκαν κατά 25%. Γεγονός που, σύμφωνα με την έρευνα του ΠΟΥ, οδήγησε το 90% των πιο ανεπτυγμένων οικονομικά χωρών να συμπεριλάβουν στον αγώνα κατά της νέας πανδημίας την ψυχική υγεία και την ανάπτυξη των αρμόδιων υγειονομικών και κοινωνικών δομών για την υποστήριξή τους.

Πολύ πριν εισβάλει η πανδημία του κορονοϊού στη ζωή των ανθρώπων, από πλήθος ιατρικών ερευνών προβλεπόταν ότι το 2030 η «κατάθλιψη» θα αποτελεί τη δεύτερη αιτία ασθένειας του ανθρώπινου πληθυσμού, ενώ την πρώτη θέση θα εξακολουθούν να διεκδικούν οι καρδιαγγειακές παθήσεις. Αν μάλιστα περιοριστούμε στις πιο εύπορες οικονομικά χώρες, τότε στο άμεσο μέλλον προβλέπεται η κατάθλιψη και οι σχετικές με αυτήν ψυχοσωματικές διαταραχές να αποτελούν το υπ’ αριθμόν ένα υγειονομικό πρόβλημα της ανθρωπότητας.

Εχει μάλιστα υπολογιστεί ότι, πριν από την εμφάνιση της πανδημικής απειλής στην Ε.Ε. και στις ΗΠΑ, πάνω από το 30% του πληθυσμού έχει υποφέρει, κάποια στιγμή της ζωής του, από μια λίγο-πολύ σοβαρή μορφή κατάθλιψης. Μόνο την τελευταία δεκαετία στη γηραιά Ευρώπη είχαν διαγνωστεί τα τυπικά συμπτώματα της μείζονος κατάθλιψης σε πάνω από 18,5 εκατομμύρια ενήλικους πολίτες (ηλικίας μεταξύ 18 και 65 ετών). Αριθμός που, δυστυχώς, παρουσίαζε αυξητικές τάσεις κάθε χρόνο και εκτοξεύτηκε από τις ατομικές και κοινωνικές αλλαγές που επέφερε, αυτά τα δύο χρόνια, η πανδημική κρίση. Τα διάφορα σενάρια είναι ιδιαίτερα καταστροφικά και δεν αφορά μόνο τις πιο αναπτυγμένες οικονομικά χώρες, αφού η κατάθλιψη διαπιστώνεται πλέον σχεδόν παντού από τις σχετικές επιδημιολογικές μελέτες που πραγματοποιήθηκαν διεθνώς τα τελευταία δύο χρόνια.

Η βιοπολιτική διαχείριση των επιδημικών κρίσεων

Ενα άλλο, ακόμη πιο δυσοίωνο φαινόμενο, που συνδέεται στενά με την εντυπωσιακή αύξηση των καταθλιπτικών επεισοδίων, είναι και η σαφής αύξηση στην κατανάλωση αντικαταθλιπτικών ουσιών. Για παράδειγμα, μετά την πανδημία, δύο στους πέντε Αμερικανούς ζητούν από τον γιατρό τους ή καταφεύγουν από μόνοι τους στη λήψη αντικαταθλιπτικών ουσιών. Πάντως, ήδη από τη δεκαετία του 1990, δηλαδή πριν από τη νέα επιδημική απειλή, η ανθρώπινη ιστορία φαίνεται πως έχει εισέλθει για τα καλά στη νέα «Εποχή της Κατάθλιψης», σχεδόν ταυτόχρονα με τη μαζική παραγωγή και τη χορήγηση του Prozac, του πρώτου σύγχρονου αποτελεσματικού αντικαταθλιπτικού!

Γιατί ένας ολοένα και αυξανόμενος αριθμός ατόμων καταφεύγει συστηματικά στη χρίση αντικαταθλιπτικών ουσιών; Αραγε, τα άτομα αυτά είναι θύματα της συστηματικής προπαγάνδας των μεγάλων φαρμακευτικών εταιρειών ή, αντίθετα, η συμπεριφορά τους αυτή προκύπτει από την ανάγκη αντιμετώπισης μιας πραγματικής ψυχοσωματικής διαταραχής; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν είναι καθόλου προφανής. Πάντως, είναι σχεδόν βέβαιο ότι στη σημερινή μαζική κατανάλωση αντικαταθλιπτικών ουσιών έχει συμβάλει αποφασιστικά η μάλλον ασαφής έννοια της «κατάθλιψης» που υιοθετείται αλόγιστα και καταχρηστικά από κάποιους ειδικούς για να περιγράφουν και να «εξηγούν» τις πιο ετερογενείς νοητικές διαταραχές.

Η σημερινή «επιδημία της κατάθλιψης» αποτελεί την εκδήλωση μιας υπαρκτής όσο και μαζικής ψυχοπαθολογικής συμπεριφοράς ή, αντίθετα, είναι ακόμη μία «διαφημιστική επινόηση» για την προώθηση αντικαταθλιπτικών φαρμακευτικών προϊόντων, όπως διατείνονται ορισμένοι κοινωνικοί ψυχολόγοι και ψυχοθεραπευτές; Η απάντηση εξαρτάται από το πώς ορίζει κανείς και συνεπώς με ποια κριτήρια αναγνωρίζει αυτή την «αποκλίνουσα» συμπεριφορά.

Πολλές υποψίες γεννά εξάλλου και το γεγονός ότι μόλις πριν από μία ή δύο γενεές, η ηλικία εμφάνισης και διάγνωσης των πρώτων καταθλιπτικών συμπτωμάτων ήταν το 34ο ή 35ο έτος της ηλικίας ενός ατόμου, ενώ σήμερα τα πρώτα συμπτώματα εμφανίζονται ήδη από την εφηβεία. Επιπλέον, ενώ μέχρι πρόσφατα η Ψυχιατρική θεωρούσε ότι πρόκειται για μια σχετικά σπάνια μορφή ψυχικής διαταραχής που κατά κανόνα πλήττει άτομα προχωρημένης ηλικίας, στις μέρες μας η «κατάθλιψη» αποτελεί τη συχνότερα διαγνωσμένη ψυχική διαταραχή: περίπου οι μισές διαγνώσεις ψυχοπαθολογικών διαταραχών ανάγονται σε κάποια μορφή κατάθλιψης. Μήπως, εντέλει, θα πρέπει να αποδεχτούμε ότι η «κατάθλιψη» αποτελεί το τυπικό και αναπόφευκτο σύμπτωμα του απάνθρωπου τρόπου ζωής στις μεταμοντέρνες κοινωνίες;

Οσο δελεαστική κι αν ακούγεται, αυτή η εξηγητική προσέγγιση προσκρούει σε μια σειρά από καλά τεκμηριωμένα επιστημονικά δεδομένα. Δεν καταφέρνει, για παράδειγμα, να εξηγήσει γιατί μεταξύ των ανθρώπων ή μεταξύ των δύο φύλων υπάρχουν τόσο εμφανείς διαφοροποιήσεις στις εκδηλώσεις της καταθλιπτικής συμπεριφοράς: από τη «μείζωνα» ή μονοπολική κατάθλιψη και την εξίσου σοβαρή διπολική μανιοκατάθλιψη (που χαρακτηρίζεται από τις «τυπικές» αλλά ανεξήγητες μεταπτώσεις εφορίας και κατάθλιψης) μέχρι τις πολύ ηπιότερες διαταραχές της ψυχικής διάθεσης (δυσθυμία, μελαγχολία κ.ά.).

Προφανώς, το να υποφέρει κανείς από ένα σοβαρό και τακτικά επαναλαμβανόμενο καταθλιπτικό επεισόδιο είναι πολύ διαφορετικό από το να αισθάνεται ψυχολογικά «πεσμένος», κακοδιάθετος ή και δυστυχής για ένα σύντομο χρονικό διάστημα. Και το να συγχέει κάνεις αυτές τις τόσο διαφορετικές εκδηλώσεις «κατάθλιψης», είναι σαν να συγκρίνει μια φθινοπωρινή βροχούλα με έναν καταστροφικό τυφώνα.

Η διάγνωση ενός σοβαρού καταθλιπτικού επεισοδίου προϋποθέτει την εμφάνιση και τη μόνιμη εγκατάσταση ενός συνδυασμού από αλληλοτροφοδοτούμενα ψυχοπαθολογικά συμπτώματα: παρατεταμένη αδυναμία ή διαρκής ανικανότητα να αισθανόμαστε χαρά, ολοκληρωτική απώλεια ενδιαφέροντος για οτιδήποτε, ακραία συναισθήματα μίσους ή ενοχής για τον εαυτό μας, πλήρης ανικανότητα να εστιάζουμε την προσοχή μας σε οποιαδήποτε εργασία, αϋπνία ή εναλλακτικά υπερυπνία, πλήρης σεξουαλική αδιαφορία και, ενίοτε, έντονη επιθυμία ή πραγματικές προσπάθειες αυτοκτονίας.

Τα άτομα που βρίσκονται σε αυτήν την εξαθλιωτική ψυχοσωματικά κατάσταση δεν γελάνε, δεν μιλάνε, ούτε επιδιώκουν τη συντροφιά κανενός, αφού δεν ανέχονται τον ίδιο τους τον εαυτό. Οσο για την ανείπωτη αγωνία και την ψυχική οδύνη που βιώνουν τα άτομα που βρίσκονται παγιδευμένα στα δίχτυα της κατάθλιψης είναι πολύ χειρότερη από τον πόνο που θα τους προκαλούσε μια σοβαρή σωματική πάθηση. Πράγματι, όπως αποκαλύπτουν οι σχετικές κλινικές μελέτες, το γεγονός ότι αυτοί που υποφέρουν από κάποια σοβαρή μορφή κατάθλιψης δεν θέτουν ένα τέλος σε αυτή την αβάσταχτη κατάσταση αυτοκτονώντας, οφείλεται στο ότι είναι υπερβολικά εξαντλημένοι για να το κάνουν!

Ισως έτσι εξηγείται το φαινομενικά παράδοξο γεγονός ότι οι περισσότερες αυτοκτονίες των καταθλιπτικών συμβαίνουν μόλις «βγαίνουν» ή συνέρχονται από ένα σοβαρό καταθλιπτικό επεισόδιο: μόνο τότε, τα άτομα αυτά βρίσκουν την απαραίτητη ενέργεια για να θέσουν ένα οριστικό τέλος στην «άθλια» ζωή τους.

Ο καταθλιπτικός εγκέφαλος

Αν κατά τον πρώτο χρόνο της πανδημίας οι περισσότεροι ειδικοί πίστευαν ακράδαντα ότι ήταν σχετικά σπάνιες ή, έστω, μεμονωμένες περιπτώσεις οι νευρολογικές-εγκεφαλικές επιπτώσεις της λοίμωξης από τον κορονοϊό, πιο πρόσφατα άρχισαν να συνειδητοποιούν ότι αυτό δεν ισχύει. Ετσι, μετά από σχεδόν δύο χρόνια ερευνών στα τυφλά, οι ερευνητές άρχισαν να κατανοούν τις περίπλοκες επιπτώσεις της νόσου Covid-19 στο νευρικό σύστημα και στον εγκέφαλό μας (βλ. «Μηχανές του Νου», 26-9-20 και 16-10-21).

Για να κατανοήσουμε τα γνωσιολογικά και μεθοδολογικά εμπόδια που συναντούν οι ερευνητές των νευροψυχολογικών συνεπειών της πανδημικής κατάθλιψης, θα πρέπει να αναλογιστούμε ότι χρειάστηκαν χιλιάδες χρόνια για να επιβεβαιώσει η σύγχρονη επιστήμη την πρωτοποριακή θεωρία του Ιπποκράτη, ότι η έδρα και η αιτία όλων των ψυχικών νόσων είναι οι διαταραχές του ανθρώπινου σώματος. Ηδη από τα τέλη του 5ου π.Χ. αιώνα, ο Ιπποκράτης θα υποστηρίξει ότι για την εμφάνιση της ασθένειας της μελαγχολίας, ό,τι δηλαδή πολύ αργότερα θα περιγραφεί ως κατάθλιψη, ευθύνεται η περίσσεια της «μαύρης χολής». Εξ ου και ο ιατρικός όρος «μελαγχολία», για τις παθήσεις της «μέλαινας χολής». Σύμφωνα με την ιπποκρατική ιατρική παράδοση, η ψυχική και σωματική υγεία ενός οργανισμού εξαρτάται από την καλή ισορροπία των τεσσάρων σωματικών χυμών: αίμα, φλέγμα, κίτρινη χολή και η αινιγματική μαύρη χολή. Πρώτος ο Ιπποκράτης, λοιπόν, υποστήριξε ότι η μελαγχολία είναι ψυχοσωματική νόσος που προκαλείται τόσο από ενδογενή όσο και από εξωγενή αίτια τα οποία δρουν, από κοινού, απορρυθμιστικά στη λειτουργία του εγκεφάλου μας, με συνέπεια να ανατρέπεται η φυσιολογική ισορροπία των τεσσάρων χυμών.

Οπως και σήμερα, στόχος της ιατρικής θεραπευτικής αγωγής ήταν η αποκατάσταση της διαταραγμένης σωματικής –σήμερα θα λέγαμε βιοχημικής– ισορροπίας και για τον σκοπό αυτόν υπήρχαν από τότε τα κατάλληλα ιάματα (όπως π.χ. η αλλαγή της διατροφής σε συνδυασμό με χορήγηση μανδραγόρα ή του ελλεβόρου). Το πρόβλημα με αυτές τις πρώιμες υλιστικές απόψεις του Ιπποκράτη και των μαθητών του ήταν η παντελής άγνοια της πραγματικής φύσης και του τρόπου δράσης της μέλαινας χολής.

Αυτό το σοβαρό επιστημονικό-μεθοδολογικό καινό θα οδηγήσει, τους επόμενους αιώνες, στην ανάπτυξη μιας εναλλακτικής «ψυχοκεντρικής» θεραπευτικής: μία εξαϋλωμένη «ιατρική της ψυχής», που ασκούνταν από τους ιερείς-ψυχοθεραπευτές, οπαδούς του πλατωνικού δυισμού. Οπως εύστοχα παρατηρεί ο A. Solomon στο περίφημο βιβλίο του για την κατάθλιψη «Ο Δαίμων της Μεσημβρίας» (κυκλοφορεί από τις εκδ. Αλεξάνδρεια): «Ο Ιπποκράτης είναι στην πραγματικότητα ο παππούς του Prozac, ο Πλάτων είναι ο παππούς της ψυχοδυναμικής θεραπείας».

Και είναι αρκετά διαφωτιστικό για την πολυπλοκότητα αυτών των φαινομένων ότι απαιτήθηκαν δυόμισι χιλιετίες για να επιβεβαιωθούν οι πρωτοποριακές αντιλήψεις του Ιπποκράτη και για να δοθεί μία σαφής νευροχημική εξήγηση του νευρολογικού υποστρώματος και της λειτουργίας της αινιγματικής… «μαύρης χολής». Πράγματι, σήμερα θεωρείται επαρκώς επιβεβαιωμένο ότι την έδρα όλων των ψυχικών παθήσεων –αλλά και της ίδιας της «άυλης» ανθρώπινης ψυχής– θα πρέπει να την αναζητήσουμε μέσα στους περίπλοκους μαιάνδρους του εγκεφάλου μας και στους ακόμη πιο περίπλοκους τρόπους που αυτοί οργανώνονται ανατομικά και λειτουργικά.

Σε ό,τι αφορά ειδικότερα τις διαταραχές των εγκεφαλικών λειτουργιών μετά από λοίμωξη από τον κορονοϊό, αξίζει να σημειωθεί ότι δεν γνωρίζουμε ακόμη ποιοι ασθενείς είναι πιο επιρρεπείς στο να εκδηλώσουν σοβαρές νευρολογικές διαταραχές και πόσο διαρκούν αυτά τα συμπτώματα στους ανθρώπους που έχουν ήδη νοσήσει και θεραπευτεί από την Covid-19. Κυρίως, όμως, αγνοούμε ποιες από τις εκδηλώσεις αυτών των νευροψυχολογικών διαταραχών θα πρέπει να αποδοθούν αποκλειστικά στη λοίμωξη από τον κορονοϊό και ποιες σε υποκειμενικούς παράγοντες, όπως π.χ. η γενετική προδιάθεση ή, εναλλακτικά, το υπερβολικό άγχος, η ψυχοσωματική εξάντληση και ο διαρκής φόβος νόσησης. Διόλου περίεργο, λοιπόν, που αυτές οι νευροψυχολογικές παθήσεις χαρακτηρίζονται στην αγγλική γλώσσα «brain fog», δηλαδή νόσοι «εγκεφαλικής σύγχυσης».

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Η απειλή των κορονοϊών Ομικρον BA.4 και BA.5
Τους επόμενους μήνες, οι δυο νέες υποπαραλλαγές του κορονοϊού θα γίνουν τα κυρίαρχα στελέχη και μολονότι αποτελούν μία πιο ήπια εκδοχή της νόσου Covid-19, ουδείς γνωρίζει ποια θα είναι η πλανητική μετεξέλιξή...
Η απειλή των κορονοϊών Ομικρον BA.4 και BA.5
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Οι διατροφικές διαταραχές λόγω πανδημίας Covid-19
Η νέα ανορεκτική και υπερφαγική επιδημία ● Τα στοιχεία που ανέδειξε η ευρύτερη μέχρι σήμερα διεθνής έρευνα για τις περιπτώσεις διατροφικών διαταραχών που εμφανίστηκαν στα δύο χρόνια της πανδημίας.
Οι διατροφικές διαταραχές λόγω πανδημίας Covid-19
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Η ολέθρια εποχή του Ανθρώπινου είδους
Γιατί η εμφάνιση και η ταχύτατη εξάπλωση των νέων κορονοϊών δεν είναι καθόλου άσχετες με την Ανθρωπόκαινο εποχή που διανύουμε; Επειδή, όπως θα δούμε, η τρέχουσα πανδημία δεν είναι ένα τυχαίο ή απρόσμενο...
Η ολέθρια εποχή του Ανθρώπινου είδους
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Νέα εμβόλια από ερυθροκύτταρα «μεταμφιεσμένα» σε κορονοϊούς
Στον Καναδά δημιούργησαν πρόσφατα έναν διαφορετικό τύπο εμβολίου από ερυθρά αιμοσφαίρια, τα οποία μπορούν να ενεργοποιούν αποτελεσματικά το ανοσιακό σύστημα.
Νέα εμβόλια από ερυθροκύτταρα «μεταμφιεσμένα» σε κορονοϊούς
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Πότε και πώς θα τελειώσει η πανδημία
Γιατί, ενώ τελειώνει η πανδημική κρίση, η απειλή του κορονοϊού παραμένει; Κανένα από τα τρία πιο πιθανά σενάρια για το μέλλον του κορονοϊού δεν προβλέπει την επικείμενη οριστική εξάλειψή του.
Πότε και πώς θα τελειώσει η πανδημία
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Η δαρβινική προσέγγιση της νέας πανδημικής κρίσης
Με αφορμή τους εορτασμούς για την «Ημέρα του Δαρβίνου», ζητήσαμε από τον καθηγητή Λευτέρη Ζούρο να μας παρουσιάσει τη σημασία της δαρβινικής εξελικτικής επιστήμης για την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση της...
Η δαρβινική προσέγγιση της νέας πανδημικής κρίσης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας