• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    31°C 28.1°C / 32.8°C
    4 BF
    35%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    32°C 29.9°C / 33.3°C
    3 BF
    38%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    32°C 30.0°C / 34.3°C
    1 BF
    36%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    31°C 30.9°C / 30.9°C
    3 BF
    48%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 28.9°C / 28.9°C
    4 BF
    39%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    34°C 30.1°C / 35.6°C
    3 BF
    42%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    30°C 28.4°C / 32.0°C
    2 BF
    55%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    32°C 31.2°C / 32.4°C
    2 BF
    40%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 25.5°C / 28.8°C
    5 BF
    59%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 27.9°C / 28.9°C
    4 BF
    45%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 26.4°C / 27.2°C
    5 BF
    53%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    27°C 26.7°C / 27.9°C
    2 BF
    69%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    29°C 28.9°C / 28.9°C
    2 BF
    74%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    32°C 31.2°C / 31.9°C
    4 BF
    31%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    32°C 30.5°C / 32.2°C
    2 BF
    36%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 28.8°C / 28.8°C
    3 BF
    54%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    30°C 28.4°C / 33.0°C
    3 BF
    26%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    30°C 28.3°C / 29.9°C
    3 BF
    57%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    31°C 28.9°C / 34.4°C
    3 BF
    42%
  • Καστοριά
    Αραιές νεφώσεις
    32°C 31.9°C / 31.9°C
    2 BF
    39%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η τεχνολογική αμνησία μας

  • A-
  • A+
Ποιος μας καταβροχθίζει τη μνήμη; Το να αποθηκεύει κανείς στη μνήμη του πληροφορίες όχι μόνο δεν θεωρείται απαραίτητο, αλλά είναι και περιττό, αφού αρκεί να ανοίξει το κινητό ή τον υπολογιστή του για να έχει άμεσα πρόσβαση στις πιο ετερογενείς πληροφορίες ● Πόσο επηρεάζει η μαζική χρήση των «έξυπνων» τεχνημάτων τις επιδόσεις της ανθρώπινης μνήμης; Τις επόμενες δεκαετίες, η «τεχνολογική αμνησία» προβλέπεται να αναδειχτεί σε πολύ σοβαρό πρόβλημα, που θα αφορά την πλειονότητα των ανθρώπων ● Πού οφείλεται η ορατή πια μαζικά υποβάθμιση των μνημονικών μας λειτουργιών; Σύμφωνα με τη γνώμη πολλών νευροεπιστημόνων και γνωστικών ψυχολόγων, η αιτία πρέπει να αναζητηθεί στη συστηματική χρήση των ψηφιακών συσκευών, που υποτίθεται πως δημιουργήθηκαν για να διευρύνουν τις μνημονικές μας ικανότητες και για να απαλλάξουν το μυαλό μας από τα «περιττά» βάρη.

Στις μέρες μας, οι άνθρωποι σπανίως μπαίνουν στον κόπο να απομνημονεύσουν έναν αριθμό τηλεφώνου, να θυμηθούν το όνομα ή το πού βρίσκεται κάποιος δρόμος, να κάνουν από μόνοι τους μια στοιχειώδη αριθμητική πράξη ή να συγκρατήσουν στη μνήμη τους κάποια σύντομη πληροφορία, όπως π.χ. τον αριθμό ενός τηλεφώνου ή τα γενέθλια ενός αγαπημένου προσώπου.

Και γιατί να το κάνουν; Μήπως γι’ αυτό δεν υπάρχουν οι διάφορες ψηφιακές μικροσυσκευές; Kινητά τηλέφωνα, ηλεκτρονικές ατζέντες, φορητά συστήματα πλοήγησης, έξυπνα κινητά με ενσωματωμένους υπολογιστές κ.ο.κ., όλες αυτές οι σύγχρονες εξωτερικές πηγές πληροφοριών που μας απαλλάσσουν από την ανάγκη να χρησιμοποιούμε και να κουράζουμε το μυαλό μας. Το αποτέλεσμα, όμως, από την ευρύτατη, καθημερινή χρήση αυτών των «απαραίτητων» πια μικροσυσκευών είναι η προοδευτική υποβάθμιση των μνημονικών μας ικανοτήτων.

Πράγματι, όλο και μεγαλύτερος αριθμός ανθρώπων νεαρής ηλικίας διαμαρτύρεται για τα συχνά κενά μνήμης και για το γεγονός ότι, εκτός από τα σοβαρά αμνησιακά προβλήματα, αντιμετωπίζει επίσης μεγάλη δυσκολία εστίασης της προσοχής και επεξεργασίας νέων πληροφοριών. Κοντολογίς, οι μνημονικές δυσλειτουργίες και τα αμνησιακά φαινόμενα, που, μέχρι πρόσφατα, χαρακτήριζαν κυρίως τα άτομα της τρίτης ηλικίας, παρατηρούνται πλέον μαζικά σε όλο και μικρότερες ηλικίες, ακόμη και σε εφήβους.

Αν εξαιρέσουμε τις μεμονωμένες περιπτώσεις νοητικών και εγκεφαλικών παθήσεων, ποια είναι η αιτία της μαζικής υποβάθμισης αυτών των βασικών νοητικών λειτουργιών; Σύμφωνα με τη γνώμη αρκετών νευροεπιστημόνων και γνωστικών ψυχολόγων, η αιτία θα πρέπει να αναζητηθεί στη συστηματική χρήση των ψηφιακών συσκευών, που υποτίθεται πως δημιουργήθηκαν για να διευρύνουν τις μνημονικές μας ικανότητες και για να απαλλάξουν το μυαλό μας από τα «περιττά» βάρη. Κάτι που, απ’ ό,τι φαίνεται, το κάνουν τόσο καλά, ώστε βασικές νοητικές λειτουργίες των χρηστών –όπως η μετατροπή της βραχύχρονης σε μακρόχρονη μνήμη και η αφομοίωση νέων πληροφοριών– έχουν ήδη αρχίσει να ατροφούν.

Πρόσκαιρα και μόνιμα μνημονικά «εγγράμματα»

Πάντως, η διαπιστωμένη μείωση της μνήμης δεν είναι ένα αμιγώς ποσοτικό βιολογικό φαινόμενο, αλλά και βαθύτατα ψυχοκοινωνικό, επειδή συνεπάγεται απώλεια του «εαυτού»: αφού, για να δώσουμε ένα νόημα στο παρόν μας και να χαράξουμε το μέλλον μας, οφείλουμε να ανατρέχουμε στα μνημονικά «εγγράμματα» του παρελθόντος μας. Συνεπώς, η κατανόηση των παραγόντων που επηρεάζουν την εγκεφαλική διεργασία της μνήμης –αλλά και της λήθης, που αναπόφευκτα τη συνοδεύει– υπήρξε ανέκαθεν μεγάλη πρόκληση για την ανθρώπινη σκέψη.

Γιατί, άραγε, ορισμένες αναμνήσεις διαρκούν περισσότερο, ίσως για όλη μας τη ζωή, ενώ άλλες εξαφανίζονται μέσα σε λίγα λεπτά; Την απάντηση σε αυτό το αποφασιστικό ερώτημα θα πρέπει να την αναζητήσουμε τόσο στο εγκεφαλικό υπόστρωμα των μνημονικών φαινομένων όσο και στις συνθήκες λειτουργίας της μνημονικής μηχανής.

87% των εθελοντών που είναι άνω των πενήντα ετών μπορεί να θυμηθεί άνετα την ημερομηνία γέννησης τριών τουλάχιστον συγγενών τους, ενώ το ποσοστό επιτυχίας στο ίδιο ερώτημα πέφτει κατακόρυφα στο 40% για τους εθελοντές κάτω των τριάντα ετών

Το πώς ακριβώς οι εμπειρίες του παρόντος εγγράφονται, παγιώνονται και ανακαλούνται από τη μνήμη, αποτελεί ένα από τα βασικά προβλήματα της σύγχρονης νευροεπιστημονικής έρευνας. Είναι πλέον σαφές ότι για το αποφασιστικό πέρασμα από την πρόσκαιρη καταγραφή της βραχύχρονης μνήμης στα μονιμότερα μνημονικά «αρχεία» της μακρόχρονης μνήμης εμπλέκονται νευροχημικοί μηχανισμοί και ένας αρκετά μεγάλο αριθμό κυττάρων του εγκεφάλου (νευρώνων).

Τόσο η βραχύχρονη όσο και η μακρόχρονη μνήμη αποτυπώνονται στις διασυνδέσεις, δηλαδή στις συνάψεις μεταξύ των νευρώνων που συγκροτούν τις εγκεφαλικές δομές και «αποτυπώνονται» σε συγκεκριμένα μνημονικά εγγράμματα. Οι σύγχρονες νευροεπιστήμες, μάλιστα, κατάφεραν να αποκρυπτογραφήσουν τον ακριβή νευροχημικό μηχανισμό που κάθε φορά ενεργοποιείται για την καταγραφή κάθε μνημονικής πληροφορίας στο αχανές νευρωνικό δίκτυο του εγκεφάλου μας.

Πολύ συνοπτικά, για να σχηματιστεί μια νέα μνημονική εγγραφή πρέπει να ενεργοποιηθούν οι συνάψεις μεταξύ των νευρώνων. Αυτή η ενεργοποίηση επιτυγχάνεται τόσο με τα χημικά όσο και τα ηλεκτρικά σήματα που ανταλλάσσουν (μέσω των συνάψεών τους) οι συγκεκριμένοι νευρώνες.

Στην περίπτωση των βραχύχρονων μνημονικών εγγραφών, αυτό το φαινόμενο της νευρωνικής ενεργοποίησης διαρκεί από μόλις λίγα λεπτά μέχρι το πολύ μία ώρα. Αντίθετα, τα πιο μόνιμα μνημονικά εγγράμματα της μακρόχρονης μνήμης προκύπτουν από την επανάληψη της ενεργοποίησης αυτών των αρχικών νευρωνικών κυκλωμάτων. Η ικανότητά μας να συγκρατούμε στη μνήμη μας έναν αριθμό τηλεφώνου, να οδηγούμε ένα αυτοκίνητο, να χορεύουμε τανγκό ή να διηγούμαστε ένα επεισόδιο από τις καλοκαιρινές μας διακοπές είναι μερικά πολύ οικεία παραδείγματα άσκησης των μνημονικών ικανοτήτων μας. Ωστόσο, όπως προκύπτει από όλες τις σχετικές έρευνες, καθεμία από αυτές τις δεξιότητες απαιτεί έναν διαφορετικό τύπο μνήμης!

Το να θυμόμαστε για λίγο τον αριθμό τηλεφώνου που μόλις μας είπανε είναι ένα τυπικό παράδειγμα «βραχύχρονης» μνήμης που διαρκεί μερικά λεπτά. Η μετατροπή αυτής της πρόσκαιρης μνήμης σε πιο μόνιμη «μακρόχρονη» μνήμη (ημέρες, εβδομάδες ή και χρόνια) είναι ένα επόμενο στάδιο και εμπλέκει διαφορετικές εγκεφαλικές δομές.

Η επανάληψη λοιπόν οδηγεί στην προοδευτική ενίσχυση αυτών των προτύπων ενεργοποίησης μεταξύ των νευρώνων και τελικά στην παγίωση της αρχικής μνημονικής εγγραφής, αλλά όχι για πάντα. Μέχρι τα τέλη του εικοστού αιώνα, η ψυχοβιολογία της μνήμης (αλλά και η ψυχανάλυση) βασίστηκαν στην καθησυχαστική αλλά εντελώς αυθαίρετη αρχή της μη μεταβλητότητας των μνημονικών αποτυπωμάτων, δηλαδή της σταθερότητας των αναμνήσεών μας.

Η εγκυρότητα αυτής της αρχής άρχισε να αμφισβητείται σοβαρά μετά τις έρευνες της διάσημης νευροψυχολόγου Ελίζαμπεθ Λόφτους (Elisabeth Loftus), η οποία, μελετώντας, επί σειρά ετών, τη λεγόμενη «αυτοβιογραφική μνήμη», κατέληξε στο ανησυχητικό συμπέρασμα ότι η σταθερότητα της μακρόχρονης μνήμης είναι ένας μύθος. Μετέπειτα έρευνες των Κάριν Νέιντερ (Karin Nader), Τζόουζεφ Λεντού (Joseph LeDoux) και Σούζαν Σάρα (Susanne Sara), έδειξαν ότι υπάρχει μόνο μια διαρκής εγκεφαλική διεργασία «ανα-παγίωσης», που επιφέρει σημαντικές αναδομήσεις στις αρχικές αναμνήσεις των εμπειριών μας.

Και οι πιο πρόσφατες έρευνες επιβεβαιώνουν τόσο την εγγενή πλαστικότητα κάθε μνημονικής διεργασίας όσο και τον δυναμικό χαρακτήρα των δήθεν παγιωμένων «εφ’ όρου ζωής» αναμνήσεών μας. Κατάφεραν, μάλιστα, να δείξουν πειραματικά ότι κάθε πράξη μνημονικής ανάκλησης οδηγεί σε μερική τροποποίηση των νευρωνικών μικροκυκλωμάτων που αποτελούν το εγκεφαλικό υπόστρωμα των μακροχρόνιων αναμνήσεων.

Οι απώλειες μνήμης από τεχνολογικά αίτια

Αντίθετα με ό,τι συνήθως πιστεύουμε, η μνήμη μας δεν είναι μια τεράστια αποθήκη με αμέτρητα και καλά ταξινομημένα «συρταράκια», στα οποία καταχωρίζεται (αυτομάτως) και ανασύρεται (μηχανικά) ό,τι γνωρίζουμε ή βιώνουμε καθημερινά.

Πρόκειται για ένα πολύπλοκο και ευαίσθητο δίκτυο νευρωνικών κυκλωμάτων, που ενώ εξειδικεύονται στην αποθήκευση, επεξεργασία και την ανάκληση πληροφοριών, οι επιδόσεις τους επηρεάζονται αποφασιστικά από τη χρήση τους.

Πρόκειται για το σχετικά νέο, αλλά ήδη μαζικό φαινόμενο της λεγόμενης «τεχνολογικής αμνησίας», δηλαδή της πτώσης των επιδόσεων της ανθρώπινης μνήμης λόγω της καθημερινής χρήσης «έξυπνων» τεχνημάτων. Ενα φαινόμενο που πρώτος ανέδειξε με τις πρωτοποριακές του έρευνες, ο Ιαν Ρόμπερτσον (Ian Robertson), ομότιμος πια καθηγητής Νευροεπιστημών στο Trinity College του Δουβλίνου.

Θέλοντας να διερευνήσει πώς η συστηματική χρήση των νέων τεχνολογιών επηρεάζει τη μνημονική ευεξία των χρηστών τους, ο Ρόμπερτσον ανέλυσε, κατά τα έτη 2010-11, ένα αρκετά μεγάλο δείγμα από 3000 εθελοντές. Από την έρευνα αυτή προέκυψε το απρόσμενο συμπέρασμα ότι: οι μεσήλικες «κέρδιζαν» με άνεση τους νεότερους σε ό,τι αφορούσε τις μνημονικές τους επιδόσεις.

Πράγματι, το 87% όσων εθελοντών ήταν άνω των πενήντα ετών μπορούσαν να θυμηθούν άνετα την ημερομηνία γέννησης τριών τουλάχιστον συγγενών τους, ενώ στους κάτω των τριάντα το ποσοστό επιτυχίας σε αυτό το ερώτημα έπεφτε κατακόρυφα στο 40%. Για τους τελευταίους η ανάμνηση αυτών των πληροφοριών ήταν ανούσια, αφού την κατάλληλη ημέρα θα φρόντιζε να τους το υπενθυμίσει η σχετική ηχητική προειδοποίηση το κινητό τους τηλέφωνο!

Εξίσου εντυπωσιακό ήταν ότι περίπου το ένα τρίτο των νεότερων εθελοντών, μεταξύ τριάντα και σαράντα ετών, παραδέχτηκε ότι δεν γνώριζε καν τον τηλεφωνικό αριθμό του σπιτιού του: το «γνώριζε» το κινητό τους, και αυτό τους ήταν αρκετό. Ανάλογες έρευνες πραγματοποιήθηκαν, έκτοτε, σε διάφορα μέρη του κόσμου και όλες ανεξαιρέτως κατέγραψαν και εξακολουθούν να καταγράφουν μια σαφή πτώση των μνημονικών ικανοτήτων στις νεότερες γενιές.

Απ’ ό,τι φαίνεται, τις επόμενες δεκαετίες, η «τεχνολογική αμνησία» θα αναδειχτεί σε ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα, που θα αφορά την πλειοψηφία των ανθρώπων. Επομένως, θα πρέπει να προνοήσουμε, από τώρα, ώστε η πανταχού παρούσα και διαρκής προσφυγή σε ευφυείς μηχανές και η περεταίρω ανάπτυξη των εφαρμογών της Τεχνητής Νοημοσύνης να μην έχουν ως «παράπλευρη απώλεια» την εξάλειψη της ανθρώπινης νοημοσύνης.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Ο πανδημικός «ιός» της κατάθλιψης
Ο ιός της νέας επιδημικής νόσου Covid-19 προσβάλλει και άλλα ζωτικά μας όργανα, μεταξύ των οποίων και το νευρικό σύστημα, επηρεάζοντας κάποιες φορές δραματικά τις λειτουργίες του εγκεφάλου μας.
Ο πανδημικός «ιός» της κατάθλιψης
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Η απειλή των κορονοϊών Ομικρον BA.4 και BA.5
Τους επόμενους μήνες, οι δυο νέες υποπαραλλαγές του κορονοϊού θα γίνουν τα κυρίαρχα στελέχη και μολονότι αποτελούν μία πιο ήπια εκδοχή της νόσου Covid-19, ουδείς γνωρίζει ποια θα είναι η πλανητική μετεξέλιξή...
Η απειλή των κορονοϊών Ομικρον BA.4 και BA.5
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Πως επηρεάζει η μουσική τον εγκέφαλο μας
Η νευροαισθητική έρευνα επιχειρεί να διαφωτίσει το πώς αντιδρά ο εγκέφαλός μας όταν ακούει ή δημιουργεί ένα όμορφο μουσικό έργο και όχι «τι είναι» η ομορφιά που βιώνουμε σε αυτό.
Πως επηρεάζει η μουσική τον εγκέφαλο μας
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Γηράσκω αεί... συνουσιαζόμενος
Η συχνότητα εμφάνισης του γεροντικού ερωτισμού και κυρίως η ανενδοίαστη πια δημόσια διεκδίκησή του από τους άμεσα ενδιαφερόμενους καθιστούν το φαινόμενο ένα πρώτης τάξεως επιστημονικό αλλά και κοινωνικό ζήτημα.
Γηράσκω αεί... συνουσιαζόμενος
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Για τη «νέα» απειλή της ευλογιάς των πιθήκων
Για τις ανθρώπινες επιδημικές και πανδημικές κρίσεις ευθύνεται πρωτίστως η αλόγιστη εκμετάλλευση των άγριων ζώων και η συστηματική υποβάθμιση του φυσικού τους περιβάλλοντος από το είδος μας.
Για τη «νέα» απειλή της ευλογιάς των πιθήκων
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ
Αυξήθηκαν οι διατροφικές διαταραχές παιδιών και εφήβων
Ζητήσαμε από την Εφη Γλύνη, πρόεδρο του μη κερδοσκοπικού συλλόγου «ΕΠΙΣΤΡΕΦΩ», να μας ενημερώσει για το πώς αντιμετωπίζονται στην Ελλάδα τα άτομα που υποφέρουν από σοβαρές διαταραχές στη λήψη τροφής.
Αυξήθηκαν οι διατροφικές διαταραχές παιδιών και εφήβων

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας