Μπορεί να υπάρξει ανθρώπινη γενετική χωρίς ιδεολογία

… ή γιατί πρέπει να απαλειφθεί οριστικά ο όρος «φυλή» από το επιστημονικό λεξιλόγιο 

Η έννοια της «φυλής» επιβάλλεται να εξαλειφθεί από την επιστημονική ορολογία και την έρευνα, σύμφωνα με το περιοδικό «Science», όχι μόνο επειδή είναι παραπλανητική και ανυπόστατη, από επιστημονική άποψη, αλλά κυρίως επειδή μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως δικαιολογία ή ως εργαλείο για τη νομιμοποίηση πολιτικών πρακτικών που ευνοούν τις κάθε λογής φυλετικές διακρίσεις. 

Αυτό τουλάχιστον υποστηρίζει μια ομάδα διαπρεπών ειδικών, αποτελούμενη από βιολόγους, κοινωνικούς επιστήμονες και νομικούς, οι οποίοι ένωσαν τις φωνές τους για να απευθύνουν μια βαρυσήμαντη έκκληση στην επιστημονική κοινότητα: να ξεκινήσει επιτέλους έναν διάλογο με στόχο τη δημιουργία ενός νέου λεξιλογίου ικανό να περιγράφει την ανθρώπινη ποικιλότητα χωρίς ιδεολογικές αποχρώσεις. 

Στο άρθρο τους που δημοσιεύτηκε τον Φεβρουάριο στο περιοδικό «Science» με τον εύγλωττο τίτλο: «Να εξαλείψουμε τη φυλή από τη γενετική του ανθρώπου» («Taking race out of human genetics») ο Michael Yudell, ιστορικός, καθηγητής στη Σχολή Δημόσιας Υγείας του Πανεπιστημίου Ντρέξελ στη Φιλαδέλφεια και συγγραφέας του βιβλίου με τίτλο «Race Unmasked: Biology and Race in the Twentieth Century («Η φυλή χωρίς μάσκα: βιολογία και φυλή στον 20ό αιώνα), η Dorothy Roberts, νομικός, καθηγήτρια Ανθρωπίνων Δικαιώματα στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια, και συγγραφέας, μεταξύ άλλων, του βιβλίου «Fatal Invention: How Science, Politics, and Big Business Re-create Race in the Twenty-First Century», ο Robert DeSalle, εξελικτικός βιολόγος, επιμελητής στο Αμερικανικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, και η Sarah Tishkoff, γενετίστρια και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια, επισημαίνουν ότι ο όρος «φυλή» (race) «είναι στην καλύτερη περίπτωση άκρως προβληματικός και στη χειρότερη επιζήμιος». 

Οπως προσθέτουν, μάλιστα, «ο επιστημονικός λόγος ασκεί καθοριστική επιρροή στον τρόπο που γίνεται αντιληπτή η ανθρώπινη ποικιλομορφία τόσο από την κοινή γνώμη όσο και από τους ίδιους τους επιστήμονες».

Ο ρόλος των επιστημονικών περιοδικών κύρους στην καθιέρωση της επιστημονικής ορολογίας είναι λοιπόν προφανής.

Γι’ αυτό και η δημοσίευση του άρθρου αυτού σε ένα περιοδικό εγνωσμένης αξίας και διεθνούς ακτινοβολίας, όπως το αμερικανικό «Science», έχει σήμερα ιδιαίτερη βαρύτητα. 

Οι τέσσερις διακεκριμένοι επιστήμονες τονίζουν ότι μολονότι η ανάγκη αντικατάστασης του όρου είχε επισημανθεί από βιολόγους και κοινωνικούς επιστήμονες ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, οπότε και ξεκίνησε το μεγαλόπνοο πρόγραμμα της χαρτογράφησης του ανθρώπινου γονιδιώματος, ένα πρόγραμμα που φιλοδοξούσε να καταγράψει τη γενετική ιστορία του ανθρώπινου είδους σε όλη της την ποικιλομορφία. 

Γι’ αυτό και αποφάσισαν να απευθύνουν έκκληση στην Αμερικανική Ακαδημία Επιστημών να αναλάβει την πρωτοβουλία να οργανώσει ένα συνέδριο όπου επιστήμονες όλων των ειδικοτήτων θα καθίσουν να συζητήσουν πώς θα μπορούσε να αντικατασταθεί ο όρος «φυλή» από άλλους όρους που θα είναι και πιο ακριβείς επιστημονικά και δεν θα βαρύνονται με αξιολογικές διακρίσεις μεταξύ «ανώτερου» και «κατώτερου» με τις οποίες έχει συνδεθεί ιστορικά ο όρος «φυλή».

Και, όπως υποστηρίζουν, κάτι τέτοιο δεν είναι δύσκολο να γίνει, αφού τέτοιοι εναλλακτικοί όροι υπάρχουν, όπως π.χ. «πληθυσμός» ή «γένος». 

Από την ανατομία στα γονίδια ή η ιστορία ενός ιδεολογήματος 

Από την εποχή που ο Πλάτων στον «Θεαίτητο» χώρισε τους ανθρώπους σε Αθηναίους και Βαρβάρους μέχρι τα πιο πρόσφατα ταξινομικά συστήματα, οι ειδικοί δεν κατάφεραν να συμφωνήσουν σε έναν κοινά αποδεκτό ορισμό του τι πρέπει να θεωρείται ανθρώπινη «φυλή», και με ποια ασφαλή κριτήρια -βιολογικά, ιστορικά ή ανθρωπολογικά- μπορούμε να την προσδιορίσουμε.

Μήπως τελικά ένας ακριβής ορισμός της ανθρώπινης φυλής είναι πρακτικά ανέφικτος επειδή η ίδια η «φυλή» ως επιστημονική κατηγορία είναι ανυπόστατη; 

Μέχρι πρόσφατα στη βιολογία ως «φυλή» περιγραφόταν -εσφαλμένα- η ομάδα ή ο πληθυσμός των ζώων που, ενώ ανήκουν στο ίδιο είδος, παρουσιάζουν ορισμένα διακριτά βιολογικά χαρακτηριστικά (φυλή = υποείδος).

Και το γεγονός ότι επί αιώνες οι επιστήμονες δεν κατάφεραν να καταλήξουν σε μία κοινά αποδεκτή και ασφαλή ταξινόμηση των ανθρώπινων πληθυσμών ίσως, στην πραγματικότητα, να οφείλεται στην ανυπαρξία διακριτών «φυλών» μέσα στο ανθρώπινο είδος. 

Κατά το δεύτερο ήμισυ του 20ού αιώνα οι ειδικοί άρχισαν να προσφεύγουν ολοένα και πιο συχνά στη συγκριτική και στατιστική ανάλυση του ανθρώπινου DNA θεωρώντας ότι, σε τελευταία ανάλυση, τα γονίδια είναι υπεύθυνα για τις διαφορές μεταξύ των ανθρώπων. 

Μία από τις πιο συστηματικές μελέτες πραγματοποιήθηκε από τον Ρίτσαρντ Λιούοντιν (R. Lewontin), τον διάσημο γενετιστή στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ.

Αυτός ο προοδευτικός και ιδιοφυής ερευνητής κατάφερε, κατά τη δεκαετία του 1970, να επινοήσει μια αποτελεσματική μέθοδο ακριβούς συσχέτισης της ανθρώπινης ποικιλομορφίας με τα γονίδιά μας. Κατάφερε, δηλαδή, να συσχετίσει και να αναλύσει γενετικά τις διαφορές μεταξύ ανθρώπινων πληθυσμών. 

Το εντυπωσιακό συμπέρασμα των πρωτοποριακών ερευνών του (οι οποίες επιβεβαιώθηκαν μετέπειτα και από πολλές άλλες σχετικές έρευνες) ήταν ότι η γενετική ποικιλομορφία μεταξύ διαφορετικών και γεωγραφικά απομονωμένων πληθυσμών είναι ελάχιστη, ενώ η γενετική ποικιλότητα μεταξύ ατόμων του ίδιου πληθυσμού είναι αναλογικά πολύ μεγαλύτερη! 

Επίσης, οι έρευνες στατιστικής και γεωγραφικής γενετικής του Λ.Κ. Σφόρτσα (L.C. Sforza) και των μαθητών του επιβεβαίωσαν ότι οι διαφοροποιήσεις στη γενετική και ανατομική ποικιλομορφία δεν συμβαίνουν σε γεωγραφικά προκαθορισμένα «πακέτα», δηλαδή σε διαφορετικές «φυλές» του ανθρώπινου πληθυσμού: περίπου οι ίδιες γονιδιακές παραλλαγές εμφανίζονται σταθερά κατανεμημένες σε όλους τους υπάρχοντες ανθρώπινους πληθυσμούς που ζουν σε κάθε μήκος και πλάτος του πλανήτη μας. Από γενετικής τουλάχιστον απόψεως, όλοι οι άνθρωποι δεν είναι ίδιοι (ευτυχώς!)· ενώ, από πολιτικής ή ηθικής απόψεως, θα έπρεπε προφανώς να θεωρούνται όλοι ίσοι.

Το γεγονός αυτό, η απίστευτη δηλαδή γενετική και μορφολογική ποικιλομορφία του ανθρώπινου είδους, δεν εξηγείται ούτε με απλοϊκά επιστημονικά ούτε με ύποπτα κοινωνικά ιδεολογήματα, όπως είναι οι ανθρώπινες «φυλές».