Η μακρά ιστορία των ανθρώπινων φιλιών

H αρχαιότερη μαρτυρία για την παρουσία και τη διάδοση της ανθρώπινης ερωτικής πρακτικής των φιλιών βρέθηκε πρόσφατα καταγεγραμμένη σε πανάρχαια πήλινα πινακίδια στη Μεσοποταμία. Αυτά τα πήλινα πινακίδια δημιουργήθηκαν 4.500 χρόνια πριν, οπότε η καταγραφή της σημασίας των φιλιών ξεκίνησε μία, τουλάχιστον, χιλιετία νωρίτερα απ’ ο,τι πιστεύαμε μέχρι σήμερα. Πράγματι, μέχρι τώρα, η παλαιότερη γραπτή αναφορά στη σημασία των φιλιών στο στόμα για την ερωτική ζωή των ανθρώπων υπήρχε χαραγμένη σε ένα αρχαιολογικό εύρημα στη Νότια Ασία που χρονολογείται στα 3.500 χρόνια πριν.

Η έρευνα, που αποκάλυψε τα νέα αρχαιολογικά δεδομένα σχετικά με την ευρύτατη διάδοση των ερωτικών φιλιών πριν από 4.500 χιλιάδες χρόνια, προέκυψε από τη συνεργασία δύο ερευνητών, του δρος Troels Pank Arbøll, ιστορικού της Ιατρικής και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, και της δρος Sophie Lund Rasmussen, ερευνήτριας ζωολόγου στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Και τα συμπεράσματα των ερευνών τους δημοσιεύτηκαν στο κορυφαίο επιστημονικό «Science».

Αποκωδικοποιώντας τη σφηνοειδή γραφή του κειμένου, που ήταν χαραγμένο στις πινακίδες της Μεσοποταμίας, αυτοί οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης ότι τα φιλιά στο στόμα αποτελούσαν -από αρχαιοτάτων χρόνων- όχι μόνο αναπόσπαστο μέρος των ανθρώπινων ερωτικών πρακτικών, αλλά και το μέσο διάδοσης μολυσματικών παραγόντων και παθήσεων. Κάτι που απ’ ο,τι φαίνεται «γνώριζαν» ήδη, ή μάλλον το υποψιάζονταν, από τότε οι άνθρωποι!

Πράγματι, οι Arbøll και Rasmussen ισχυρίζονται ότι υπάρχουν κάποια αρχαία ιατρικά κείμενα της Μεσοποταμίας που περιγράφουν μία νόσο με παρόμοια συμπτώματα με αυτά του ιού του έρπητα τύπου 1, και τα φιλιά στο στόμα ενδέχεται να συνέβαλλαν στην ταχύτερη και μεγαλύτερη διάδοσή της. Οι συγγραφείς, ωστόσο, δεν μπορούν να είναι σίγουροι ή να επαληθεύσουν ότι πρόκειται για την περιγραφή του ίδιου ιού, επειδή αυτοί οι αρχαίοι πολιτισμοί προσέγγισαν την Ιατρική από μια εντελώς διαφορετική οπτική γωνία.

«Εχει, ωστόσο, ενδιαφέρον να επισημανθούν κάποιες ομοιότητες μεταξύ της νόσου που ήταν γνωστή ως “bu’shanu” στα αρχαία ιατρικά κείμενα της Μεσοποταμίας και των συμπτωμάτων που προκαλούν οι λοιμώξεις από τον απλό έρπητα: Η νόσος “bu’shanu” εντοπιζόταν κυρίως μέσα ή γύρω από το στόμα και βαθύτερα στον λαιμό, ενώ τα συμπτώματά της περιελάμβαναν κυστίδια μέσα ή γύρω από το στόμα, που είναι ένα από τα κυρίαρχα σημάδια μόλυνσης από έρπητα», όπως επισημαίνει η Rasmussen.

Επίσης, στο άρθρο τους οι Arbøll και η Rasmussen τονίζουν ότι από το περιεχόμενο των κειμένων της Μεσοποταμίας προκύπτει ότι η πρακτική των ερωτικών φιλιών ήταν από τότε ευρύτατα διαδεδομένη σε ευρύτερες γεωγραφικά περιοχές από αυτές που περιγράφονται στο πολύ μεταγενέστερο κείμενο της Νότιας Ασίας. Ως εκ τούτου, οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι τα φιλιά δεν είχαν μία σαφή και μονοτοπική προέλευση, αλλά ήταν μια πολύ οικεία και πανανθρώπινη πρακτική. Πρόκειται για συμπέρασμα που συμφωνεί με ο,τι γνωρίζουμε μέχρι σήμερα για τη βιολογική εξέλιξη της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Η εξελικτική καταγωγή του πάθους μας για φιλιά

Αν και ιδιαίτερα διαδεδομένο τόσο στον άνθρωπο όσο και σε ορισμένα άλλα είδη ζώων, το φιλί είναι μια αξιοπερίεργη και ασαφής συμπεριφορά, αφού με αυτήν εκδηλώνουμε ποικίλα συναισθήματα: από την οικογενειακή ή τη φιλική τρυφερότητα μέχρι τη στάση υποταγής, και από την πιο υποκριτική κοινωνική συμπεριφορά μέχρι την πιο φλογερή έκφραση του ερωτικού πάθους. Πράγματι, αυτή η συνήθως ευχάριστη στοματική επαφή επιτρέπει την ανταλλαγή πολλών πληροφοριών μεταξύ των ανθρώπων ή των ζώων που φιλιούνται.

Πάντως, τα περισσότερα είδη ζώων δεν υιοθετούν τα φιλιά ως έκφραση ερωτικής τρυφερότητας ή γονεϊκής στοργής, μολονότι διαθέτουν πιθανά ανάλογα αισθήματα. Λαμπρές εξαιρέσεις στο ζωικό βασίλειο αποτελούν οι στενότεροι εξελικτικά συγγενείς μας, δηλαδή οι μεγάλοι ανθρωποειδείς πίθηκοι (γορίλες, χιμπαντζήδες, μπονόμπο). Ειδικότερα, οι μπονόμπο θεωρούνται, από αυτήν την άποψη, οι πλέον εξελιγμένοι πίθηκοι, αφού χρησιμοποιούν εξίσου συχνά με εμάς το φιλί με τη γλώσσα (το γαλλικό φιλί) για να εκφράζουν τα συναισθήματά τους!

Για τους εξελικτικούς βιολόγους, δεν υπάρχει τίποτα το εκπληκτικό ή το μυστηριώδες στο γεγονός ότι, όπως και εμείς οι άνθρωποι, διάφορα πρωτεύοντα θηλαστικά επιδεικνύουν συχνότατα αυτή τη συμπεριφορά. Μάλιστα αρκετοί ειδικοί θεωρούν ότι αυτό δεν είναι μόνο απολύτως φυσικό αλλά και εξελικτικά προβλέψιμο.

Ηδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1960, ο διάσημος Βρετανός ζωολόγος και συγγραφέας Ντέσμοντ Μόρις (Desmond Morris) διατύπωσε την εικασία ότι το ανθρώπινο φιλί μπορεί να προέκυψε από μια πολύ κοινή μητρική πρακτική των μακρινών μας προγόνων: η μητέρα μασά πρώτα την τροφή και μετά την προσφέρει στόμα με στόμα στα μικρά της (βλ. D. Morris «Ο γυμνός πίθηκος», εκδ. Κέδρος).

Εξάλλου, αυτή η πρακτική είναι ευρέως διαδεδομένη και στους σημερινούς μεγάλους πιθήκους. Δεδομένης μάλιστα της κοινής εξελικτικής καταγωγής και της στενότερης βιολογικής συγγένειας του ανθρώπου με αυτούς, είναι μάλλον λογικό να υποθέσει κανείς ότι και τα είδη της οικογένειας των ανθρωπιδών χρησιμοποιούσαν την ίδια μέθοδο διατροφής των μικρών τους.

Το να πιέζουν οι ανθρωπίδες μητέρες τα χείλη τους πάνω στα χείλη των πεινασμένων ή των φοβισμένων μικρών της για να τα παρηγορήσουν ή να τα καθησυχάσουν, ίσως υπήρξε το αποφασιστικό βήμα για τη μετέπειτα εξέλιξη της συμπεριφοράς του φιλιού, το οποίο, ενώ είχε διαφοροποιηθεί από την τροφή, διατηρούσε την υψηλή συναισθηματική και παρηγορητική του λειτουργία. Από εδώ και πέρα η σύνδεση αυτής της αρχικά καθησυχαστικής και ευχάριστης συμπεριφοράς με μη διατροφικά ήθη -τρυφερότητα, ερωτική συμπεριφορά- ήταν ζήτημα χρόνου.

Αν, όπως όλα δείχνουν, αυτή ήταν η εξελικτική προέλευση της συγκεκριμένης συμπεριφοράς, τότε απομένει να κατανοήσουμε από ποιους συγκεκριμένους βιοχημικούς μηχανισμούς εξαρτάται και μέσα από ποιες εγκεφαλικές δομές εκδηλώνεται.