Το πρώτο ανθρώπινο έμβρυο του… δοκιμαστικού σωλήνα

Πριν από δύο εβδομάδες ανακοινώθηκε σε αποκλειστικό άρθρο της βρετανικής εφημερίδας Guardian ότι η δρ Magdalena Zernicka-Goetz και η ομάδα της κατάφεραν να δημιουργήσουν εργαστηριακά ένα πρότυπο ανθρώπινου εμβρύου στα πρώιμα στάδια της διαφοροποίησής του. Το εντυπωσιακό είναι ότι αυτό το πρώτο εργαστηριακά δημιουργημένο πρότυπο ανθρώπινου εμβρύου δεν προήλθε από την ένωση ωαρίων και σπερματοζωαρίων, αλλά από τη διαφοροποίηση ανθρώπινων βλαστοκυττάρων. Τα βλαστικά κύτταρα ή βλαστοκύτταρα είναι τα πολυδύναμα και αδιαφοροποίητα εμβρυϊκά κύτταρά μας που μπορούν να διαφοροποιηθούν σε όλα τα γνωστά είδη κυττάρων που υπάρχουν στο σώμα μας και γι’ αυτό αποτελούν σήμερα το βασικό αντικείμενο έρευνας της βιοτεχνολογίας και της εφαρμοσμένης βιοϊατρικής.

Την ανακοίνωση αυτού του νέου βιοτεχνολογικού επιτεύγματος έκανε στο ετήσιο συνέδριο της Διεθνούς Εταιρείας για την Ερευνα των Βλαστοκυττάρων που έγινε αυτόν τον μήνα στη Βοστόνη η Magdalena Zernicka-Goetz, καθηγήτρια Βιολογίας και Βιολογικής Μηχανικής στο βρετανικό Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ και στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Καλιφόρνιας (CalTech). Παρουσιάζοντας εκεί το νέο εργαστηριακό της επίτευγμα είπε: «Θέλω να τονίσω ότι δεν είναι ανθρώπινα έμβρυα. Είναι απλώς μοντέλα εμβρύων, αλλά είναι πολύ συναρπαστικά επειδή μοιάζουν πολύ με ανθρώπινα έμβρυα», προσθέτοντας ότι «πρόκειται για ένα πολύ σημαντικό μονοπάτι προς την ανακάλυψη του γιατί τόσες πολλές εγκυμοσύνες αποτυγχάνουν».

Πράγματι, αυτά τα μοντέλα των πρώιμων ανθρώπινων εμβρυακών δομών που δημιουργήθηκαν εργαστηριακά διαθέτουν μόνο ορισμένα από τα χαρακτηριστικά ενός φυσικού εμβρύου, δεν τα έχουν όλα. Και μολονότι δεν διαφοροποιούνται σε ιστούς π.χ. της καρδιάς ή του εγκεφάλου, είναι η πρώτη φορά που δημιουργήθηκε από βλαστικά κύτταρα ένα μοντέλο ανθρώπινων εμβρυακών δόμων που διαθέτει τα τρία πρώτα στρώματα ιστού των πραγματικών εμβρύων.

Από τα συνθετικά έμβρυα ποντικών στα ανθρώπινα

Ωστόσο, πριν από έναν χρόνο, η Zernicka-Goetz και η ομάδα της, μαζί με μια ομάδα στο Ισραήλ, είχαν ανακοινώσει και κατόπιν δημοσιεύσει στο εκλεκτό επιστημονικό περιοδικό «Nature» (25-8-22), τη δημιουργία στο εργαστήριο των πρώτων εμβρυϊκών μοντέλων από βλαστοκύτταρα ποντικού. Σε αντίθεση με τα νέα μοντέλα των ανθρώπινων συνθετικών εμβρύων, τα συνθετικά έμβρυα των ποντικών έφτασαν μέχρι την αρχή διαφοροποίησης των ιστών του εγκεφάλου, της καρδιάς και του εντερικού σωλήνα των ποντικών.

Και όπως παραδέχτηκε πριν από ένα χρόνο, με αυτά τα πειράματα θέλησε να διαφωτίσει τους μηχανισμούς που ενεργοποιούνται κατά την περίοδο «black box» («μαύρο κουτί») της εμβρυακής ανάπτυξης, πέρυσι στους ποντικούς και φέτος στους ανθρώπους.

Ο σκοπός, λοιπόν, τόσο των περσινών ερευνών για τα συνθετικά εμβρυακά μοντέλα των ποντικών, όσο και τα φετινά των ανθρώπων ήταν να διευκρινιστούν οι διεργασίες διαφοροποίησης των εμβρύων κατά τη διάρκεια της περιόδου ανάπτυξης του «μαύρου κουτιού», η οποία ξεκινά από την 14η μέρα της εμβρυακής ανάπτυξης μέχρι τις επόμενες πιο προχωρημένες φάσεις διαφοροποίησης των εμβρύων.

Πρόκειται για μια ιδιαίτερα σκοτεινή περίοδο της ανθρώπινης εμβρυακής διαφοροποίησης που σχετίζεται με μια σειρά από παθήσεις και αποβολές των εμβρύων κατά την κύησή τους. Και οι ερευνητές ελπίζουν ότι αυτά τα νέα τεχνητά μοντέλα ανθρώπινων εμβρύων θα καταφέρουν να ρίξουν νέο φως στο «μαύρο κουτί» της ανθρώπινης ανάπτυξης.

Πάντως, η λέξη-κλειδί για την κατανόηση αυτών των πρωτοποριακών ερευνών είναι η έννοια «εμβρυακά “μοντέλα”», αφού αυτά που προκύπτουν από αυτές τις έρευνες δεν είναι πλήρη έμβρυα αλλά εμβρυώδη μοντέλα παρόμοια με τα πραγματικά έμβρυα. Πρόκειται δηλαδή για ζωντανά εργαστήρια για τη λεπτομερή μελέτη των μηχανισμών διαφοροποίησης και της ανάπτυξης των ανθρώπινων εμβρύων. Χάρη στα εμβρυώδη μοντέλα μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα και -στο μέλλον- να αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικότερα το γιατί πολλές κυήσεις αποτυγχάνουν ή γιατί εμφανίζονται μια σειρά από σοβαρές ασθένειες που σχετίζονται στενά με την περίοδο της ανάπτυξης του εμβρύου.

Και όλα αυτά είναι εφικτά επειδή «μπορούμε με τον κατάλληλο επαναπρογραμματισμό των βλαστικών κυττάρων να δημιουργήσουμε συνθετικά εμβρυϊκά μοντέλα που μοιάζουν πολύ με ανθρώπινα έμβρυα», όπως δήλωσε η Zernicka-Goetz. Προσθέτοντας όμως ότι δεν υπάρχει καμία άμεση προοπτική να χρησιμοποιηθούν κλινικά αυτά τα ανθρώπινα εμβρυϊκά μοντέλα, διότι όπως είπε: «Θα ήταν παράνομο να εμφυτευθούν στη μήτρα ενός ασθενούς και δεν είναι ακόμη σαφές αν οι δομές αυτές έχουν τη δυνατότητα να συνεχίσουν να ωριμάζουν πέρα από τα πρώτα στάδια της ανάπτυξης».

Εξάλλου, οι έρευνες για τη δημιουργία των πρώτων ανθρωπίνων συνθετικών εμβρύων στο εργαστήριο εγείρουν και πολλά κρίσιμα νομικά και βιοηθικά ερωτήματα. Αλλωστε, πολλές ανεπτυγμένες χώρες δεν έχουν καν ειδικούς νόμους που να διέπουν τη δημιουργία ή τη θεραπεία μέσω συνθετικών εμβρύων.

Τόσο στη Βρετανία και τις ΗΠΑ, όσο και στις περισσότερες χώρες της Ε.Ε., η δημιουργία των πρώτων ανθρωπίνων συνθετικών εμβρύων στο εργαστήριο εγείρει κρίσιμα νομικά και ηθικά προβλήματα, επειδή αυτές οι χώρες δεν διαθέτουν (ακόμη) σαφείς κανόνες ή ένα καθιερωμένο νομικό πλαίσιο που να διέπει τη δημιουργία ή τη θεραπευτική μέσω συνθετικών εμβρύων που προέρχονται από ανθρώπινα βλαστοκύτταρα.