Αξιολογώντας τα υπέρ και τα κατά της νέας εποχής των αλγορίθμων

Αν ως «αλγόριθμο» ορίσουμε τη συνταγή που καθορίζει επακριβώς τη συγκεκριμένη αλληλουχία βημάτων που απαιτούνται για την εκτέλεση ενός έργου και την επίλυση ενός προβλήματος, τότε δύσκολα θα αμφισβητούσε κανείς ότι οι σημερινές κοινωνίες έχουν εισέλθει ανεπιστρεπτί στην «εποχή των αλγορίθμων».

Η πανταχού παρουσία των αλγορίθμων, μέσω της μαζικής χρήσης ψηφιακών υπολογιστικών μηχανών, έχει μεταμορφώσει -άλλοτε διευκολύνοντας και άλλοτε δυσχεραίνοντας- κάθε πτυχή της ανθρώπινης ζωής. Ετσι, με ή παρά τη θέλησή μας, είμαστε υποχρεωμένοι να καταφεύγουμε καθημερινά σε κάποια μορφή ψηφιακής τεχνολογίας και να χρησιμοποιούμε (συνήθως παθητικά) διάφορες υπολογιστικές μηχανές, μολονότι ενδέχεται να μη γνωρίζουμε τίποτα για τις μεγάλες επιστημονικές ιδέες και τις τεχνολογικές καινοτομίες που οδήγησαν στη δημιουργία τους.

Το βιβλίο «Η εποχή των αλγορίθμων», που μόλις κυκλοφόρησε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, απευθύνεται σε όσες ή όσους αναγνώστες προβληματίζονται και ανησυχούν για το ευρύτατο φάσμα εφαρμογών της τεχνολογίας των αλγορίθμων σε όλους τους τομείς της ατομικής και συλλογικής μας ζωής.

Μολονότι με τους αλγορίθµους οι σύγχρονοι άνθρωποι φαίνεται πως κατάφεραν να επινοήσουν το τεχνολογικό εργαλείο που ανέκαθεν ονειρεύονταν, κάτι μας ανησυχεί. Μήπως οι ταχυδρόμοι είναι υπό εξαφάνιση; Οι αλγόριθμοι καταστρέφουν θέσεις εργασίας. Μια ασφαλιστική εταιρεία πρέπει να αποζημιώσει το θύμα ενός ατυχήµατος; Το ποσό της αποζημίωσης θα το υπολογίσει κάποιος κυνικός αλγόριθμος. Το χρηματιστήριο καταρρέει; Υπεύθυνοι είναι οι συναλλακτικοί αλγόριθμοι. Οι νόμοι περιορίζουν τις πολιτικές ελευθερίες; Μας κατασκοπεύουν οι κυβερνητικοί αλγόριθμοι. Νικούν οι αλγόριθμοι τον άνθρωπο στο σκάκι; Πολύ σύντομα οι έξυπνοι αλγόριθμοι θα µας εξουσιάζουν.

Γιατί όλο και περισσότεροι άνθρωποι θεωρούν τους αλγορίθµους πηγή ή αιτία των κοινωνικών δεινών τους; Σύμφωνα με τους συγγραφείς αυτού του καλογραμμένου και πυκνού θεματικά βιβλίου, αυτή η νέα εκδοχή της τεχνολογικής δυσανεξίας οφείλεται όχι τόσο στην τεχνολογία των αλγορίθμων αλλά στο ότι, πολύ συχνά, τους χρησιμοποιούμε δίχως να γνωρίζουμε την πραγματική φύση και τη λειτουργία τους.

Οπως επισημαίνουν, οι περισσότεροι άνθρωποι «τρέμουμε τους αλγορίθµους, γιατί φαντάζουν μυστηριώδεις, µε απόκοσμες δυνάμεις και προθέσεις κακές». Στα 20 κεφάλαια-θεματικές ενότητες του βιβλίου τους, υποβάλλουν σε αυστηρό ορθολογικό έλεγχο τις πιο τεχνοφοβικές εικασίες και ενίοτε καταφέρνουν να διαλύσουν τις παράλογες ανησυχίες και τις πιο σκοταδιστικές προκαταλήψεις μας.

Η στρατηγική που υιοθετούν είναι να διαχωρίσουν συστηματικά και επιμελώς τις πραγματικές απειλές από τις παιδαριώδεις φαντασιώσεις, τους βάσιμους και δικαιολογημένους φόβους από τις αστήρικτες αλλά ιδιαιτέρως διαδεδομένες ανησυχίες. Αναγνωρίζοντας ρητά ότι οι αλγόριθμοι, όπως και κάθε άλλη ανθρώπινη τεχνολογική καινοτομία, είναι δυνατόν να έχουν τόσο θετικές όσο και αρνητικές επιπτώσεις, αλλά δεν έχουν δικές τους προθέσεις, αυτόνομες από τους δημιουργούς, τους χρήστες και τις κοινωνίες που χρησιμοποιούν τις αλγοριθμικές τεχνολογίες.

Τέλος, δυο λόγια για τους συγγραφείς: Ο Serge Abiteboul είναι Γάλλος επιστήμονας των υπολογιστών στο INRIA (Institut National de Recherche en Informatique et en Automatique) και µέλος του διοικητικού συµβουλίου του ARCEP (Autorité de Régulation des Communications Électroniques et des Postes). Εχει διατελέσει επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ, ενώ υπήρξε ιδρυτικό στέλεχος της εταιρείας Xyleme.

Ο Gilles Dowek είναι Γάλλος ερευνητής στον τοµέα της Επιστήµης των Υπολογιστών και συγγραφέας πολλών δηµοφιλών επιστηµονικών έργων, αλλά και βιβλίων σχετικών µε τη γνωσιολογία της Επιστήµης των Υπολογιστών και τη δεοντολογία στον ψηφιακό κόσµο. Το βιβλίο του «Computation, Proof, Machine» (Cambridge University Press) τιµήθηκε µε το βραβείο φιλοσοφίας της Γαλλικής Ακαδηµίας.