Η κλωνοποίηση 20 χρόνια μετά την Ντόλι

Πριν από μερικές ημέρες έκλεισαν είκοσι χρόνια από τότε που ανακοινώθηκε επίσημα η γέννηση της περίφημης προβατίνας «Ντόλι» (Dolly), του πρώτου θηλαστικού που δημιουργήθηκε στο εργαστήριο μέσω γενετικής κλωνοποίησης.

Η εικόνα της βρέθηκε αμέσως στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων και στα εξώφυλλα των σημαντικότερων περιοδικών του κόσμου και, επί σειρά ετών, η περιπέτειά της θα απασχολεί όχι μόνο τους ειδικούς επιστήμονες αλλά και τα διεθνή ΜΜΕ.

Το επίμονο ενδιαφέρον για τη ζωή της Ντόλι οφείλεται, προφανώς, στις πολύ ιδιαίτερες συνθήκες με τις οποίες ήρθε στον κόσμο, δηλαδή μέσω κλωνοποίησης, καθώς και στις ασύλληπτες τεχνολογικές δυνατότητες που, πρώτη φορά, άνοιξε για την ανθρωπότητα αυτή η μεγάλη εργαστηριακή επιτυχία.

Για παράδειγμα, τότε, οι πάντες θεωρούσαν βέβαιο ότι ήταν μόνο θέμα χρόνου το να καταφέρει η νέα βιοτεχνολογία να δημιουργήσει πιστά βιολογικά αντίγραφα των πολύ αγαπημένων ανθρώπων ή κατοικίδιων ζώων που είχαν μόλις πεθάνει ή να παραγάγει σειρές από οργανισμούς με ιδιαίτερα επωφελή -για τους ανθρώπους- σωματικά χαρακτηριστικά κ.ο.κ.

Τι απέμεινε σήμερα, μετά από μια εικοσαετία, από αυτές τις τεχνολογικές υποσχέσεις; Πώς εξελίχθηκε η συγκεκριμένη γενετική τεχνολογία και ποιες συνέπειες είχε η επινόησή της;

Η κλωνοποίηση της Ντόλι, στις 5 Ιουλίου 1996, έγινε εφικτή χάρη στην εφαρμογή μιας νέας βιοτεχνολογικής μεθόδου: της μεταφοράς του πυρήνα ενός ενήλικου κυττάρου.

Πιο συγκεκριμένα, η Ντόλι ήταν το πρώτο θηλαστικό που δημιουργήθηκε από τη μεταμόσχευση σε ένα ωάριο προβατίνας ενός κυτταρικού πυρήνα που προερχόταν από κύτταρο μαστού ενήλικου προβάτου.

Με άλλα λόγια, για να δημιουργήσουν την Ντόλι, οι ερευνητές έπρεπε όχι μόνο να δημιουργήσουν πολλά ωάρια-δέκτες χωρίς πυρήνα αλλά και να εμφυτεύσουν με επιτυχία μέσα σε αυτά τον πυρήνα που είχαν αφαιρέσει από ενήλικα κύτταρα πρόβατου.

Η εργαστηριακή σύντηξη του ξένου πυρήνα με το ωοκύτταρο διευκολύνεται, συνήθως, με τη βοήθεια ηλεκτρικού σοκ.

Κατόπιν, το «νέο» κύτταρο, αφού εμφυτευτεί στη μήτρα μιας θετής μητέρας, αρχίζει να πολλαπλασιάζεται και να διαφοροποιείται σε έμβρυο προβάτου, από το οποίο τελικά θα προκύψει ένα φυσιολογικό προβατάκι, που θα είναι το πιστό γενετικό αντίγραφο του οργανισμού που έδωσε τον πυρήνα.

Σήμερα, αυτή η μέθοδος «κλωνοποίησης μέσω μεταφοράς πυρήνα» θεωρείται μια σχετικά απλή και τυποποιημένη τεχνική της γενετικής μηχανικής. Πριν από μια εικοσαετία, όμως, η εφαρμογή όλων αυτών των βημάτων ήταν, κυριολεκτικά, ένας εργαστηριακός άθλος.

Δικαίως λοιπόν, η κλωνοποίηση της Ντόλι καταγράφτηκε στην ιστορία της επιστήμης ως ένα μεγάλο βιοτεχνολογικό επίτευγμα το οποίο πραγματοποίησαν οι Ιαν Γουίλμουτ και Κιθ Κάμπελ στο περίφημο Ινστιτούτο Ρόσλινγκ, στο Εδιμβούργο της Σκοτίας.

Ομως, η πραγματική σημασία της πρώτης επιτυχημένης κλωνοποίησης θηλαστικού ήταν ότι ανέτρεψε ένα από τα βασικά δόγματα της αναπτυξιακής βιολογίας.

Μέχρι τότε, οι γενετιστές και οι εμβρυολόγοι ήταν πεπεισμένοι ότι στους πιο περίπλοκους οργανισμούς, όπως τα θηλαστικά, ο πυρήνας ενός ενήλικου και άρα ήδη διαφοροποιημένου κυττάρου δεν θα μπορούσε ποτέ να «αντιστρέψει τον χρόνο», να αποδιαφοροποιηθεί και να προσφέρει το γενετικό υλικό για τη δημιουργία ενός γονιμοποιημένου τεχνολογικά ωαρίου από το οποίο, τελικά, θα προκύψει ένας οργανισμός που θα είναι το πιστό αντίγραφο ή κλώνος του αρχικού οργανισμού που έδωσε τον πυρήνα.

Η κλωνοποίηση της Ντόλι -αλλά και πολλών άλλων θηλαστικών που ακολούθησαν- είναι η καλύτερη απόδειξη ότι αυτό το απαγορευτικό δόγμα δεν ισχύει.

Και η ανθρώπινη κλωνοποίηση;

Η ανακοίνωση της δημιουργίας του πρώτου κλωνοποιημένου θηλαστικού θα δημιουργήσει -κυρίως στους μη ειδικούς- όχι μόνο υπερβολικές ελπίδες αλλά και παράλογους φόβους σχετικά με τη δυνατότητα άμεσης εφαρμογής αυτής της βιοτεχνολογίας σε ανθρώπους.

Χωρίς υπερβολή, θα μπορούσε κανείς να μιλήσει για «υστερία με την κλωνοποίηση» που είχε καταλάβει τα ΜΜΕ τα οποία, επί σειρά ετών, βομβάρδιζαν τους ανυποψίαστους πολίτες με τα πιο εξωφρενικά ή τρομολαγνικά σενάρια: οι περισσότερες γενετικές ασθένειες θα εξαλείφονταν, το όνειρο της άφθονης και υψηλής ποιότητας τροφής για όλους θα μπορούσε επιτέλους να υλοποιηθεί χάρη στη νέα βιοτεχνολογία.

Ταυτόχρονα, όμως, θα μπορούσαν να δημιουργηθούν στρατιές από ανθρώπινους κλώνους με προδιαμορφωμένα χαρακτηριστικά!

Είκοσι χρόνια μετά, ελάχιστες από αυτές τις προβλέψεις επαληθεύτηκαν, ενώ οι απειλές για το ανθρώπινο είδος αποδείχτηκαν αβάσιμες: όχι τόσο επειδή ήταν παράλογες, αλλά επειδή ήταν πρακτικά ανεφάρμοστες!

Παρ’ όλα αυτά, η γέννηση της Ντόλι θα πυροδοτήσει εντυπωσιακές εξελίξεις στη βασική έρευνα και τεχνολογία των γονιδίων. Εξελίξεις που υπερβαίνουν κατά πολύ τις αρχικές προσδοκίες και τις πρακτικές εφαρμογές της κλωνοποίησης.

Για παράδειγμα, σήμερα η «κλωνοποίηση μέσω μεταφοράς πυρήνα», η τεχνική που δημιούργησε την Ντόλι, θεωρείται πλέον ξεπερασμένη.

Οσο για τη δημιουργία ανθρώπινων κλώνων για βιοϊατρικούς σκοπούς, είναι μια προοπτική που απορρίπτεται από την επιστημονική κοινότητα επειδή, αφενός, δεν προσφέρει κανένα βιοϊατρικό πλεονέκτημα και, αφετέρου, ενέχει απαράδεκτα υψηλούς κινδύνους.

Συνεπώς, όπως όλα δείχνουν, τόσο οι επιστήμονες όσο και οι κυβερνήσεις δεν επενδύουν πλέον στο αβέβαιο εγχείρημα της ανθρώπινης κλωνοποίησης!

Οσο για τη μαζική εφαρμογή της κλωνοποίησης σε ζώα ή φυτά, για διατροφικούς και οικονομικούς λόγους, και αυτή επίσης, μολονότι παρουσιάζει αυξητικές τάσεις, παραμένει σχετικά χαμηλή.

Στις ΗΠΑ και στην Κίνα καταφεύγουν κυρίως σε τεχνικές κλωνοποίησης γονιδίων για να ενισχύσουν επιλεκτικά ορισμένα χαρακτηριστικά των ζώων ή των φυτών. Ενώ πέρυσι στην Ε.Ε., το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποφάσισε να απαγορεύσει την παραγωγή ή κατανάλωση ανθρώπινων τροφών που έχουν προκύψει από κλωνοποίηση.

Ισως η πιο σημαντική συμβολή της κλωνοποίησης αφορά την ανάπτυξη νέων τεχνικών διαχείρισης των πολυδύναμων βλαστικών κυττάρων, στα οποία πια εστιάζουν οι περισσότερες έρευνες.

Μολονότι η κλωνοποίηση δεν βρίσκεται πια στην πρώτη γραμμή των ερευνών, χωρίς αυτήν θα ήταν αδιανόητη η ταχύτατη ανάπτυξη των πιο πρόσφατων βιοτεχνολογικών κατακτήσεων.

Πράγματι, η επιτυχία της Ντόλι άνοιξε τον δρόμο σε νέες ιδέες σχετικά με τη διαχείριση των βλαστικών κυττάρων και τις ασύλληπτες εφαρμογές τους στην ιατρική.

Ολοένα και περισσότεροι ερευνητές, σήμερα, χρησιμοποιούν τις τεχνικές κλωνοποίησης για να παραγάγουν αδιαφοροποίητα βλαστικά κύτταρα τα οποία, όπως ελπίζουν, θα καταφέρουν να αποκαταστήσουν τους κατεστραμμένους από κάποια ασθένεια ανθρώπινους ιστούς.

Οσο για την ευφάνταστη ιδέα της δημιουργίας ανθρώπινων κλώνων με προκαθορισμένα βιοψυχολογικά χαρακτηριστικά, έχει εγκαταλειφθεί επειδή, εν τω μεταξύ, έγινε κατανοητό ότι αυτοί οι κλώνοι θα έμοιαζαν μόνο εξωτερικά με το αρχικό πρότυπο.

Εξάλλου, όπως κατ’ επανάληψη έχει διαπιστωθεί, ακόμη και οι πραγματικοί δίδυμοι που μεγαλώνουν στο ίδιο περιβάλλον, δεν εκδηλώνουν τις ίδιες ικανότητες ούτε συμπεριφέρονται με πανομοιότυπο τρόπο.