Παρά τον ενθουσιασμό των ΜΜΕ διεθνώς (για τις «συναρπαστικές δυνατότητες» στην καταπολέμηση του καρκίνου), με βάση τη μελέτη του Κέντρου Ερευνας Καρκίνου Fred Hutchinson του Σιάτλ, όπως εξηγούν στην «Εφ.Συν.» εξειδικευμένοι γιατροί, η θεραπεία έχει πολύ δρόμο να διανύσει μέχρι να την εξυμνήσουμε ως το φάρμακο για τον καρκίνο, δηλαδή τη λύση για όλους τους καρκίνους.
Για την ώρα, έχει χρησιμοποιηθεί μόνο για την αντιμετώπιση καρκίνων του αίματος. Γιατί λοιπόν τόσος ντόρος; Ισως, γιατί η συγκεκριμένη έρευνα θα χρηματοδοτηθεί από τον Λευκό Οίκο με το «αστρονομικό» ποσό του ενός δισ. δολαρίων, που πολλοί επιστήμονες εποφθαλμιούν
Είναι η πρόσφατα πολυδιαφημισμένη ως «πρωτοφανής» θεραπεία του καρκίνου τόσο επαναστατική όσο λέγεται ότι είναι;
Προς το παρόν, είναι πολύ νωρίς, για να πει κανείς κάτι τέτοιο. Κατ’ αρχάς δεν είναι καινούργια -είχε πρωτοπαρουσιαστεί το 2010-, δεν είναι το φάρμακο για τον καρκίνο -αφορά συγκεκριμένους αιματολογικούς καρκίνους- και βρίσκεται πολύ μακριά από την τελειοποίησή της, πόσω μάλλον την έγκρισή της από τους αρμόδιους οργανισμούς φαρμάκων και τη διαθεσιμότητά της στους ασθενείς.
Τις τελευταίες μέρες έκανε τον γύρο του κόσμου η είδηση για μια θεραπεία με «συναρπαστικές δυνατότητες» στην καταπολέμηση του καρκίνου, με αφορμή την παρουσίαση αποτελεσμάτων μιας μελέτης, από τον ερευνητή ανοσοθεραπείας και ογκολόγο στο Κέντρο Ερευνας Καρκίνου Fred Hutchinson του Σιάτλ, Στάνλεϊ Ριντέλ.
Σε συνέντευξη Τύπου που δόθηκε στο πλαίσιο της ετήσιας συνάντησης της Αμερικανικής Ενωσης για την Πρόοδο της Επιστήμης, ο Ριντέλ μίλησε για «πρώιμα δεδομένα άνευ προηγουμένου».
Σύμφωνα με τον ίδιο, σε μια μελέτη η θεραπεία εξάλειψε όλα τα συμπτώματα στο 94% των συμμετεχόντων με οξεία λεμφοβλαστική λευχαιμία, ενώ σε άλλους καρκίνους του αίματος είχε ποσοστά ανταπόκρισης που ξεπερνούσαν το 80%.
Περισσότεροι -δε- από τους μισούς ασθενείς που ήταν άρρωστοι πέρα από κάθε ελπίδα, βίωσαν πλήρη ύφεση, ανέφερε.
Η γνώμη των ειδικών
Η «Εφ.Συν.» διάβασε τα ανά τον κόσμο, στην πλειονότητά τους συνεπαρμένα με τη «νέα» θεραπεία, δημοσιεύματα που ήρθαν μετά τις ανακοινώσεις του Ριντέλ.
Δεδομένου ότι η έρευνα του Ριντέλ δεν έχει ακόμη αξιολογηθεί -από εξειδικευμένους γιατρούς εκτός της ομάδας του, οι οποίοι να εγγυώνται γι’ αυτήν, που είναι η πρότυπη διαδικασία η οποία ακολουθείται (peer review)- και συνεπώς είναι δύσκολο να διατιμηθεί, απευθυνθήκαμε στην ομάδα ειδικών επιστημόνων του Κέντρου Ανοσολογίας και Ανοσοθεραπείας του Καρκίνου του Νοσοκομείου «Αγιος Σάββας».
Με επικεφαλής τον Κώστα Μπαξεβάνη, η ομάδα εξηγεί τους λόγους για τους οποίους πρέπει να είμαστε τουλάχιστον με τα σημερινά δεδομένα επιφυλακτικοί γι’ αυτή τη μορφή θεραπείας.
«Αποτελέσματα μελετών που ασχολούνται με την παθητική ανοσοθεραπεία έχουμε πάρα πολλά από το 2010 και μετά. Αρα, δεν μιλάμε για κάτι καινούργιο. Το βασικότερο πρόβλημα που δεν έχει επιτρέψει στη συγκεκριμένη θεραπεία όλο αυτό τον καιρό να πάρει έγκριση από τον Αμερικανικό Οργανισμό Φαρμάκων, για να φτάσει στους ασθενείς, είναι ότι δεν έχει τυποποιηθεί ο τρόπος εφαρμογής της, είναι χρονοβόρα, απαιτεί εξαιρετικά εξειδικευμένη και δαπανηρή υποδομή, ενώ δεν είναι το ίδιο αποτελεσματική για όλους τους ασθενείς και μπορεί να προκαλέσει σοβαρές παρενέργειες, μέχρι θανάτους», εξηγεί ο Κ. Μπαξεβάνης.
«Εχουμε πολύ υψηλά ποσοστά πλήρους αντίδρασης σε ασθενείς που έχουν αποτύχει με όλες τις άλλες συμβατικές θεραπείες, συμπεριλαμβανομένης της μεταμόσχευσης μυελού των οστών», δήλωνε ο Ριντέλ κατά τη διάρκεια της ενημέρωσης της περασμένης εβδομάδας.
Ωστόσο, λίγες μέρες αργότερα το BBC αποκάλυψε ότι επτά από τους ασθενείς που συμμετείχαν, είχαν ανοσολογικές αποκρίσεις τόσο σοβαρές, που χρειάστηκε να νοσηλευθούν στην εντατική, ενώ για δύο από αυτούς τους ασθενείς το αποτέλεσμα ήταν να χάσουν τη ζωή τους.
Για λίγους
Οι κίνδυνοι αυτοί είναι για τον Κ. Μπαξεβάνη το μεγαλύτερο εμπόδιο που έχει να ξεπεράσει η παθητική ανοσοθεραπεία.
Αλλά ακόμα και αγνοώντας τις δυνητικά θανατηφόρες παρενέργειες, που ο Ριντέλ ελπίζει ότι μπορούν να αποφευχθούν, χρησιμοποιώντας χαμηλότερες δόσεις της θεραπείας, η θεραπεία έχει πολύ δρόμο να διανύσει μέχρι να την εξυμνήσουμε ως το φάρμακο για τον καρκίνο, δηλαδή τη λύση για όλους τους καρκίνους. Για την ώρα έχει χρησιμοποιηθεί μόνο για την αντιμετώπιση καρκίνων του αίματος.
«Χωρίς να θέλει κανείς να αποδυναμώσει την πιθανότητα η θεραπεία αυτή να εξελιχθεί σε κάτι πολύ καλό μελλοντικά, η πραγματικότητα είναι ότι απευθύνεται μόνο στους ασθενείς με Β λευχαιμίες, προς το παρόν. Ακόμα απέχουμε από αυτό που υπονοείται ή και λέγεται ευθαρσώς με τη διάσταση που πήρε το αποτέλεσμα μιας μελέτης, ότι βρέθηκε δηλαδή το φάρμακο για τον καρκίνο. Δεν πρέπει να δίνουμε ελπίδες. Κάτι τέτοιο αποτελεί παραπληροφόρηση», σημειώνει η Σόνια Περέζ, επιστημονική υπεύθυνη, επικεφαλής του Εργαστηρίου Παρακολούθησης του Ανοσοποιητικού, του Κέντρου του «Αγ. Σάββα».
Δυσανάλογη προβολή
Η ομάδα του «Αγ. Σάββα» αναφέρει ότι η θεραπεία αυτή έχει πάρει πολλή δημοσιότητα σε σχέση με άλλες ανοσοθεραπείες που είναι διαθέσιμες, αποτελεσματικές και ασφαλείς για μια μεγάλη γκάμα καρκίνων.
Σε κάθε περίπτωση, σημειώνουν οι Ελληνες επιστήμονες, δεν είναι αυτή που θα λύσει το πρόβλημα του καρκίνου, αφού δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τους καρκίνους που σαρώνουν και αφορούν το 90% των καρκινοπαθών -με καρκίνους μαστού, εντέρου, προστάτη κ.λπ.
«Δεν υπάρχει φάρμακο για τον καρκίνο. Εχουμε όμως πολλά και καινούργια όπλα στη φαρέτρα μας. Και η ανοσολογία έχει φέρει μια πολύ μεγάλη αλλαγή στον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τον καρκίνο, πώς τον βλέπουμε, πόσο μεγάλη σημασία έχει το ανοσοποιητικό σύστημα στη χειραγώγηση του καρκίνου, στη μετατροπή του σε χρόνια νόσο, αλλά ακόμα όχι στην εξάλειψή του», επισημαίνει η Σ. Περέζ.
Ούτε καν οι ενθουσιασμένοι από τα ευρήματα ερευνητές πιστεύουν πραγματικά ότι αυτή θα είναι η «θεραπεία» του καρκίνου.
Η ομάδα του Ριντέλ, όπως και άλλοι πιο γνωστοί στην έρευνα της παθητικής κυτταρολογίας καθώς και οι πρωτεργάτες, αν θέλουν να εισαχθεί η παθητική ανοσοθεραπεία στις συνήθεις θεραπείες του καρκίνου θα πρέπει να συνεχίσουν να εργάζονται, για να κάνουν την τεχνική αυτή ασφαλέστερη και πιο αποτελεσματική και για όλους τους τύπους καρκίνου.
1. Τι είναι η παθητική ανοσοθεραπεία
Ενώ οι χημειοθεραπείες επιτίθενται απευθείας στους όγκους και τα καρκινικά κύτταρα, οι ανοσοθεραπείες ασχολούνται με την εξεύρεση τρόπων, προκειμένου να βοηθηθεί το ανοσοποιητικό σύστημα, να στηριχτεί και να αντιμετωπίσει τα καρκινικά κύτταρα.
Επειδή όμως τα καρκινικά κύτταρα είναι ειδήμονες στο να ξεπερνούν ή να κρύβονται από τις αντιδράσεις του ανοσοποιητικού, οι ανοσολόγοι πρέπει να βρίσκουν τρόπους, για να προκαλούν το ανοσοποιητικό σύστημα να δρα συνεχώς.
Ο ογκολογικός ασθενής έχει ανοσοκατεσταλμένο σύστημα, λόγω κατασταλτικών ενζύμων που παράγουν τα ίδια τα καρκινικά κύτταρα.
«Φανταστείτε έναν άνθρωπο, στον οποίο έχουν περάσει χειροπέδες στα χέρια και τον χτυπάνε. Αυτή είναι η σχέση του καρκίνου με το ανοσολογικό σύστημα», εξηγεί ο Κ. Μπαξεβάνης.
Ετσι, το 1983 στην Αμερική, ο Στίβεν Ρόζενμπεργκ σκέφτηκε, προκειμένου να βγάλει από τον άνθρωπο τις χειροπέδες και να μπορέσει να παλέψει, να πάρει κύτταρα από τον καρκινοπαθή, να τα ενεργοποιήσει σε ειδικούς κλιβάνους και να τα χορηγήσει (περίπου 2 δισ. κύτταρα) πίσω στον οργανισμό του.
Η βασική αρχή της θεραπείας αυτής είναι ότι τα κύτταρα αυτά, ενεργοποιημένα πλέον, μπορούν να επιτεθούν και να σκοτώσουν τα καρκινικά κύτταρα.
Από το 2000
Αυτό ήταν το πρώτο βήμα της παθητικής ανοσοθεραπείας, όπως ονομάζεται, με την οποία σήμερα ασχολείται και η ομάδα του Ριντέλ στο Σιάτλ.
Τα πρώτα αποτελέσματα της υπόθεσης του Ρόζενμπεργκ ήρθαν το 2000. Υπήρχαν ωστόσο, εξηγεί ο Κ. Μπαξεβάνης, δύο προβλήματα με τη μέθοδο: πρώτον, ότι αυτά τα κύτταρα μπορούσαν να σκοτώσουν και υγιή κύτταρα του ασθενή και, δεύτερον, ότι λόγω αυτής τους της αδυναμίας να κάνουν τον διαχωρισμό υγιών και καρκινικών κυττάρων, οι παρενέργειες ήταν τραγικές.
Τότε, ο Ρόζενμπεργκ ένωσε τις δυνάμεις του με τον Καρλ Τζουν και μαζί σκέφτηκαν να εξειδικεύσουν τα κύτταρα, μολύνοντάς τα με έναν ιό με τέτοιον τρόπο, ώστε να εκφράζουν στην επιφάνειά τους ειδικούς υποδοχείς, μέσω των οποίων θα μπορούσαν να αναγνωρίσουν ένα συγκεκριμένο μόριο πάνω στην επιφάνεια του καρκινικού κυττάρου που στις περισσότερες περιπτώσεις είναι το CD19.
Αυτό βρίσκεται μόνο σε Β λεμφοκύτταρα του υγιούς ιστού και βέβαια πάνω σε αιματολογικούς καρκίνους που προέρχονται από τα Β λεμφοκύτταρα (Β χρόνιες λευχαιμίες, Β λεμφοβλαστικές λευχαιμίες, Β λεμφώματα).
Η θεραπεία αυτή έφερε τα πρώτα θεαματικά αποτελέσματα το 2010. Με τον ίδιο τρόπο οι δύο άνδρες πήραν τα κύτταρα του ασθενούς, τα ενεργοποίησαν σε ειδικούς κλιβάνους, με τη διαφορά ότι αυτή τη φορά μέσω ενός ειδικού ιού τους έβαλαν αυτόν τον υποδοχέα ώστε να περιορίσουν τις τοξικές παρενέργειες και να έχουν ταυτόχρονα μεγαλύτερη απόδοση εναντίον του καρκίνου.
1 προς 1.000
Εκείνο που διαπίστωσαν είναι ότι κάθε τέτοιο τροποποιημένο κύτταρο ήταν σε θέση να σκοτώσει 1.000 καρκινικά κύτταρα που είχαν στην επιφάνειά τους το CD19, επομένως, θεωρητικά, με τη διοχέτευση 2 δισεκατομμυρίων κυττάρων, όπως έκαναν, θα σκότωναν 2 τρισεκατομμύρια καρκινικά κύτταρα, καθιστώντας τον ασθενή υγιή. Ακόμα, κατέγραψαν ότι τα κύτταρα παρέμεναν ενεργά για ένα και δύο χρόνια μέσα στον οργανισμό του ασθενούς, συνεχίζοντας να πολεμούν τον καρκίνο, σκοτώνοντας διαρκώς καρκινικά κύτταρα, τα οποία στην κυριολεξία δεν άφηναν να ξεμυτίσουν. Αυτό είναι το εύρημα που ανακοίνωσε ο Ριντέλ την περασμένη εβδομάδα, σημειώνει ο Κ. Μπαξεβάνης. Γιατί όμως -παρά τα θεαματικά αποτελέσματα- δεν ενδείκνυται η θεραπεία έξι χρόνια αργότερα; Διότι, είναι μια χρονοβόρα διαδικασία, χωρίς τυποποίηση, με διαφορετική πορεία για κάθε ασθενή. Για παράδειγμα, ο χρόνος ενεργοποίησης των κυττάρων δύο ασθενών δεν είναι ίδιος, ούτε η απόκρισή τους στη θεραπεία και τα αποτελέσματα αυτής, επισημαίνει η Σ. Πέρεζ.
Επιπλέον, απαιτεί εξειδικευμένες, πανάκριβες υποδομές -μεγάλους αποστειρωμένους χώρους, ειδικές «διαστημικές» στολές για τους ανοσολόγους, συνεχή έλεγχο του προϊόντος που θα προκύπτει, το οποίο πρέπει να είναι στείρο κ.ο.κ. Ολα αυτά είναι μια πολύ μεγάλη επένδυση. Τέτοια κέντρα υπάρχουν μόνο τρία στον κόσμο, στις ΗΠΑ. Η θεραπεία ενός Ελληνα ασθενή θα γινόταν με αποστολή κυττάρων πάνω από τον Ατλαντικό και πίσω, προσθέτει η ίδια. Ακόμα όμως κι αν αναπτύσσονταν τέτοια κέντρα παντού, η δυνατότητα θα ήταν για 10 θεραπείες τον μήνα, σημειώνει ο Κ. Μπαξεβάνης.
Παρενέργειες
Τελευταίο, αλλά μείζον ζήτημα είναι ότι τα κύτταρα αυτά σκοτώνουν και υγιή Β λεμφοκύτταρα που εκφράζουν στην επιφάνειά τους το CD19, που σημαίνει ότι ο ασθενής θα καθίσταται επιρρεπής σε λοιμώξεις του ανώτερου αναπνευστικού, οι οποίες -σε κάθε άλλη περίπτωση- θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν. Ετσι, θα πρέπει να παραμένει για μεγάλα χρονικά διαστήματα κάτω από στείρες συνθήκες.
Παράλληλα, δεν αποκλείεται -όπως στην περίπτωση της μελέτης του Ριντέλ- να σημειωθούν και θάνατοι από λοίμωξη, λόγω αφανισμού των υγιών λεμφοκυττάρων ή από «καταιγίδα κυτοκίνης», ένα φαινόμενο που μπορεί να είναι θανατηφόρο, καθώς παράγονται πάρα πολλές κυτταροκίνες μέσα στον άρρωστο και δημιουργείται μια καταιγίδα, μια τεράστια φλεγμονώδης αντίδραση, που μπορεί να οδηγήσει σε καρδιακή ανακοπή και τοξικά φαινόμενα προχωρημένου βαθμού και ο ασθενής να καταλήξει.
2. Γιατί λοιπόν γίνεται τώρα όλη αυτή η φασαρία;
Σε σχετικό άρθρο της η Washington Post δίνει μια εξήγηση, αναφέροντας την «αστρονομική» χρηματοδότηση του ενός δισ. δολαρίων που έχει εξαγγείλει ο Λευκός Οίκος για τις θεραπείες καρκίνων, από την οποία πολλοί επιστήμονες -και δικαίως, λέει η ομάδα του «Αγ. Σάββα»- μπορεί να θέλουν να ωφεληθούν.
3. Ενεργητική ανοσοθεραπεία, μια πραγματική επανάσταση
Η πραγματική επανάσταση στην ανοσολογία, λέει η ομάδα του «Αγ. Σάββα», είναι τα αντισώματα που εμπίπτουν στην ενεργητική ανοσοθεραπεία.
Ενεργητική, γιατί ενεργοποιείς το ίδιο το ανοσοποιητικό σύστημα του ασθενούς, χορηγώντας τα αντισώματα, σε αντίθεση με την παθητική ανοσοθεραπεία, κατά την οποία εξάγονται για να ενεργοποιηθούν στο εργαστήριο και επανεισάγονται στον οργανισμό.
Από το 2010 και μετά έχουν μπει στην κλινική πράξη, είναι διαθέσιμα παντού σε μικρά μπουκαλάκια και μπορούν να χορηγηθούν σε 20.000 ασθενείς τον μήνα.
Η λογική των αντισωμάτων είναι η ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού, ώστε να καταστεί ικανό να παλέψει με τον καρκίνο και όχι η στόχευση του καρκίνου και των κυττάρων του.
Χρησιμοποιούνται -δε- και έχουν επιτυχία σε μια μεγάλη γκάμα καρκίνων: στο μελάνωμα (καρκίνος του δέρματος), στον καρκίνο του πνεύμονα, του νεφρού και δοκιμάζονται στους καρκίνους του μαστού και του προστάτη.
Είναι τόσο σπουδαία η δράση τους που η είσοδός τους είχε ως αποτέλεσμα η θεραπεία στην ογκολογία να μη λέγεται ογκολογική πλέον, αλλά ανοσοογκολογική, τονίζει ο Κ. Μπαξεβάνης.
Το μέλλον της θεραπείας του καρκίνου, προσθέτει, βασίζεται στην εύκολη πρόσβαση του ασθενούς στο φάρμακο, στην εύκολη παραγωγή του και σε μεγάλες ποσότητες, στη γρήγορη διακίνησή του, ώστε να εφαρμόζεται σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού των ανθρώπων που πάσχουν από καρκίνο και βρίσκονται σε οποιαδήποτε χώρα του πλανήτη.
