Οσα μας έμαθε η μεγάλη πανδημία του 20ού αιώνα

«ΑΙDS: H στρίγγλα που μπορεί να γίνει αρνάκι». Αυτός είναι ο τίτλος του βιβλίου στο οποίο ενσταλάζεται για πρώτη φορά στα ελληνικά χρονικά η διαδρομή και η εξέλιξη μιας πανδημίας η οποία όχι μόνο επηρέασε την ερωτική και σεξουαλική συμπεριφορά στις ΗΠΑ, στην Ευρώπη αλλά και παγκοσμίως, αλλά, όπως γράφει ο συγγραφέας για το AIDS, σηματοδότησε ίσως την αλλαγή σελίδας στην ιστορία των μεγάλων επιδημιών.

Την ώρα που όλοι αναρωτιόμαστε εάν τα ελάχιστα κρούσματα του χανταϊού σημαίνουν την έναρξη μιας νέας πανδημίας, ο Βασίλης Παπαρίζος, πρώην διευθυντής στην Ειδική Μονάδα Λοιμώξεων του νοσοκομείου «Ανδρέας Συγγρός», με έναν τίτλο που κρύβει, ή σωστότερα φανερώνει, εκπλήξεις, μας καλεί να παρακολουθήσουμε τη σαραντάχρονη διαδρομή «από τον όλεθρο στη θεραπεία». Πώς αλλιώς θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αυτή η σαραντάχρονη εξέλιξη της επιδημίας ΗΙV, την οποία ο ίδιος έζησε από τα μέσα ως κλινικός ιατρός και βίωσε όλους τους σταθμούς της εξέλιξής της;

To βιβλίο του Βασίλη Παπαρίζου, ο οποίος βίωσε ως κλινικός ιατρός, δερματολόγος-αφροδισιολόγος, όλες τις φάσεις της πανδημίας, «από την αρχική θανατηφόρα έκβαση των ασθενών μέχρι τη σημερινή τού “ένα χάπι την ημέρα και όλα εντάξει”» και που συνεχίζει ακόμη και μετά την αφυπηρέτηση από το ΕΣΥ να προσφέρει τις υπηρεσίες του ως άμισθος επιστημονικός σύμβουλος του ΕΟΔΥ, παρουσιάζεται σήμερα, Τετάρτη, από τις εκδόσεις ΤΟΠΟΣ στις 7.00 μ.μ. στην ΕΣΗΕΑ, αίθουσα «Γεώργιος Καράντζας» (Ακαδημίας 20, 1ος όροφος).

Για το βιβλίο θα μιλήσουν ο Χαράλαμπος Γώγος, ομότιμος καθηγητής Παθολογίας και Λοιμωξιολογίας, πρόεδρος του Δ.Σ. της Ελληνικής Εταιρείας Μελέτης και Αντιμετώπισης του AIDS (ΕΕΜΑΑ), ο Αλέξανδρος Στρατηγός, καθηγητής Δερματολογίας-Αφροδισιολογίας, διευθυντής του νοσοκομείου «Ανδρέας Συγγρός», η Αριάδνη Αλαβάνου, μεταφράστρια-επιμελήτρια, και ο συγγραφέας. Συντονίζει ο δημοσιογράφος Γιάννης Κιμπουρόπουλος.

Ακολουθεί ένα εκτενές απόσπασμα από τον πρόλογο του βιβλίου.

Η στιγμή που άλλαξε τα πάντα

Μέσα του 1996, Μονάδα Ειδικών Λοιμώξεων στο νοσοκομείο «Ανδρέας Συγγρός». Με τους συναδέλφους κοιτάζουμε μια λίστα με 16 κωδικούς αριθμούς ασθενών με AIDS. Δίπλα σε κάθε αριθμό υπάρχει ζωγραφισμένη με στιλό μια κόκκινη βούλα. Είναι 16 ασθενείς με προχωρημένη νόσο, βαριά ανοσοανεπάρκεια και με κάμποσες κλινικές εκδηλώσεις του νοσήματος. Kαι με αλλεπάλληλες νοσηλείες για πνευμονία από carinii, σάρκωμα Kaposi, τοξόπλασμα κεντρικού νευρικού, λεϊσμανίαση, οφθαλμική προσβολή από κυτταρομεγαλοϊό. Κοιτάζουμε τη λίστα και σκεφτόμαστε ότι κανείς από αυτούς δεν θα βγάλει τη χρονιά.

Και μετά…

Και αμέσως μετά, ήρθαν τα καινούργια φάρμακα -οι αναστολείς πρωτεάσης- και οι τριπλοί θεραπευτικοί συνδυασμοί. Ηδη από τα τέλη της προηγούμενης χρονιάς είχαν ανακοινωθεί τα αποτελέσματα από τις κλινικές δοκιμές των συνδυασμών και η μεγάλη υπεροχή τους σε σύγκριση με τις προηγούμενες, πρώιμες και ανεπαρκείς θεραπείες. Οι 16 «σημαδεμένοι» πήραν την καινούργια θεραπεία κατά απόλυτη προτεραιότητα. Και εγένετο φως! Ούτε ένας από τους 16 δεν αποδήμησε. Η ανοσοανεπάρκεια άρχισε να διορθώνεται, οι νοσηλείες σταμάτησαν, οι ασθενείς γύρισαν στο σπίτι τους και οι περισσότεροι γύρισαν και στη δουλειά τους, παραγωγικοί και πάλι. Ηταν ένα μικρό (ή μεγάλο) ιατρικό θαύμα!

Μέχρι τότε, οι ασθενείς με AIDS πέθαιναν. Οι περισσότεροι γρήγορα μετά τη διάγνωση και σε άσχημες συνθήκες. Η Μονάδα παρακολουθούσε συνολικά 250-300 ασθενείς, νοσηλεύαμε συνεχώς 10 με 12 και κάθε χρόνο «έφευγαν» 35 με 40 ή και παραπάνω. Το θετικό τεστ για HIV σήμαινε θανατική καταδίκη.

Κι όταν ένας ασθενής έχανε τη μάχη, έκλαιγαν οι δικοί του, αλλά πονούσαμε κι εμείς. Ο γιατρός, λέει, δεν πρέπει να δένεται συναισθηματικά με τους ασθενείς. Αλλά ένας νέος άνθρωπος που σε κοιτάζει με απόγνωση και αποζητάει μια, τελευταία έστω, σταγόνα ελπίδας από το δικό σου βλέμμα, δεν μπορεί, δεν γίνεται να σε αφήσει παγοκολόνα. Και πόσες μάχες θα χάνονταν μέχρι να γυρίσει η έκβαση του πολέμου;

Δεν υπάρχει πιο άβολη, πιο επώδυνη στιγμή για έναν γιατρό, από εκείνη που η μάνα του παιδιού που έφυγε σπαράζει από το κλάμα στην αγκαλιά σου. Η μάνα που μέχρι πριν μια ώρα σε εκλιπαρούσε «γιατρέ κάνε ό,τι μπορείς, σε παρακαλώ».

Και ξέρει πως έκανες ό,τι μπορούσες και ό,τι έπρεπε. Αλλά στα μέσα του 1996 ήταν ακόμα νωρίς, πολύ νωρίς. Οι 16 «σημαδεμένοι» όμως έζησαν γιατί πρόλαβαν τη μεγάλη αλλαγή στη θεραπεία, που συνέχισε να εξελίσσεται. Οι ασθενείς με HIV λοίμωξη που παίρνουν τα φάρμακά τους δεν πεθαίνουν πια από ΑΙDS. Ζουν, εργάζονται, μπορούν να κάνουν οικογένεια.

Εως τώρα, όμως, το AIDS μετράει πάνω από 90 εκατομμύρια ανθρώπους που μολύνθηκαν, και τα 44 από αυτούς έχουν πεθάνει. Οι αριθμός των νεκρών από την επιδημία κοντεύει να φτάσει το σύνολο των νεκρών του 2ου Παγκόσμιου Πολέμου.

Κι ακόμα, μέσα στο 2024 οι νέες μολύνσεις υπολογίζονται σε 1,3 εκατομμύρια και οι ανθρώπινες ζωές που χάθηκαν από τη νόσο σε 630.000. Αν και περισσότεροι άνθρωποι από ποτέ έχουν σήμερα πρόσβαση σε φαρμακευτική αγωγή, ακόμα δεν ξεπερνούν το 77%. Σχεδόν ο ένας στους 4 δηλαδή, κυρίως σε χώρες της Αφρικής, δεν έχει τη δυνατότητα να πάρει θεραπεία. Ακόμα κι έτσι, όμως, οι θάνατοι έχουν μειωθεί κατά 70% σε σύγκριση με το 2004 και κατά 54% από το 2010.

Ωστόσο, ο αριθμός 1,3 εκατομμύρια νέες μολύνσεις το 2024 -σχεδόν αμετάβλητα από το προηγούμενο έτος- δείχνει ότι παραμένουν τεράστια κενά στην πρόληψη του HIV.

Στην Ελλάδα, στο τέλος του 2024, ο συνολικός αριθμός των μολυνθέντων ήταν 21.287. Από αυτούς, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΕΟΔΥ, βεβαιωμένοι νεκροί είναι 2.287, ενώ 11.329 παίρνουν θεραπεία. Το «κενό» μεταξύ των αποθανόντων και αυτών που δεν είναι ενεργοί υπό θεραπεία είναι περίπου 7.760 άτομα. Οπως φαίνεται, πολλοί από αυτούς είναι οικονομικοί μετανάστες που άλλαξαν χώρα, άτομα αρνητές της θεραπείας, Ελληνες που πήγαν στο εξωτερικό ή αποθανόντες που για διάφορους λόγους δεν δηλώθηκαν ως νεκροί από AIDS.

Αλλά το AIDS ήταν ίσως η αρχή της αλλαγής σελίδας στην ιστορία των μεγάλων επιδημιών.

Στην ανθρώπινη ιστορία έχουν καταγραφεί πολλές μεγάλες επιδημίες, με εκατομμύρια θύματα. Στις πιο σημαντικές περιλαμβάνονται η «πανώλη του Ιουστινιανού» (541-750 μ.Χ.), ο «μαύρος θάνατος» (βουβωνική πανώλη, 1347-1351), η ευλογιά (15ος-17ος αιώνας), η χολέρα (1817-1823), η ισπανική γρίπη (1918-1919) και άλλες, που κυρίως έπληξαν πληθυσμούς της Ευρώπης.

Στη σημερινή εποχή, οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές μεταβολές που χαρακτήρισαν την παγκοσμιοποίηση δημιούργησαν ευνοϊκό υπόστρωμα για την ανάπτυξη νέων επιδημιών.

Στο πλαίσιο των μεταβολών αυτών ευνοείται η ταχεία μετακίνηση πληθυσμών, αλλά μαζί με αυτούς και η διασπορά παθογόνων. Οι παράγοντες που συμβάλλουν στις πληθυσμιακές μετακινήσεις είναι οι οικονομικές και κοινωνικές αναταράξεις, η αύξηση των ανισοτήτων, η μετανάστευση, ο πόλεμος και τα ταξίδια. Η παγκοσμιοποίηση λειτουργεί ως δραστικός καταλύτης στις επιμέρους αυτές συνιστώσες και τις επιπλοκές τους. Σήμερα, άτομα ή πληθυσμοί μετακινούνται πιο μαζικά αλλά και πιο γρήγορα από το παρελθόν.

Από τα τέλη του 20ού αιώνα φαίνεται ότι αλλάζει η σελίδα. Οι επιδημίες αποκτούν νέα χαρακτηριστικά, όπως η αυξημένη συχνότητα εμφάνισής τους και η ταχύτητα της εξάπλωσής τους σε παγκόσμια κλίμακα. Ετσι, καταγράφονται η επιδημία του HIV/AIDS (από το 1981), το SARS (SevereAcuteRespiratorySyndrome, 2002-2003), η Γρίπη των Χοίρων ή H1N1 (2009-2010), η επιδημία του Ebola (2014-2016), η πανδημία του κορονοϊού (από το 2019).

Πώς επέδρασε σε κοινωνικό, ψυχολογικό και πολιτικό επίπεδο

Οι συνιστώσες της επιδημίας

Η επιδημία του AIDS έγινε γνωστή από τα μέσα του 1981 και ταχύτατα τα κρούσματα άρχισαν να πολλαπλασιάζονται σε όλες τις χώρες του κόσμου.

Οι επιδημίες όμως επιδρούν στις ανθρώπινες ζωές όχι μόνο στη βιολογική τους διάσταση, με την αρρώστια και τον θάνατο, αλλά και σε κοινωνικό, ψυχολογικό, πολιτικό και πολιτισμικό επίπεδο. Ιδιαίτερα η επιδημία του AIDS επέδρασε σε πολλαπλές συνιστώσες:

Πολύ γρήγορα, το AIDS έγινε αιτία κοινωνικού αποκλεισμού και στιγματισμού, κυρίως επειδή συσχετίστηκε με ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, όπως οι ομοφυλόφιλοι, οι χρήστες ναρκωτικών και οι εργάτες του σεξ. Πολλοί ασθενείς αντιμετωπίστηκαν με καχυποψία και φόβο, ακόμα και από το οικογενειακό και φιλικό τους περιβάλλον. Ετσι, το AIDS δεν ήταν μόνο μία ιατρική πρόκληση, αλλά και μια δοκιμασία για τις ανθρώπινες αξίες, την κατανόηση και την αποδοχή της διαφορετικότητας.

Στο πέρασμα των χρόνων, η επιστήμη έκανε σημαντική πρόοδο. Ανακαλύφθηκαν αποτελεσματικά φάρμακα που επιτρέπουν στους ασθενείς να ζουν μια φυσιολογική ζωή, ενώ τα προληπτικά μέτρα συνέβαλαν στη μείωση της ταχύτητας διασποράς. Παράλληλα, το AIDS αποτέλεσε αφορμή για κοινωνική αφύπνιση και αγώνες για τα ανθρώπινα δικαιώματα, την ισότητα και τη δημόσια υγεία. Πολλοί επιστήμονες, οργανώσεις, καλλιτέχνες και συγγραφείς ανέδειξαν το πρόβλημα μέσα από την καθημερινό αγώνα, αλλά και την τέχνη και τον ακτιβισμό, στηρίζοντας ανθρώπους που μέχρι τότε ήταν στο περιθώριο.

Το AIDS τελικά δίδαξε στους ανθρώπους ότι η υγεία δεν είναι αυτονόητη, ότι ο φόβος δεν πρέπει να νικά την αλληλεγγύη και ότι η επιστήμη και η κοινωνική ευαισθητοποίηση μπορούν να συνεργαστούν για ένα καλύτερο παρόν και μέλλον.