Οι άστεγοι της Ευρώπης: ζωές στον δρόμο «χωρίς ταυτότητα»

Από την πλατεία Συντάγματος μέχρι μεγάλα ευρωπαϊκά αεροδρόμια, άστεγοι αναζητούν ασφαλή καταφύγια, αποδεικνύοντας ότι τοπικές και εθνικές αρχές επιλέγουν να μην αντιμετωπίζουν ένα διαρκώς αυξανόμενο κοινωνικό πρόβλημα. Ενα πρόβλημα που αποτελεί την πιο βάρβαρη συνέπεια της απρόσιτης αγοράς ακινήτων, σε συνδυασμό με την έλλειψη πολιτικής βούλησης και θεσμικής υποστήριξης.

Οσο οι ανέστιοι στο Βουκουρέστι, στις παράγκες της Σόφιας και στα προάστια του Βελιγραδίου δεν βρίσκουν διέξοδο, τόσο το σύνορο το οποίο χωρίζει όσους έχουν στέγη από εκείνους που έχουν μόνο τον ουρανό πάνω από το κεφάλι τους ρίχνει βαριά σκιά πάνω από την Ευρώπη, σε μια περίοδο αύξησης των ταξικών ανισοτήτων, της υλικής στέρησης και της βίας.

Πριν από έναν μήνα πέρασε στα ψιλά η είδηση για ακόμα έναν νεκρό άνδρα εξαιτίας φωτιάς σε εγκαταλειμμένο κτίριο της Αθήνας, όπου η «ενεργοποίηση» θερμαινόμενων ή κλιματιζόμενων χώρων, συνήθως σε «Λέσχες Φιλίας», σε μέρες με επικίνδυνες θερμοκρασίες, μοιάζει σταγόνα στον ωκεανό της δυστοπικής καθημερινότητας στον δρόμο.

Η απομόνωση, η μοναξιά, ο φόβος αποτυπώνονται σε πρόσωπα αστέγων που συναντήσαμε σε κεντρικές περιοχές της πόλης φέτος τον Φλεβάρη και τον περασμένο Αύγουστο. Αστεγοι που αναμετρώνται με τη φτώχεια, τον αποκλεισμό και τα όρια της ανθρώπινης αντοχής σε εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες διαβίωσης. Συνθήκες που αυξάνουν τους κινδύνους εθισμού και ψυχικής διαταραχής και επιδεινώνουν την κατάσταση όσων ήδη έχουν τέτοιες συμπεριφορές.

Ανείπωτες ιστορίες

Συμμετέχοντας σε βάρδια κινητής μονάδας της οργάνωσης Emfasis Non-Profit και ύστερα σε άτυπη εθελοντική ομάδα βοήθειας, κατάλαβα καλύτερα γιατί ο άνδρας που κοιμόταν επί σειρά ετών κοντά στα παλιά γραφεία της «Εφ.Συν.» μου έλεγε κατά καιρούς ότι έπιασε σπίτι και θα μετακομίσει. Είτε επρόκειτο για πραγματικό σχέδιο που δεν υλοποιούνταν είτε για δήλωση αξιοπρέπειας, η φράση αυτή αντικατοπτρίζει τη διακαή επιθυμία για στέγαση.

Οι περισσότεροι από τους αστέγους δεν μας μιλούν, απλώς δέχονται είδη προσωπικής υγιεινής ή φαγώσιμα, αλλά είναι φανερό πως χρειάζονται σωματική, ψυχική και κοινωνική στήριξη. Αλλοι απλώς χαιρετούν, άλλοι χαμογελούν. Ελάχιστοι πιάνουν την κουβέντα και τότε δεν σταματούν.

Δεν μιλούν για τα βιώματα του δρόμου – ένα καθοριστικό σημείο καμπής, που δύσκολα ξεπερνιέται και για πολλούς αποτελεί μακροχρόνια κατάσταση. Πιο πολύ μιλούν για το παρελθόν ή ζητούν κάτι για την επόμενη επίσκεψη. Οι διαφορετικές αντιδράσεις στις ομάδες αρωγής και σε οποιοδήποτε ερέθισμα δεν συνδέεται μόνο με διαφορετικές προσωπικότητες και αφετηρίες, αλλά και με μια αβάσταχτη συνθήκη ζωής υπό διαρκή διαπραγμάτευση, η οποία ανοίγει πληγές στο σώμα και στην ψυχή.

Το ζήτημα της συχνότητας των ακραίων καιρικών φαινόμενων τονίζει η Emfasis, που σχεδιάζει προγράμματα λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες των ωφελούμενων, προσφέρει αγαθά προσωρινής ανακούφισης και επικεντρώνεται στη δυνατότητα τα πιο ευάλωτα άτομα να εξασφαλίσουν πρόσβαση σε υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας.

Καθημερινό πρόβλημα των αστέγων συνιστούν οι κλοπές. Χάνουν κουβέρτες, μπουφάν, τα λιγοστά υπάρχοντά τους και μαζί τα έγγραφα ταυτοποίησης και άρα τη δυνατότητα συμμετοχής σε προγράμματα και επιδόματα στήριξης, που προϋποθέτουν την πιστοποίηση του ατόμου και συχνά φορολογική δήλωση.

Στην Αθήνα η ομάδα street work του KYAΔΑ χορηγεί βεβαιώσεις αστεγίας σε άτομα που δηλώνουν απώλεια ελληνικής ταυτότητας και ΜΚΟ πληρώνουν το παράβολο για την έκδοση νέας. Πρόσφυγες και μετανάστες παραπέμπονται στις αντίστοιχες πρεσβείες, στη διακριτική ευχέρεια των οποίων είναι η καταβολή του παραβόλου. Σε ό,τι αφορά την ανανέωση άδειας διαμονής, η Solidarity Now συνδράμει στη διαδικασία έκδοσης χαρτιών για ένταξη σε επιδόματα ή παροχές.

Συνθήκες ιδρυματοποίησης

Η συστηματική εξατομικευμένη υποστήριξη από τις αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες φαντάζει όνειρο θερινής νυκτός σε μια χώρα όπου δεν τηρείται εθνικό μητρώο αστέγων, το 26% του πληθυσμού βρίσκεται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού και σχεδόν 2 στους 3 πολίτες δαπανούν πάνω από το 40% του διαθέσιμου εισοδήματός τους για την κάλυψη των στεγαστικών αναγκών έναντι του 8% του ευρωπαϊκού μέσου όρου.

Παρά την επιδείνωση της στεγαστικής κρίσης τα τελευταία χρόνια και τη διάλυση του κοινωνικού κράτους κατά την κρίση λιτότητας, η κοινωνική πολιτική για τους άστεγους περιορίζεται σε αποσπασματικά μέτρα «πυρόσβεσης». Σύμφωνα με το υπουργείο Οικογένειας και Κοινωνικής Συνοχής, πανελλαδικά λειτουργούν περίπου 20 υπνωτήρια, ξενώνες και 15 κέντρα ημέρας αστέγων, με συνολική δυναμικότητα περίπου 1.000 κλίνες, ενώ τρέχουν τα προγράμματα «Κάλυψη» και «Στέγαση και Εργασία για αστέγους ΙΙ».

Δεν υφίσταται συνεκτική στρατηγική πρόληψης στην Ελλάδα

Για την αποτελεσματικότητα των μέτρων κοινωνικής πολιτικής για τους άστεγους απευθυνθήκαμε στον Νίκο Κουραχάνη, αναπληρωτή καθηγητή του Πάντειου Πανεπιστημίου, με βαθιά γνώση και έρευνα στο αντικείμενο της στέγασης και της κοινωνικής πολιτικής.

● Πόσο αποδίδουν τελικά οι παρεμβάσεις κατασταλτικής προσέγγισης, όπως τις χαρακτηρίζετε στο έργο σας;

Κεντρικό χαρακτηριστικό των στεγαστικών υπηρεσιών για τη διαχείριση της ακραίας φτώχειας είναι η αποσπασματικότητα και η ποσοτική και ποιοτική ανεπάρκειά τους. Η αποτελεσματικότητά τους παραμένει δομικά περιορισμένη, καθώς δεν αποσκοπούν στην εκπλήρωση του κοινωνικού δικαιώματος στη στέγη, αλλά σε ένα σαθρό πλέγμα αποφυγής των μαζικών θανάτων που συνυφαίνεται με τη διαβίωση στον δρόμο. Εντάσσονται σε μια λογική «ανθρωπιστικής διαχείρισης» της αστεγίας και όχι σε στρατηγική πρόληψης ή εξάλειψής της.

Τα υπνωτήρια και τα κέντρα ημέρας καλύπτουν ανεπαρκώς ορισμένες βασικές ανάγκες – ένα κρεβάτι, ένα πιάτο φαγητό, πρόσβαση σε υγιεινή. Ομως δεν ανταποκρίνονται ούτε κατ’ ελάχιστο στη διάχυτη στεγαστική επισφάλεια – σχεδόν η μισή Ελλάδα έχει στεγαστικό πρόβλημα. Πρόκειται για δομές που λειτουργούν ως μηχανισμοί αποσυμπίεσης της ακραίας ορατότητας της φτώχειας στον δημόσιο χώρο. Η παρατεταμένη παραμονή σε καθεστώς «μεταβατικότητας» συχνά παγιώνει συνθήκες ιδρυματοποίησης και κοινωνικής ακινησίας, αναπαράγοντας τον κύκλο της εξάρτησης από υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης.

Το «Στέγαση και Εργασία ΙΙ» αποτελεί πιο προωθημένο εργαλείο με χαρακτηριστικά που συγκλίνουν με μια σύγχρονη στεγαστική προσέγγιση. Ωστόσο η κλίμακά του είναι δυσανάλογη των αναγκών και εργαλειοποιείται ως μια στεγαστική παρέμβαση έκτακτης ανάγκης για το σύνολο των στεγαστικών προβλημάτων, πράγμα που είναι απολύτως εσφαλμένο. Παράλληλα, δεν συνοδεύεται από πολιτικές κοινωνικής κατοικίας, ελέγχου ενοικίων ή αναχαίτισης της κερδοσκοπίας στην αγορά ακινήτων – διαστάσεις δηλαδή που θα ευνοούσαν τη διατήρηση οικονομικά προσιτής κατοικίας.

● Πώς αξιολογείτε τη μετάθεση αρμοδιοτήτων κατά κόρον σε ΜΚΟ σε ό,τι αφορά τις κοινωνικές υπηρεσίες για αστέγους και, ευρύτερα, το περιεχόμενο των στεγαστικών πολιτικών και τον στόχο για κοινωνική ενσωμάτωση;

Η κατά κόρον μετάθεση αρμοδιοτήτων σε ΜΚΟ στον τομέα της αστεγίας δεν είναι ουδέτερη οργανωτική επιλογή· αποτελεί πολιτική απόφαση που αποτυπώνει την εδραίωση ενός νεοφιλελεύθερου υποδείγματος κοινωνικής πολιτικής. Το κράτος δεν αποσύρεται πλήρως, αλλά αναδιατάσσει τον ρόλο του: από εγγυητής κοινωνικών δικαιωμάτων μετατρέπεται σε ρυθμιστή και χρηματοδότη υπηρεσιών που υλοποιούνται από τρίτους.

Η διεύρυνση του ρόλου των ΜΚΟ συνοδεύεται από αποκέντρωση, ευελιξία και πειραματισμό, αλλά και από κατακερματισμό, ανταγωνισμό για πόρους και εξάρτηση από χρηματοδοτήσεις περιορισμένης διάρκειας. Οι οργανώσεις καλούνται να λειτουργήσουν με όρους «αγοράς»: να αποδεικνύουν αποτελεσματικότητα με μετρήσιμους δείκτες, να προσαρμόζονται στις προτεραιότητες των χρηματοδοτών και να μειώνουν το κόστος – συχνά μέσω ελαστικοποίησης των εργασιακών σχέσεων ή εκτεταμένης χρήσης εθελοντισμού, δηλαδή απλήρωτης εργασίας.

Σε αυτό το πλαίσιο, η κοινωνική ενσωμάτωση υποχωρεί ως στρατηγικός στόχος και αντικαθίσταται από τη διαχείριση της ακραίας φτώχειας. Οι ΜΚΟ συχνά εγκλωβίζονται σε υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης, χωρίς τη θεσμική ισχύ να επηρεάσουν δομικά ζητήματα όπως η κοινωνική κατοικία ή η αγορά εργασίας. Ετσι, αντί να συγκροτείται ένα καθολικό, δημόσιο σύστημα στεγαστικής προστασίας, παγιώνεται ένα υβριδικό και ασταθές πλέγμα παροχών που ανακουφίζει, αλλά δεν μετασχηματίζει.

Αλαλούμ με την καταγραφή των αστέγων στην Ε.Ε.

Οι άστεγοι αυξάνονται, αλλά η Ευρώπη δεν μπορεί –ή δεν θέλει– να τους μετρήσει

Η έλλειψη κοινών κριτηρίων καταγραφής στην Ε.Ε. δυσχεραίνει την αποτίμηση της πραγματικής έκτασης της αστεγίας, με τους ειδικούς να προειδοποιούν πως η γενική τάση είναι ανοδική. Η Eurostat δεν δίνει συνολικό αριθμό, ενώ η ομοσπονδία FEANTSA που κάλυπτε τα προηγούμενα χρόνια το κενό δημοσιεύοντας εκτίμηση για τους ανέστιους της Ευρώπης αποφάσισε να μην το κάνει φέτος.

Οπως ανακοίνωσε, ο στόχος ήταν να παρέχει μια τάξη μεγέθους, αλλά διαπίστωσε ότι τα διαθέσιμα στοιχεία και οι μέθοδοι δεν είναι αρκετά αξιόπιστα για να παράγουν ακριβείς ετήσιες ενημερώσεις εξαιτίας της ανεπάρκειας συγκρίσιμων δεδομένων μεταξύ των χωρών και των μετρήσεων, που πιθανώς υποεκτιμούν τα πραγματικά νούμερα. Στην τελευταία της έκθεση (Οκτώβριος, 2025) η FEANTSA τόνισε πως η κρίση στέγασης στη Γηραιά Ηπειρο δεν ήταν ποτέ τόσο σοβαρή, καθώς κανένα κράτος δεν εξαιρείται από αυτή την πραγματικότητα.

Η FEANTSA προωθεί την ενοποίηση των εθνικών καταγραφών μέσω της κοινής τυπολογίας ETHOS, που περιλαμβάνει τέσσερις κατηγορίες αστεγίας: ζωή χωρίς στέγη (π.χ. ύπνος στο ύπαιθρο), έλλειψη στέγης (προσωρινή διαμονή σε κέντρα φιλοξενίας ή καταφύγια), επισφαλής στέγαση (π.χ. απειλή έξωσης ή ενδοοικογενειακή βία) και ακατάλληλη στέγαση (π.χ. ακατοίκητοι χώροι ή ακραίος συνωστισμός).

Ορισμένες χώρες χρησιμοποιούν το λεγόμενο ETHOS Light, την απλοποιημένη έκδοση που περιλαμβάνει μόνο τις ορατές μορφές έλλειψης στέγης. Αντίθετα, η Τσεχία έχει υιοθετήσει την πλήρη τυπολογία και εμφανίζει μεγαλύτερα νούμερα, σε αντίθεση με χώρες όπως η Ρουμανία, που δεν καταγράφει το φαινόμενο με ακρίβεια.

Εκεί η εθνική στρατηγική προωθεί το μοντέλο «Housing First», στα λόγια μέχρι στιγμής. Στο Βουκουρέστι οι σταθμοί του μετρό και οι υπόγειες διαβάσεις γίνονται γρήγορα καταφύγια για αστέγους. Πολλοί τους χαρακτηρίζουν boschetari, που σημαίνει «αυτοί που ζουν στους θάμνους». Ενας όρος που στιγματίζει μια ολόκληρη κοινωνική ομάδα εξαιτίας της απροθυμίας του κράτους να αντιμετωπίσει το φαινόμενο.

Θετικό παράδειγμα η Φινλανδία γιατί εφαρμόζει με επιτυχία από το 2008 το «Housing First», το οποίο στηρίζεται στην παροχή μόνιμης στέγης σε πρώτη φάση. Μόλις εγκατασταθούν, τα άτομα λαμβάνουν κοινωνική και υγειονομική υποστήριξη προσαρμοσμένη στις ανάγκες τους, γεγονός που διευκολύνει την αυτονομία τους. Κι άλλες χώρες έχουν αποφασίσει να επενδύσουν στην πρόσβαση στη στέγαση ως μέσο επίλυσης του προβλήματος. Η Αυστρία ξεκίνησε το 2024 ένα πρόγραμμα βασισμένο στο φινλανδικό μοντέλο προβλέποντας τη στέγαση 2.500 ατόμων σε μόνιμες κατοικίες εντός δύο ετών.

Στον αντίποδα η γειτονική Ιταλία, με την κατάσταση να παραμένει τραγική, παρά τις πρωτοβουλίες οργανώσεων, όπως η Cáritas, που διαχειρίζονται καταλύματα έκτακτης ανάγκης ή συσσίτια. Σε Ρώμη, Μιλάνο, Νάπολη, Τορίνο και Φλωρεντία, οι άστεγοι συγκεντρώνονται σε σταθμούς, πλατείες ή εγκαταλειμμένα κτίρια. Μετά τα αεροδρόμια της Ρώμης, των Βρυξελλών και του Λονδίνου, άστεγοι εμφανίστηκαν και στον αερολιμένα Barajas της Μαδρίτης. Το 2023 ήταν 177 και πριν από λίγους μήνες ξεπέρασαν τους 400, αλλά οι Αρχές αλληλοκατηγορούνταν για το ποιος πρέπει να αναλάβει την ευθύνη.

Οι στόχοι και οι… αστοχίες της Ε.Ε.

Freek Spinnewijn, διευθυντής της FEANTSA

Ο στόχος της Ε.Ε. να μηδενιστούν οι άστεγοι έως το 2030 στο πλαίσιο της Διακήρυξης της Λισαβόνας φαίνεται ανέφικτος. Η Ενωση δεν διαθέτει χωριστό χαρτοφυλάκιο στέγασης, ενώ οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών ζητούν διαρκώς να εξασφαλιστεί σταθερή και επαρκής χρηματοδότηση για αστέγους.

Μιλώντας στην «Εφ.Συν.», ο διευθυντής της FEANTSA, Freek Spinnewijn, χαρακτηρίζει θετικό το γεγονός ότι στο πρόσφατο σχέδιο για προσιτή στέγαση η Κομισιόν προτείνει την προώθηση πολιτικών με προτεραιότητα στη στέγαση των αστέγων και αναφέρει τη σύσταση ενός Συμβουλίου για τον αποκλεισμό από τη στέγαση, που θα διασφαλίσει πως θα υπάρχουν επενδύσεις για λύσεις για τους αστέγους. Ωστόσο, στο τρέχον σχέδιο δράσης της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων για προσιτή και βιώσιμη στέγαση δεν υπάρχει καμία αναφορά στους αστέγους.

«Σε ό,τι αφορά τα ινστιτούτα των ευρωομάδων, η Liberal Foundation εκπόνησε έκθεση για τη στέγαση, όχι για τους άστεγους. Η σοσιαλιστική δεξαμενή σκέψης FEPS, έκθεση για τη στέγαση, στην οποία αναφέρεται ελάχιστα το θέμα των αστέγων και δεν νομίζω να έχει μεγάλη επιρροή. Αυτό που πρέπει να κάνει η Ε.Ε. είναι να προωθήσει εθνικές στρατηγικές για την καταπολέμηση της έλλειψης στέγης και να ενθαρρύνει τα κράτη-μέλη να αναπτύξουν προσεγγίσεις με επίκεντρο τη στέγαση, οι οποίες θα διασφαλίζουν ότι οι άστεγοι θα βρίσκουν βιώσιμες λύσεις το συντομότερο δυνατόν και ότι θα λαμβάνονται μέτρα για την πρόληψη της έλλειψης ή απώλειας στέγης», λέει ο Spinnewijn.

●Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλει­στικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργά­στηκαν El Confidencial (Ισπανία), HotNews (Romania), OBCT και Il Sole 24 Ore (Ιταλία).