Ο φαύλος κύκλος των υφασμάτων

Στις γειτονιές της Αθήνας έχουν ξεφυτρώσει χιλιάδες μοβ κάδοι τα τελευταία χρόνια. Τους συναντάς παντού και σε κοντινές αποστάσεις μεταξύ τους: έξω από πολυκατοικίες, πάνω σε στενά πεζοδρόμια, έξω από σουπερμάρκετ και καταστήματα. Στέκουν σαν στολίδια μιας «πράσινης» πόλης που δείχνει να ενδιαφέρεται για την κυκλική οικονομία, για τη μείωση των αποβλήτων, για μια πιο συνειδητή κατανάλωση.

Ο πολίτης που με καλή διάθεση ξεφορτώνεται ένα παλιό μπουφάν ή μια σακούλα με φθαρμένα μπλουζάκια αισθάνεται ότι «έκανε το καθήκον του» προς το περιβάλλον. Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η πράξη συχνά, όπως και στην ανακύκλωση πλαστικών, σταματάει εκεί – στον κάδο. Κι εκεί αρχίζουν τα ερωτήματα: Τι πραγματικά γίνεται με τα ρούχα; Πόσα ανακυκλώνονται σε νέες ίνες; Πόσα εξάγονται ως second-hand; Και πόσα καταλήγουν απλά στα σκουπίδια ή σε χαμηλής αξίας προϊόντα;

Σύμφωνα με την εταιρεία Recycom, που διαχειρίζεται τους μοβ κάδους, από το 2012 έως σήμερα 34,545 εκατομμύρια κιλά ρουχισμού δεν κατέληξαν στις χωματερές μέσω του προγράμματος, νούμερο διόλου ευκαταφρόνητο. Ωστόσο από την πρώτη ύλη μέχρι τον τελικό προορισμό υπάρχει μια πολύπλοκη αλυσίδα που στην Ελλάδα και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες παραμένει ανολοκλήρωτη: δεν υπάρχει επαρκής εγχώρια βιομηχανία «fiber-to-fiber» που να μετατρέπει μεταχειρισμένα υφάσματα σε νέες ίνες· έτσι πολλά ρούχα τελικά εξάγονται ή αξιοποιούνται σε εφαρμογές χαμηλότερης αξίας.

Στην πράξη, αυτό που συμβαίνει είναι ότι ένα μεγάλο μέρος του κλωστοϋφαντουργικού υλικού εξάγεται προς χώρες με χαμηλότερο κόστος εργασίας, όπου γίνεται περαιτέρω διαλογή, ή προς αγορές μεταχειρισμένων ειδών. Οπως παραδέχεται και η εταιρεία Recycom, «η δημιουργία εργοστασίων ανακύκλωσης ρουχισμού στην Ελλάδα είναι ένα μεγάλο ζήτημα, αφού το υψηλό κόστος καθιστά το όλο εγχείρημα πολύ δύσκολο. Μέχρι να προσφερθεί αυτή η λύση τοπικά, η αποστολή στο εξωτερικό είναι αναπόφευκτη και είναι σίγουρα οικονομικότερη και περιβαλλοντικά σωστότερη από την απόρριψη στις χωματερές».

Καταγγελίες

Το 2019, το 46% των κλωστοϋφαντουργικών απορριμμάτων της Ε.Ε. κατέληγε στην Αφρική σε αγορές μεταχειρισμένων ή πιο συχνά «σε ανοιχτούς χώρους υγειονομικής ταφής», ανέφερε ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (ΕΟΠ). Η πρακτική αυτή, που εξακολουθεί να ισχύει, καταγγέλλεται ευρέως από οργανώσεις προστασίας του περιβάλλοντος, όπως στην Γκάνα. Επίσης το 2019, το 41% των ευρωπαϊκών κλωστοϋφαντουργικών απορριμμάτων πήγε στην Ασία σε «αποκλειστικές οικονομικές ζώνες όπου γίνονται η διαλογή και η επεξεργασία τους», κυρίως στο Πακιστάν, συνεχίζει ο ΕΟΠ.

Η Ευρωπαϊκή Ενωση απαιτεί από το 2025 χωριστή συλλογή υφασμάτων σε όλα τα κράτη-μέλη. Προωθεί επίσης τη «Διευρυμένη Ευθύνη του Παραγωγού» (EPR), την ευθύνη δηλαδή των παραγωγών να χρηματοδοτούν τη συλλογή και την ανακύκλωση των προϊόντων τους. Αλλά το πρόβλημα είναι βαθύτερο: Η Ευρώπη παράγει πάνω από 6 εκατ. τόνους κλωστοϋφαντουργικών αποβλήτων ετησίως. Από αυτά, μόνο ένα μικρό ποσοστό ανακυκλώνεται. Η τεχνολογία «fiber-to-fiber» είναι ακόμα ακριβή και όχι ευρέως διαθέσιμη. Οι περισσότερες χώρες συλλέγουν… αλλά δεν ανακυκλώνουν. Η αγορά για ανακυκλωμένες ίνες παραμένει μικρή. Με άλλα λόγια, η Ευρώπη παράγει κανονισμούς, αλλά όχι τις ανάλογες υποδομές.

Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές της Ε.Ε., τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα πρέπει να αντιμετωπιστούν επειδή «είναι ο τρίτος μεγαλύτερος «χρήστης» νερού και γης και ο πέμπτος μεγαλύτερος χρήστης πρωτογενών πρώτων υλών και εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου». Επιπλέον, ο μέσος Ευρωπαίος πετάει τουλάχιστον 15 κιλά κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων κάθε χρόνο. Σε παγκόσμιο επίπεδο, κάθε δευτερόλεπτο απορρίπτεται ή αποτεφρώνεται ένα φορτηγό κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων. Η παγκόσμια παραγωγή κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων σχεδόν διπλασιάστηκε μεταξύ 2000 και 2015, ενώ η κατανάλωση ενδυμάτων και υποδημάτων αναμένεται να αυξηθεί κατά 63% έως το 2030. Παράλληλα με αυτή την αδιάκοπη επέκταση, οι αρνητικές επιπτώσεις στους πόρους, το νερό, την κατανάλωση ενέργειας και το κλίμα συνεχίζουν να αυξάνονται.

Η βιομηχανία της μόδας κατατάσσεται μεταξύ των πιο επιζήμιων για το περιβάλλον τομέων παγκοσμίως, απαιτώντας τεράστιες ποσότητες πρώτων υλών, παράγοντας σημαντική ρύπανση, διατηρώντας αξιοσημείωτο ενεργειακό αποτύπωμα και δημιουργώντας υπερβολικά απόβλητα. Τα απόβλητα που παράγονται από την κλωστοϋφαντουργία περιέχουν συχνά υψηλές συγκεντρώσεις τοξικών χρωστικών και διαφόρων χημικών ουσιών, θέτοντας κινδύνους για την υδρόβια ζωή και την ανθρώπινη υγεία. Πέρα από τις επιζήμιες επιπτώσεις του στους υδάτινους πόρους, ο παγκόσμιος τομέας της μόδας είναι υπεύθυνος για το 10% των παγκόσμιων εκπομπών άνθρακα, με σημαντικές εκπομπές που προκύπτουν τόσο από τις διαδικασίες παραγωγής όσο και από την αλυσίδα εφοδιασμού (Kirchain et al., 2015).

Το παράδειγμα των σκανδιναβικών χωρών

Ο διακηρυγμένος στόχος είναι η αντιστροφή αυτής της τάσης με τη δημιουργία μιας πιο βιώσιμης και κυκλικής αλυσίδας εφοδιασμού κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων. Αυτή ακριβώς η συνειδητοποίηση οδήγησε τις σκανδιναβικές χώρες στη δημιουργία του Trad, ενός έργου που συγχρηματοδοτείται από το Interreg Sweden-Norway, στο οποίο συμμετέχουν τοπικές κυβερνήσεις, εταιρείες ανακύκλωσης και παραγωγοί κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων. Η πρωτοβουλία, που υποστηρίζεται από ευρωπαϊκούς θεσμούς, στοχεύει στη δοκιμή νέων μοντέλων συλλογής, διαλογής και επαναχρησιμοποίησης κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων, προωθώντας παράλληλα την επέκταση της ευθύνης των παραγωγών. Στον ορίζοντα διαφαίνεται η δημιουργία μιας πραγματικά κυκλικής αλυσίδας αξίας, ικανής να συνδυάσει τη βιομηχανική καινοτομία, τη βιωσιμότητα και την ανταγωνιστικότητα.

Οι στόχοι

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε τη «Στρατηγική της Ε.Ε. για βιώσιμα και κυκλικά κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα» τον Μάρτιο του 2022. Το -δύσκολα υλοποιήσιμο- όραμα της Επιτροπής για τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα έως το 2030 είναι το εξής: Πρώτον, όλα τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα που διατίθενται στην αγορά της Ε.Ε. να είναι ανθεκτικά, επισκευάσιμα και ανακυκλώσιμα, κατασκευασμένα σε μεγάλο βαθμό από ανακυκλωμένες ίνες, απαλλαγμένα από επικίνδυνες ουσίες και παραγόμενα με σεβασμό στα κοινωνικά δικαιώματα και το περιβάλλον. Δεύτερον, υποτίθεται ότι το νέο μότο είναι «Η γρήγορη μόδα είναι εκτός μόδας» και οι καταναλωτές να επωφελούνται για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από υφάσματα υψηλής ποιότητας και προσιτής τιμής. Τρίτον, να είναι ευρέως διαθέσιμες κερδοφόρες υπηρεσίες επαναχρησιμοποίησης και επισκευής. Τέλος, ο κλωστοϋφαντουργικός τομέας να είναι ανταγωνιστικός, ανθεκτικός και καινοτόμος, με τους παραγωγούς να αναλαμβάνουν την ευθύνη για τα προϊόντα τους σε όλη την αλυσίδα αξίας και με επαρκείς ικανότητες για καινοτόμο ανακύκλωση ινών και ελάχιστη αποτέφρωση και υγειονομική ταφή.

Το σχέδιο της Ισπανίας και η αδυναμία της Γερμανίας

● Ισπανία

Εχει ενσωματώσει τη βιώσιμη στρατηγική για τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα στο εθνικό σχέδιο «España Circular 2030» και σε νόμο για τα απόβλητα, ο οποίος εισάγει την επέκταση της ευθύνης του παραγωγού (EPR) στα είδη ένδυσης και υπόδησης. Μέχρι το τέλος του 2025, οι κατασκευαστές ήταν υποχρεωμένοι να χρηματοδοτούν τη συλλογή, τη διαλογή και την ανακύκλωση των προϊόντων που διετίθεντο στην αγορά, σύμφωνα με τις ευρωπαϊκές οδηγίες.

Ετσι, η χώρα δημιουργεί μια κυκλική αλυσίδα εφοδιασμού στην οποία συμμετέχουν οι τοπικές αρχές, οι επιχειρήσεις και οι ενώσεις. Ταυτόχρονα, μια πραγματική «επανάσταση των μεταχειρισμένων» κερδίζει έδαφος, τροφοδοτούμενη από τα κοινωνικά δίκτυα και τις εξειδικευμένες αλυσίδες. Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση είναι αυτή της Humana Fundación Pueblo para Pueblo, η οποία το 2024 ανέκτησε πάνω από 19.000 τόνους ενδυμάτων, που αντιστοιχούν σε 77 εκατομμύρια τεμάχια, εκ των οποίων το 63% επαναχρησιμοποιήθηκε και το 28% ανακυκλώθηκε.

Η τάση αυτή έχει επίσης ωθήσει μεγάλες μάρκες, όπως η Inditex (Zara), να ανοίξουν τις πόρτες τους στην αγορά μεταχειρισμένων ειδών, ενσωματώνοντας την επαναχρησιμοποίηση στις υπηρεσίες τους, με στόχο τη μείωση του περιβαλλοντικού αντίκτυπου και την προσέλκυση νέων καταναλωτικών τμημάτων. Το ισπανικό δίκτυο επιλεκτικής συλλογής κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων περιλαμβάνει πλέον εκατοντάδες αστικούς κάδους που διαχειρίζονται κοινωνικές οργανώσεις όπως η Cáritas και ο Ερυθρός Σταυρός, ενώ οι μπουτίκ μεταχειρισμένων ειδών πολλαπλασιάζονται, φτάνοντας τις 800 έως το 2025, οι μισές από τις οποίες λειτουργούν από μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς.

● Γερμανία

Αν και χώρα με συνολικά υψηλές επιδόσεις ανακύκλωσης, η διαχείριση των υφασμάτων αποτελεί έναν παράδοξο χώρο αδυναμίας. Παρότι συγκεντρώνεται τεράστιος όγκος ρούχων μέσω δικτύων δήμων και φιλανθρωπικών οργανώσεων, η ανακύκλωση υψηλής ποιότητας είναι πίσω σε σχέση με τις προσδοκίες.

Παρ’ όλα αυτά, η Γερμανία αποτελεί καλό παράδειγμα σε ένα σημείο: έχει αναπτύξει ισχυρά συστήματα συλλογής με συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών, των δήμων και του κράτους. Αυτό μειώνει τον όγκο των αποβλήτων, έστω κι αν δεν οδηγεί πάντα σε ανακύκλωση υψηλής ποιότητας.

● Κροατία

Το 2023 παρήχθησαν πάνω από 54.000 τόνοι αποβλήτων κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων και υποδημάτων, που αντιστοιχούν σε 14 κιλά ανά κάτοικο. Από αυτά, το 23,7% συλλέχθηκε χωριστά, ένα ποσοστό που αυξάνεται σταθερά σε σύγκριση με το 5,5% του 2010. Από τα διαχωρισμένα απόβλητα, το μεγαλύτερο μέρος -σχεδόν το 40%- αποτελείται από ρούχα και άλλα οικιακά κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα.

Σύμφωνα με στοιχεία του υπουργείου Πράσινης Μετάβασης, το 76% των συλλεγόμενων απορριμμάτων κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων ανακτάται μέσω ενέργειας (24%), ανακύκλωσης (27%) ή προετοιμασίας για επαναχρησιμοποίηση (25%), ενώ μόνο το 14% καταλήγει σε χώρους υγειονομικής ταφής. Επί του παρόντος, 44 εταιρείες δραστηριοποιούνται στον τομέα της επεξεργασίας υφασμάτινων αποβλήτων σε 57 τοποθεσίες σε ολόκληρη τη χώρα, με έναν μόνο μεγάλο ανακυκλωτή να διαχειρίζεται περίπου το 90% των υλικών που ανακτώνται μέσω διαδικασιών R5. Το 2023, η Κροατία εξήγαγε 3.400 τόνους υφασμάτινων αποβλήτων και εισήγαγε 1.800 τόνους.

● Βαλκάνια

Εδώ η εικόνα είναι χειρότερη. Η Βουλγαρία, αν και θεωρείται κορυφαία χώρα στην αγορά μεταχειρισμένων ενδυμάτων, πετυχαίνει πολύ χαμηλές επιδόσεις στη διαλογή και ανακύκλωση. Η Βουλγαρία παράγει περίπου 100.000 τόνους υφασμάτινων αποβλήτων ετησίως. Μόνο περίπου 8.000 τόνοι -περίπου το 8%- συλλέγονται χωριστά, ενώ το υπόλοιπο 92% καταλήγει σε μικτά αστικά απόβλητα και είτε φτάνει σε χώρους υγειονομικής ταφής είτε αποτεφρώνεται. Στις αρχές του 2025, η Ρουμανία κατέστησε υποχρεωτική τη διαχωρισμένη συλλογή υφασμάτων. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Zoltán Gündisch, πρόεδρο της Ρουμανικής Ενωσης για την Επαναχρησιμοποίηση και Ανακύκλωση Υφασμάτων, η αλλαγή παραμένει κυρίως στα χαρτιά καθώς «η υποδομή και οι μηχανισμοί εφαρμογής είναι ακόμη αδύναμοι». Κάθε χρόνο, η Ρουμανία παράγει περίπου 160.000 τόνους απορριμμάτων υφασμάτων, αλλά μόνο το 6-10% αυτών επαναχρησιμοποιείται ή ανακυκλώνεται. Τα υπόλοιπα εξακολουθούν να καταλήγουν σε χώρους υγειονομικής ταφής ή σε αποτεφρωτήρες.

Εφαρμόσιμες λύσεις υπάρχουν

Η ανακύκλωση ρούχων στην Ευρώπη αποδεικνύει πως το πρόβλημα δεν είναι ο μοβ κάδος, αλλά το οικοσύστημα γύρω του. Επιστημονικές μελέτες δείχνουν πως εφαρμόσιμες λύσεις υπάρχουν, αρκεί να αλλάξει η φιλοσοφία του συστήματος: να δημιουργηθούν εθνικά κέντρα διαλογής υψηλής τεχνολογίας, θεμέλιο κάθε πραγματικής ανακύκλωσης· να αναπτυχθεί ένα ευρωπαϊκό δίκτυο «fiber-to-fiber» μονάδων που θα μοιράζει υποδομές και τεχνογνωσία· και το EPR να χρηματοδοτεί ουσιαστικές δράσεις – κέντρα διαλογής, έρευνα και κοινωνικές επιχειρήσεις. Παράλληλα, απαιτείται εκπαίδευση πολιτών, που μπορεί να μειώσει έως και 30% τα ακατάλληλα υλικά, καθώς και στήριξη της τοπικής «κυκλικής μόδας».

Πάνω απ’ όλα, όμως, χρειάζεται διαφάνεια: δημόσια στοιχεία για το πού καταλήγει κάθε κιλό υφάσματος. Μόνο έτσι οι μοβ κάδοι θα γίνουν εργαλείο και όχι σύμπτωμα ενός συστήματος που ανακυκλώνει περισσότερο υποσχέσεις παρά υλικά.

●Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Dragomir Nikolov (Mediapool – Βουλγαρία), Adelina Maracine (Hot News – Ρουμανία), Ana Somavilla (El Confidencial – Ισπανία), Marina Kelava (H-Alter – Κροατία).