Παρά τους κινδύνους που εξακολουθούν να απειλούν σοβαρά τις φώκιες στην Ευρώπη, τα συστήματα προστασίας που έχουν εφαρμοστεί τα τελευταία χρόνια φαίνεται ότι αποδίδουν. Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση. Στη χώρα μας ζει σήμερα περισσότερος από τον μισό παγκόσμιο πληθυσμό της μεσογειακής φώκιας, της γνωστής Monachus monachus, από τα σπανιότερα θηλαστικά της Ευρώπης και από τα πιο απειλούμενα είδη στον κόσμο.
Aν και η μεσογειακή φώκια στην Ελλάδα εξακολουθεί να συγκαταλέγεται στην κατηγορία των απειλούμενων ειδών με βάση τον Κόκκινο Κατάλογο της IUCN (International Union for Conservation of Nature – Διεθνής Ενωση για τη Διατήρηση της Φύσης), ο πληθυσμός της έχει αυξηθεί τις τελευταίες δεκαετίες και η μεσογειακή φώκια έχει κατεβεί δύο κατηγορίες κινδύνου στον Κόκκινο Κατάλογο.
Σύμφωνα με στοιχεία της MOm/Εταιρείας Μελέτης και Προστασίας της Φώκιας, το 1988, όταν ξεκίνησαν στην Ελλάδα οι δράσεις για την προστασία της μεσογειακής φώκιας, ζούσαν περίπου 250 μεσογειακές φώκιες στη χώρα μας και το είδος βρισκόταν στην τελευταία θέση απειλούμενων ειδών του καταλόγου, ως είδος «κρισίμως κινδυνεύον», που «διατρέχει εξαιρετικά υψηλό κίνδυνο εξαφάνισης στη φύση».
«Τρωτό» είδος
Σήμερα, 37 χρόνια μετά, ο πληθυσμός της μεσογειακής φώκιας στην Ελλάδα έχει σχεδόν διπλασιαστεί. Στην Ελλάδα ζουν περίπου 500 μεσογειακές φώκιες, οι μισές του παγκόσμιου πληθυσμού, και το είδος βρίσκεται στην κατηγορία «τρωτό», την τρίτη από το τέλος κατηγορία των απειλούμενων ειδών στον Κόκκινο Κατάλογο, θεωρείται δηλαδή ότι «διατρέχει υψηλό κίνδυνο εξαφάνισης».
Αλλά και στην Ισπανία, η μεσογειακή φώκια σχεδόν εξαφανίστηκε στα μέσα του 20ού αι. από τις νοτιοανατολικές ακτές και τις ανατολικές Κανάριες Νήσους. Η Ισπανία, η Πορτογαλία, το Μαρόκο και η Μαυριτανία έχουν υπογράψει το Σχέδιο Δράσης για την Ανάκαμψη της Μεσογειακής Φώκιας στον Ανατολικό Ατλαντικό.
Αξιοσημείωτος πληθυσμός μεσογειακής φώκιας ζει στις Σποράδες, στο Εθνικό Πάρκο Αλοννήσου και Βόρειων Σποράδων, έκτασης 2.315 τετραγωνικών χιλιομέτρων, τα 158 τετραγωνικά χιλιόμετρα υπό αυστηρή προστασία, που αποτελεί τη μεγαλύτερη θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή της Ελλάδας και μία από τις μεγαλύτερες της Μεσογείου. Επίσης σημαντικός αριθμός ατόμων μεσογειακής φώκιας αναπαράγεται στη θαλάσσια περιοχή της Γυάρου, που ανακηρύχθηκε το 2019 Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή, η πρώτη στις Κυκλάδες.
Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια η μεσογειακή φώκια κάνει την εμφάνισή της σχεδόν σε όλες τις περιοχές της ελληνικής ακτογραμμής και ταξιδεύει και εκτός Ελλάδας. Οπως λέει στην «Εφ.Συν.» ο Δημήτρης Τσιάκαλος, υπεύθυνος επικοινωνίας της ΜOm, η μεσογειακή φώκια, λόγω της αύξησης του πληθυσμού της, επανεμφανίζεται σήμερα σε μέρη από τα οποία είχε εξαφανιστεί, ακόμα και σε παραλίες της Αττικής, στο λιμάνι του Πειραιά και στη Μαρίνα Ζέας, ενώ με αφετηρία την Ελλάδα επεκτείνεται ξανά σε άλλες περιοχές της Μεσογείου: από την Κέρκυρα ανεβαίνει βόρεια προς την Αδριατική, την Αλβανία, την Κροατία και το Μαυροβούνιο, ενώ στα ανατολικά ταξιδεύει προς την Κύπρο, το Ισραήλ, τον Λίβανο και τη Μάλτα.
Για την επιστημονική παρακολούθηση και την προστασία της μεσογειακής φώκιας, η MOm έχει καταγράψει την παρουσία της σε όλη την ακτογραμμή της Ελλάδας, έχει τοποθετήσει κάμερες στα σημαντικότερα σπήλαια αναπαραγωγής για να παρακολουθεί τις κινήσεις των μητέρων και των νεογνών, βρίσκεται σε ανοιχτή γραμμή με λιμεναρχεία, τοπικές περιβαλλοντικές και φιλοζωικές οργανώσεις και κτηνιάτρους σε όλη την Ελλάδα για να ενημερώνεται για τον εντοπισμό φώκιας και για να δίνει οδηγίες για την προστασία της.
Σε περιπτώσεις τραυματισμένων, άρρωστων ή ορφανών φωκιών, ειδικοί και εθελοντές, με την επίβλεψη της Κτηνιατρικής Σχολής του ΑΠΘ, επεμβαίνουν για τη διάσωση και την περίθαλψη των ζώων, είτε επιτόπου είτε στο Κέντρο Περίθαλψης της οργάνωσης στα Σπάτα της Αττικής, το μοναδικό εξειδικευμένο κέντρο περίθαλψης για τη μεσογειακή φώκια στη Μεσόγειο που φιλοξενείται σε χώρο του Αττικού Ζωολογικού Πάρκου.
Η ΜOm έχει περιθάλψει μέχρι σήμερα 61 ζώα στο σημείο όπου εντοπίστηκαν, ενώ στο Κέντρο Περίθαλψης έχουν εισαχθεί 53 φωκάκια, από τα οποία σώθηκαν τα 22 και επανεντάχθηκαν με επιτυχία στο φυσικό τους περιβάλλον. Η οργάνωση μπορεί να παρακολουθεί διαρκώς τις κινήσεις τους με δορυφορικό πομπό που τοποθετείται στο τρίχωμά τους για τους πρώτους μήνες, μέχρι να πέσει μαζί με το τρίχωμα.
Κλιματική αλλαγή
Οι κίνδυνοι ωστόσο κάθε άλλο παρά έχουν εκλείψει. H αύξηση του πληθυσμού της μεσογειακής φώκιας σημαίνει ότι περισσότερες φώκιες έρχονται συχνότερα σε επαφή με τον άνθρωπο, με όποιους κινδύνους εγκυμονεί η επαφή αυτή.
Ο κ. Τσιάκαλος επισημαίνει ότι δεν έχουν εκλείψει εντελώς τα περιστατικά ηθελημένης θανάτωσης φώκιας επειδή καταστρέφουν τα αλιευτικά εργαλεία, αν και σημειώνει ότι έχει βελτιωθεί πολύ η κατάσταση σε σχέση με παλαιότερες δεκαετίες.
«Παλιότερα ήταν πολύ διαδεδομένο φαινόμενο και ώς έναν βαθμό αποδεκτό από την κοινωνία. Οι νεότερες γενιές είναι πιο ευαισθητοποιημένες και σήμερα θεωρείται απαράδεκτο να θανατώνονται ζώα. Τώρα πια και οι ψαράδες στην πλειονότητά τους (όπως και οι λοιποί πολίτες) μάς ενημερώνουν όταν εντοπίζουν φώκια, συμβάλλοντας έτσι στην παρακολούθηση και προστασία του είδους», επισημαίνει ο κ. Τσιάκαλος.
Η μείωση των αρνητικών επιδράσεων της αλιείας στον πληθυσμό της φώκιας αποτελεί έναν από τους τέσσερις στόχους του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για τη μεσογειακή φώκια, που θεσμοθετήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2024. Το σχέδιο προβλέπει να μειωθεί κάτω από το τρέχον 26% το ποσοστό θνησιμότητας της μεσογειακής φώκιας που συνδέεται με την αλιεία, είτε πρόκειται για την ηθελημένη θανάτωση φωκιών είτε για τον τυχαίο θάνατό τους από αλιευτικά εργαλεία.
Ο κ. Τσιάκαλος σημειώνει επίσης τους κινδύνους που ελλοχεύουν στα σπήλαια αναπαραγωγής λόγω των έντονων καιρικών φαινομένων που έχει προκαλέσει η κλιματική αλλαγή. Για τα επόμενα πέντε χρόνια, η ΜOm συμμετέχει στην ευρωπαϊκή πρωτοβουλία LIFE ADAPTS για την ανάπτυξη στρατηγικών προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για την προστασία των θαλάσσιων χελωνών και της μεσογειακής φώκιας στην Ελλάδα, την Ιταλία και την Κύπρο, με χρηματοδότηση της Ε.Ε.
Το πρόγραμμα μελετά την ανθεκτικότητα των ειδών στην κλιματική αλλαγή μέσω συλλογής ηλεκτρονικού DNA, δορυφορικής τηλεμετρίας, άμεσης παρακολούθησης στις παραλίες με υπέρυθρες κάμερες, αποκατάστασης σπηλαίων αναπαραγωγής, αναβάθμισης των κέντρων φροντίδας και άλλων μέσων.
Απειλή για τη μεσογειακή φώκια είναι και η ανεξέλεγκτη επέκταση της τουριστικής δραστηριότητας με οργανωμένες τουριστικές επισκέψεις ή με θαλάσσια σπορ όπως καγιάκ σε σπήλαια αναπαραγωγής. «Αν η μητέρα ενοχληθεί ή φοβηθεί, υπάρχει περίπτωση να χάσει την επαφή με το μωρό, το οποίο μετά θα πεθάνει από ασιτία, αν δεν παρέμβουμε εγκαίρως», σημειώνει ο κ. Τσιάκαλος.
Φέτος το καλοκαίρι, η διεθνής οργάνωση Monk Seal Alliance και ο ΟΦΥΠΕΚΑ (Οργανισμός για το Φυσικό Περιβάλλον και την Κλιματική Αλλαγή) του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας υλοποίησαν την εθνική εκστρατεία ευαισθητοποίησης Seal Greece για την προστασία της μεσογειακής φώκιας στο Αιγαίο και στο Ιόνιο μέσω ειδικής αποστολής που ταξιδεύει στις περιοχές αυτές.
Το πρόγραμμα περιλάμβανε τη συνεργασία της αποστολής με τοπικές κοινότητες, ναυτικούς και επαγγελματίες του τουρισμού, όπως και την εφαρμογή στο κινητό τηλέφωνο ενός προγράμματος επαυξημένης πραγματικότητας, στο επίκεντρο της οποίας βρίσκεται η ψηφιακή φώκια Μόνα. Η εφαρμογή ενεργοποιείται όταν ο χρήστης πλησιάζει σε περιοχές όπου συχνάζουν μεσογειακές φώκιες και παρέχει άμεση καθοδήγηση και πρακτικές συμβουλές για την προστασία τους.
Για τις αντιδράσεις του Συλλόγου Κατοίκων της Αλλονήσου, που υποδέχτηκαν στις αρχές Οκτωβρίου με πανό «έξω οι ΜΚΟ, εμείς οι ντόπιοι μπορούμε να προστατεύσουμε μόνοι τις περιοχές και τις θάλασσές μας!» τον πρίγκηπα Αλβέρτο ΙΙ του Μονακό, προσκαλεσμένο της οργάνωσης Thalassa και του δημάρχου του νησιού, όπως και για τις αντιδράσεις για την επιβολή εισιτηρίου στο Θαλάσσιο Πάρκο Αλλονήσου, βλ. «Ο Αλβέρτος B’ σώζει φώκιες στην Αλόννησο με καταμαράν» («Εφ.Συν.», 10/10/2025).
Η όχληση από την τουριστική δραστηριότητα και οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής αποτελούν σημαντικούς κινδύνους και για τα δύο είδη φώκιας της Ιρλανδίας, την γκρίζα φώκια και τη φώκια των λιμανιών, παρ’ όλο που και στην Ιρλανδία καταγράφεται σημαντική αύξηση του πληθυσμού τους, που κυμαίνεται σήμερα μεταξύ 7.000 και 10.000 ζώων, ενώ τον 19ο αιώνα βρισκόταν στα πρόθυρα της εξαφάνισης.
Το 2023, η Υπηρεσία Εθνικών Πάρκων και Αγριας Ζωής (NPWS) της Ιρλανδίας κατέγραψε 430 νεκρές φώκιες, τον μεγαλύτερο καταγραμμένο αριθμό στην ιστορία της χώρας. Επρόκειτο για υπερδιπλασιασμό του αριθμού των νεκρών φωκιών στη χώρα σε σχέση με το 2020, όταν είχαν καταγραφεί 201 νεκρές φώκιες, με τον αριθμό να μειώνεται το 2024 σε 322 νεκρές φώκιες.
Οι καταιγίδες
Σύμφωνα με την οργάνωση Seal Rescue Ireland, οι πρόσφατες μεγάλες καταιγίδες στην Ιρλανδία, που προκάλεσαν τεράστια αναταραχή στα θαλάσσια θηλαστικά, επέφεραν αύξηση των επειγουσών διασώσεων νεογνών φώκιας στη χώρα.
«Εάν κάθε χρόνο κατά τη διάρκεια της περιόδου αναπαραγωγής επαναλαμβάνονται μεγάλες καταιγίδες, κάποια στιγμή θα αρχίσουν να επηρεάζονται πραγματικά οι πληθυσμοί. Aν συνεχίσει η απώλεια των περισσότερων νεογνών, αυτό θα αρχίσει να έχει αντίκτυπο», σημειώνει η διευθύντρια της οργάνωσης, Κιμ Τάουνσεντ-Σμιθ.
Καθημερινά περιστατικά ενόχλησης των νεογνών και των μητέρων τους από τουρίστες έχουν οδηγήσει πολλές μητέρες να εγκαταλείψουν τα φωκάκια τους στο τουριστικό νησί Great Blasket, όπου ευαισθητοποιημένοι πολίτες ζητούν να απαγορευτεί η πρόσβαση τουριστών στις παραλίες κατά την περίοδο της αναπαραγωγής.
Τουρίστες πετούσαν ντρόουν σε χαμηλό ύψος ή πλησίαζαν τις φώκιες και τα μικρά τους προσπαθώντας να τα πιάσουν για να τα φωτογραφήσουν ή να βγάλουν σέλφι, με αποτέλεσμα να ενοχλούνται οι φώκιες και να πέφτουν στο νερό. Ενα νεογέννητο φωκάκι σκοτώθηκε το 2022 όταν το σήκωσαν οι τουρίστες για να βγάλουν σέλφι και στη συνέχεια το πέταξαν στη θάλασσα, όπου αποδείχτηκε ότι ήταν πολύ μικρό και δεν είχε μάθει ακόμη να κολυμπάει.
Παρόμοια είναι η κατάσταση στη Δανία, όπου ζουν δύο είδη φώκιας, η φώκια του λιμανιού και η φώκια του Βορρά. Η Υπηρεσία Προστασίας του Περιβάλλοντος της Δανίας σημειώνει ότι ο πληθυσμός της φώκιας αυξάνεται, αλλά επηρεάζεται από φαινόμενα όπως η υπεραλίευση, η θαλάσσια ρύπανση και η υποβρύχια ηχορύπανση. Η Δανία έχει την υποχρέωση να συμμορφώνεται με τις οριακές τιμές της HELCOM που ορίζονται στην οδηγία-πλαίσιο της Ε.Ε. για τη θαλάσσια στρατηγική.
Για την καλή περιβαλλοντική κατάσταση της φώκιας, η οδηγία ορίζει τον ελάχιστο πληθυσμό της (10.000 άτομα ανά περιοχή πληθυσμού) όσο και τον ρυθμό αύξησής του. Ο πληθυσμός της φώκιας πρέπει επίσης να πληροί τις οριακές τιμές της συμφωνίας OSPAR (Οσλο-Παρίσι) για τις χώρες του Βορειοανατολικού Ατλαντικού, ότι το μέγεθος του πληθυσμού πρέπει να είναι τουλάχιστον ίσο με τον πληθυσμό του 1992 και ότι ο ρυθμός αύξησης τα τελευταία έξι χρόνια δεν πρέπει να μειωθεί κατά περισσότερο από 1% ετησίως.
Χημική ρύπανση
Σημαντική αύξηση παρουσιάζουν και στο Βέλγιο τα δύο είδη φώκιας, η φώκια των λιμανιών και η γκρίζα φώκια. Το 2021, ο αριθμός των νεκρών φωκιών που καταγράφηκαν στις ακτές του Βελγίου υπερδιπλασιάστηκε σε πάνω από 100, σε σύγκριση με τον μέσο όρο των 44 ετησίως μεταξύ 2018 και 2020. Πολλές νεκρές φώκιες έφεραν σημάδια τυχαίας θανάτωσης από αλιευτικά εργαλεία, όπως αγκίστρια με δολώματα. Το 2024, καταγράφηκε νέο ρεκόρ, με 72 νεκρές φώκιες να ξεβράζονται στις ακτές του Βελγίου.
Ορισμένες φώκιες εμπλέκονται σε θαλάσσια απορρίμματα, όπως πλαστικά, σκοινιά και απορριφθέντα δίχτυα – κάποιες διασώζονται, ωστόσο άλλες πεθαίνουν αργά από ασφυξία. Λιγότερο ορατές απειλές προέρχονται από τη χημική ρύπανση, η οποία στο παρελθόν αποδεκάτισε τους πληθυσμούς φώκιας στη θάλασσα Wadden προκαλώντας ασθένειες και αναπαραγωγικές δυσλειτουργίες. Πολλοί τουρίστες αγνοούν ότι οι φώκιες βγαίνουν τακτικά στην ξηρά για να ξεκουραστούν ή να αλλάξουν τρίχωμα και, στην προσπάθειά τους να τις βοηθήσουν ή για να βγάλουν μια σέλφι μαζί τους, τις παρενοχλούν, συχνά με θανάσιμο αποτέλεσμα.
*Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν: The Journal Investigates-Ιρλανδία (Patricia Devlin), Føljeton-Δανία (Emma Louise Stenholm), El Confidencial-Ισπανία (Lola García-Ajofrín), Apache-Βέλγιο (Annick Hus)
