Ενας δασικός δρόμος πέντε χιλιομέτρων ενώνει την παραλία του Μαραθία και το χωριό Κερί στη Ζάκυνθο. Κατά μήκος της διαδρομής, τέτοια εποχή μπορεί να ακούσει κανείς το ανεξάντλητο βουητό των μελισσών και το κελάηδημα των πουλιών, τον αέρα να περνάει ανάμεσα από τις γηραιές ελιές, τα πληθωρικά πεύκα και πουρνάρια. Το μόνο που διαταράσσει το ανοιξιάτικο ηχοτοπίο είναι οι πυροβολισμοί· και το συρτό ηχητικό αποτύπωμα που αφήνουν λίγα δευτερόλεπτα αργότερα στον ουρανό.
Είναι 17 Απριλίου 2024. Αυτές τις ημέρες, η Ζάκυνθος είναι πέρασμα μεταναστευτικών πουλιών, ανάμεσα στα οποία και το τρυγόνι. Βρισκόμαστε εκτός κυνηγετικής περιόδου, όμως στη δίωρη πορεία μας μέσα στο δάσος του Κερίου ακούγονται εκατοντάδες πυροβολισμοί από κάθε κατεύθυνση.
Προκειμένου να διασφαλιστεί η προστασία του είδους, το ανοιξιάτικο κυνήγι τρυγονιού έχει απαγορευτεί από το 1983 στην Ελλάδα. Από το 2019, η Διεθνής Ενωση για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN) χαρακτηρίζει το τρυγόνι απειλούμενο είδος. Αλλά η λαθροθηρία λαμβάνει ανεξέλεγκτες διαστάσεις επί δεκαετίες στη χώρα.
Το Solomon ταξίδεψε στη Ζάκυνθο την περίοδο που τα τρυγόνια μεταναστεύουν μέσω Ελλάδας, όπου σταματούν για ανεφοδιασμό, στην Ευρώπη, όπου αναπαράγονται. Η επιτόπια έρευνά μας εστίασε σε δύο περιοχές του νησιού, στις οποίες καταγράφεται η πιο έντονη δραστηριότητα λαθροθηρίας: το Κερί στα νοτιοδυτικά και ο Βασιλικός στα νοτιοανατολικά.
Κατά την περίοδο απαγόρευσης του ανοιξιάτικου κυνηγιού, στη Ζάκυνθο το Solomon:
● Κατέγραψε έως και εκατοντάδες πυροβολισμούς καθημερινά, από τις πρώτες πρωινές ώρες έως και τη δύση του ήλιου, όχι μόνο σε δασικές εκτάσεις αλλά ακόμη και εντός οικιστικών περιοχών.
● Εντόπισε και αποτύπωσε οπτικά δεκάδες «πόστα» –θέσεις κυνηγιού που θυμίζουν πρόχειρα στρατιωτικά φυλάκια–, κάποια εκ των οποίων ήταν καλά καμουφλαρισμένα μέσα σε δασώδεις περιοχές και άλλα εντός ιδιωτικών εκτάσεων.
● Διαπίστωσε πόσο κανονικοποιημένο θεωρείται το φαινόμενο στο νησί, με κατοίκους να κάνουν λόγο για «κυνηγετική περίοδο» και λαθροκυνηγούς να μεταβαίνουν στη Ζάκυνθο από άλλες περιοχές προκειμένου να κυνηγήσουν παράνομα.
Το μεταναστευτικό ταξίδι
Κάθε χρόνο, κατά την άνοιξη, υπολογίζεται πως περισσότερα από ενάμισι εκατ. τρυγόνια περνούν από την Ελλάδα στο ταξίδι τους από χώρες της υποσαχάριας Αφρικής προς την Ευρώπη, μέσω του ανατολικοκεντρικού μεταναστευτικού διαδρόμου. Πρόκειται για ένα τεράστιο και απαιτητικό ταξίδι. Τα καταπράσινα νησιά του Ιονίου, μεταξύ των οποίων και η Ζάκυνθος, είναι η πρώτη στεριά που συναντούν. Υπό κανονικές συνθήκες θα ήταν μια ανακουφιστική στάση για ανεφοδιασμό και ξεκούραση. Ομως, μια δραστηριότητα που ορισμένοι ντόπιοι χαρακτηρίζουν «παράδοση», παρότι έχει απαγορευτεί τα τελευταία σαράντα χρόνια, αποδεκατίζει εδώ και δεκαετίες ένα από τα πλέον απειλούμενα είδη πτηνών στην Ευρώπη.
Διαφορετικές πηγές είπαν στο Solomon ότι λαθροκυνηγοί ενοικιάζουν από ιδιώτες εκτάσεις όπου υπάρχει «καλό» πέρασμα έναντι έως και 3.000 ευρώ, προκειμένου να στήσουν το πόστο τους. Σε μέρες έντονης δραστηριότητας, οι πυροβολισμοί γίνονται απολύτως αντιληπτοί ακόμα και μέσα στους οικισμούς. Τα προηγούμενα χρόνια, στο πλαίσιο επιστημονικής έρευνας του Ινστιτούτου Δασικών Ερευνών του ΕΛΓΟ-Δήμητρα και της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας, τοποθετήθηκαν ηχοκαταγραφικοί αισθητήρες κοντά σε περάσματα όπου θεωρούνταν πως αναπτύσσεται κυνηγετική δραστηριότητα.
Η ανάλυση έδειξε ότι κατά τις περιόδους απαγόρευσης των ετών 2019-2022 υπήρξαν τουλάχιστον 84.166 πυροβολισμοί μόνο στο Κερί και τον Βασιλικό. Το 2021 και μόνο, υπολογίζεται ότι 57.095 πουλιά πυροβολήθηκαν στην ευρύτερη περιοχή των Ιονίων νήσων ως αποτέλεσμα της ανοιξιάτικης λαθροθηρίας. Το 2023, ο τότε υφυπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Γιώργος Αμυράς έδωσε εντολή για λήψη επειγόντων μέτρων για την αντιμετώπιση της εαρινής λαθροθηρίας στα Ιόνια νησιά. «Η λαθροθηρία είναι ο χειρότερος εχθρός της ορνιθοπανίδας αλλά και των ίδιων των κυνηγών. Δίνουμε βάρος στην πρόληψη, δημιουργώντας μια ισχυρή ασπίδα για τα είδη που απειλούνται από όσους παραβαίνουν τους νόμους», είχε δηλώσει ο υφυπουργός.
Εναν χρόνο μετά, η έρευνα του Solomon δείχνει πως ενώ το ζήτημα φαίνεται να αναγνωρίζεται ως κρίσιμο, η αντιμετώπισή του ανατίθεται στην –υποστελεχωμένη– Διεύθυνση Δασών, την οποία καλείται να συνδράμει η –υποστελεχωμένη– αστυνομική δύναμη του νησιού. Το υπουργείο Περιβάλλοντος δεν απάντησε στα ερωτήματά μας.
«Παράδοση είναι οι ελληνικοί χοροί»
Η Χάιδω Χριστοδούλου ανέλαβε τη Διεύθυνση Δασών Ζακύνθου τον Φεβρουάριο του 2023. Λέει πως δεν βρήκε να υπάρχει στην υπηρεσία της αρχείο περιστατικών ή κάποιο σχέδιο δράσης. Αλλά το ζήτημα της λαθροθηρίας φαίνεται να είναι ψηλά στην ατζέντα για την ίδια. «Παράδοση είναι οι ελληνικοί χοροί», λέει, «δεν μπορεί να είναι παράδοση μια τέτοια δραστηριότητα».
Οι προθέσεις της διευθύντριας προσκρούουν στην πραγματικότητα της διοίκησης: στη διάθεση της κ. Χριστοδούλου βρίσκεται μόνο μια περίπολος δύο ατόμων, αφού η καταπολέμηση της λαθροθηρίας δεν αποτελεί μόνη αρμοδιότητα της Διεύθυνσης – για παράδειγμα, οι φωτιές στη Ζάκυνθο φέτος ξεκίνησαν από τον Φεβρουάριο.
Πέρα από το προσωπικό των Δασικών Υπηρεσιών και της ΕΛ.ΑΣ., τα Τοπικά Σχέδια Δράσης προβλέπουν και τη συμμετοχή θηροφυλάκων στις περιπόλους κατά της λαθροθηρίας, οι οποίοι προσλαμβάνονται από τις κυνηγετικές οργανώσεις.
Η Χ. Χριστοδούλου λέει πως στη διάθεσή της φέτος έχει δύο θηροφύλακες (από Κυνηγετικό Σύλλογο Ζακύνθου και Κυνηγετική Ομοσπονδία Πελοποννήσου), οι οποίοι θεωρεί πως θα πρέπει να βρίσκονται «στην πρώτη γραμμή». Αλλά από τους δύο θηροφύλακες, ο ένας εμφανίζεται να βρίσκεται σε άδεια. Είναι μια πρακτική που επιβεβαιώνεται και σε άλλες περιοχές: προκειμένου να αποφύγουν διενέξεις με την τοπική κοινωνία, θηροφύλακες αιτούνται άδεια στην κορύφωση της παράνομης κυνηγετικής περιόδου.
Εντοπίζοντας τα πόστα
Είναι 19 Απριλίου 2024, λίγο μετά τις πεντέμισι το πρωί. Βρισκόμαστε στον δρόμο με κατεύθυνση τον Βασιλικό για να συναντήσουμε την ομάδα των CABS, ενώ έξω είναι ακόμα σκοτάδι. H περιβαλλοντική οργάνωση Committee Against Bird Slaughter (CABS) εδρεύει στη Γερμανία, αλλά δραστηριοποιείται σε όλες τις χώρες της Μεσογείου που αποτελούν πέρασμα αποδημητικών πουλιών (π.χ. Ιταλία, Λίβανος) και, προσφάτως, την Ελλάδα. Σκανάρουν περιοχές που πιθανόν χρησιμοποιούνται για παράνομη θήρα, συλλέγουν αποδεικτικό υλικό και καλούν τα όργανα επιβολής του νόμου όταν βλέπουν ότι κάποιος κυνηγάει παράνομα. Φέτος, είναι η δεύτερη χρονιά που βρίσκονται στη Ζάκυνθο.
Εχει αρχίσει να ξημερώνει και με δύο μέλη της ομάδας κατευθυνόμαστε σε ένα από τα ενεργά πόστα – μόλις δύο μέρες πριν, εδώ, κατέγραψαν κυνηγό εν ώρα δράσης. Μέσα από ένα μικρό μονοπάτι δίπλα στη θάλασσα, μπαίνουμε σταδιακά σε ένα μικρό πευκόδασος. Περιμετρικά τουριστικές κατοικίες, που την περίοδο αυτή παραμένουν κλειστές.
Λίγο μετά, στο όριο του πευκόδασους και ενός ελαιώνα εντοπίζουμε το πόστο: δύο μεγάλοι κορμοί, ένας χακί μουσαμάς και σωροί από κουκουνάρια, κλαδιά και πευκοβελόνες σχηματίζουν κάτι που μοιάζει με καμουφλαρισμένη θέση σε πεδίο μάχης. Ενα πακέτο τσιγάρα, γόπες, μια σακούλα με απορρίμματα και γυαλιστερά φυσίγγια στο έδαφος μαρτυρούν την πρόσφατη παρουσία κυνηγού. Λίγα βήματα μακριά, ένα νεκρό τρυγόνι στο έδαφος. Χελιδόνια, συκοφάγοι, κούκοι και άλλα αρπακτικά αποτελούν επίσης στόχο των κυνηγών.
Από το σημείο καταφέρνουμε να εντοπίσουμε τουλάχιστον ακόμη τέσσερα πόστα στις απέναντι πλαγιές. Το Solomon κατέγραψε οπτικά συνολικά 13 πόστα στον Βασιλικό. Δεν αργούν να ακουστούν οι πρώτοι πυροβολισμοί στην περιοχή. Στο σημείο που βρισκόμαστε, δεν εμφανίζεται κάποιος κυνηγός. Λίγα χιλιόμετρα μακριά, όμως, δύο άλλα μέλη των CABS παρακολουθούν έναν άλλο κυνηγό, οδηγώντας στην πρώτη σύλληψη της χρονιάς.
Το 2023, πραγματοποιήθηκε μόλις μία σύλληψη για λαθροθηρία στο νησί. Φέτος, έως και την ημέρα δημοσίευσης του ρεπορτάζ, υπήρξαν έξι συλλήψεις. Σε δύο περιπτώσεις οι κυνηγοί εντοπίστηκαν από τις αρχές επ’ αυτοφώρω, ύστερα από καταγγελία των CABS. Αλλος κυνηγός παραδέχθηκε πως δεν είναι κάτοικος Ζακύνθου.
Οι CABS αναφέρουν ότι σε περίπου τρεις εβδομάδες του 2023 κατέγραψαν 92 ενεργά πόστα. Φέτος, μέχρι την 1η Μαΐου είχαν καταγράψει περισσότερα από 70 ενεργά πόστα, επιχειρώντας σε ένα μικρό μόνο κομμάτι του νησιού.