Περισσότερες από εκατό (100) οικογένειες έχουν ενδιαφερθεί μέχρι στιγμής προκειμένου να δώσουν DNA με την ελπίδα ότι θα εντοπίσουν το συγγενικό τους πρόσωπο ανάμεσα στους σκελετούς των εκτελεσμένων κομμουνιστών που αποκαλύφθηκαν πρόσφατα σε ομαδικούς τάφους.
Το μέγεθος του ενδιαφέροντος δείχνει ότι όσα κάποιοι θεωρούσαν ξεχασμένα και παραχωμένα στην αμνησία του χρόνου υπάρχουν ακόμη ζωντανά και καίνε μέσα στις καρδιές των συγγενών. Γι’ αυτό και, όπως όλα δείχνουν, οι αρχικές τομές και έρευνες στο πάρκο Εθνικής Αντίστασης θα έχουν συνέχεια και θα επεκταθούν και στο Επταπύργιο, ίσως και σε ολόκληρη την Ελλάδα, όπου είχαν γίνει εκτελέσεις την περίοδο του Εμφυλίου.
Ζωντανές μνήμες
Αν πριν από λίγες μέρες η εύρεση των ομαδικών τάφων των 33 εκτελεσμένων και θαμμένων πρόχειρα σε ομαδικούς τάφους («Εφ.Συν.» 15.3.25 «Οι εκτελεσμένοι κομμουνιστές επιστρέφουν… για τον τελευταίο ασπασμό» και 20.3.2025 «Απ’ τα κόκαλα βγαλμένη…») είχε προκαλέσει έκπληξη, η έκπληξη αυτή γίνεται κάθε μέρα που περνά συνείδηση ότι αν το επίσημο κράτος έχει κρυμμένους πολλούς «σκελετούς στην ντουλάπα του», δεν μπορεί πλέον να τους κρατάει όλους φυλακισμένους ακόμη και στον θάνατο, δεν μπορεί να τους θάψει μαζικά στην ανωνυμία.
Τα τηλέφωνα στο ΚΚΕ αλλά και στον Δήμο Νεάπολης-Συκεών δεν έπαψαν να χτυπάνε από τότε που γνωστοποιήθηκε η είδηση κι ακόμα υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι αργά αλλά σταθερά μαθαίνουν πως οι εμπειρίες που είχαν θάψει μέσα τους, οι μνήμες των δικών τους ανθρώπων είναι ζωντανές, υπάρχει ακόμη ελπίδα να βρεθούν και για να τύχουν μιας ταφής και ενός κεριού αναμμένου.
Αναμμένη η φλόγα
Ο Δημήτρης Παπατολίδης, στέλεχος του ΚΚΕ, μέλος της Κ.Ε. του κόμματος, είναι σαφής: «Τα τηλεφωνήματα συνεχίζονται, προστίθενται διαρκώς και άλλοι συγγενείς εκτελεσμένων που θέλουν να συμμετάσχουν στη διαδικασία αναζήτησης με τη μέθοδο του DNA. Οι άνθρωποι που μας καλούν είναι συνειδητοποιημένοι, ακόμη και μια ελπίδα ότι μπορεί να βρουν δικό τους άνθρωπο κρατάει μέσα τους μια φλόγα.
»Εμείς διαχειριζόμαστε την υπόθεση αυτή με το μέγιστο ενδιαφέρον και την ανάλογη ευαισθησία. Δεν πρόκειται να βιαστούμε, θα κάνουμε ό,τι περνάει από το χέρι του κόμματος για να γίνουν όλες οι λεπτές διαδικασίες με τη διακριτικότητα που πρέπει. Θα αποδώσουμε τιμή σε όλους τους εκτελεσμένους συντρόφους και συντρόφισσές μας και τους συγγενείς τους».
Σύμφωνα με τον κ. Παπατολίδη, η υπόθεση έρευνας του DNA δεν θα μείνει μόνο στη διασταύρωση με τους συγγενείς, καθώς «γνωρίζουμε ότι υπάρχουν σύγχρονες μέθοδοι μέσω των οποίων μπορεί να διακριβωθεί αν και ποιοι/οιες από τους εκτελεσμένους έχουν υποστεί βασανιστήρια. Δεν έχουμε καταλήξει ακόμη πού θα γίνουν συνολικά οι έρευνες, υπάρχουν κρίσιμες και λεπτές λεπτομέρειες για τις οποίες αυτή τη στιγμή δεν θέλουμε να πούμε τίποτα άλλο, αλλά να είναι όλοι σίγουροι πως τα πάντα θα γίνουν όπως πρέπει».
Εθελοντική δουλειά
Τον ρωτάμε ακόμη αν η υπόθεση έκλεισε για το ΚΚΕ με την ανεύρεση των 33 νεκρών και μας απαντά ότι «η υπόθεση ελέγχου του DNA είναι η πρώτη και ακολουθεί η συνέχιση της έρευνας στο σημείο του πάρκου Εθνικής Αντίστασης. Η ανασκαφική έρευνα θα συνεχιστεί και επειδή υπάρχει πάντα το θέμα του κόστους αυτών των ενεργειών, αφού λύσουμε τα γραφειοκρατικά ζητήματα με τις άδειες, τότε θα δουλέψουν αρχαιολόγοι και εργάτες του κόμματος εθελοντικά.
»Εχουμε την οργανωτική δυνατότητα για το εγχείρημα. Ωστόσο ζητάμε από την κυβέρνηση να διασφαλιστεί η συνέχιση της ανασκαφής όχι μόνο στο σημείο που γνωρίζουμε αλλά κι όπου χρειαστεί, η έρευνα του DNA να είναι άρτια και ολοκληρωμένη και επιπλέον να χρηματοδοτήσει την έρευνα διότι ιστορικά έχει την ευθύνη να το κάνει».
ΣΤΑΥΡΟΣ ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΣ, ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΑΠΘ
«Κάθε χρόνο στις 6 Μαΐου αφήνω στο σημείο το πρώτο τριαντάφυλλο που ανθίζει στον κήπο μου»
Γράφει για τον Σταύρο Δημητράκο ο Σπύρος Κουζινόπουλος ότι υπήρξε «ήρωας των αλβανικών βουνών και μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του κινήματος της Εθνικής Αντίστασης στην κατεχόμενη από τους ναζί Θεσσαλονίκη. Τιμημένος με Αριστείο Ανδρείας για τα ανδραγαθήματά του στην απόκρουση της επίθεσης του Μουσολίνι κατά της Ελλάδας, στο εκτελεστικό απόσπασμα ύστερα από οκτώ χρόνια με την προσβλητική, σκηνοθετημένη και αναπόδεικτη κατηγορία της κατασκοπίας στα μαύρα χρόνια του Εμφυλίου».
Μαζί του στάθηκαν απέναντι στο απόσπασμα οι συγκρατούμενοί του Χρήστος Εμμανουηλίδης, Ανδρέας Δεληδήμος, Θεόδωρος Τσομπανίκος, Κλήμης Υετίωνας, Παναγιώτης Πρασσάς, Δημήτριος Βαλμάς, Δημήτριος Ξενιτίδης, Ιωάννης Μυλωνίδης και η δικηγόρος, στέλεχος του ΕΑΜ, Αλίκη Βέτα.
Ο καθηγητής Οφθαλμολογίας της Ιατρικής του ΑΠΘ, Σταύρος Δημητράκος, φέρει το ίδιο όνομα με τον αδελφό του πατέρα του που εκτελέστηκε στις 6 Μαΐου 1948 σε ηλικία 37 ετών. Μιλώντας στην «Εφ.Συν.» λέει ότι είναι σίγουρος πως ο θείος του δεν θάφτηκε μετά την εκτέλεση στο σημείο όπου αποκαλύφθηκαν πρόσφατα οι ομαδικοί τάφοι. «Ο θείος μου και οι υπόλοιποι που εκτελέστηκαν μαζί του βρίσκονται θαμμένοι κάτω από μια πολυκατοικία ανάμεσα στις οδούς Ομήρου (6 με 8) και Κανάρη. Είναι κοντά στο σημείο που αποκαλύφθηκαν οι μαζικές ταφές, αλλά όχι εκεί, γι’ αυτό και δεν θα δώσω καν DNA».
Ο κ. Δημητράκος είναι βέβαιος για το σημείο διότι, όπως μας λέει, «κάθε χρόνο στις 6 Μαΐου πάω και αφήνω στο σημείο ένα κόκκινο τριαντάφυλλο, το πρώτο τριαντάφυλλο που ανθίζει στον κήπο μου. Αυτό το σημείο δεν μπορώ να το ξεχάσω γιατί όταν ήμουν παιδί με έπαιρνε η γιαγιά μου και με πήγαινε στο σημείο κάθε Σάββατο. Ρωτούσα τότε την οικογένεια «πού πήγε ο θείος;» και μου απαντούσαν «επάνω», αυτό μόνο, «επάνω». Χρόνια μετά κατάλαβα ότι το έκαναν αυτό για να μη με «δηλητηριάσουν» με άσχημες μνήμες.
»Πάντως δεν υπήρχε κανένα οίκημα τότε στην περιοχή, ένας μαντεμένιος σταυρός μόνο με ένα σωρό γκρι στρογγυλεμένες πέτρες. Στο σημείο μετά τον πόλεμο είχε χτιστεί αρχικά ένα μικρό σπιτάκι. Η γιαγιά μου μάλιστα ήταν αυτή που πίεζε πάντα τον δήμαρχο Συκεών, τον Αφαλή, να κάνει ένα μνημείο στο σημείο. Οπότε δεν μπορεί να κάνω λάθος. Από την πίεση της γιαγιάς έγινε αυτό το πάρκο και το μνημείο της Εθνικής Αντίστασης στο σημείο που βρέθηκαν τώρα οι τάφοι».
Ο κ. Δημητράκος τονίζει ακόμα ότι ο συγκλονιστικός βίος του θείου του, η απολογία του στο στρατοδικείο περιγράφονται στο εξαντλημένο τώρα βιβλίο «Απολογία και απολογισμός – Από του φοβερού βήματος…» (εκδ. Πολύτυπο), το οποίο έγραψε ο Γιώργος Δημητράκος, αδελφός του Σταύρου, ιδίως όταν βρέθηκε το χειρόγραφο της απολογίας του στο στρατοδικείο καθώς και άλλο, σχετικό με τη δράση του, αρχειακό υλικό, ελληνικό και ξενόγλωσσο.
ΣΟΦΙΑ ΑΥΓΗΤΙΔΟΥ, ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΑΠΘ
«Αν αξίζει να ζούμε, είναι για να ζήσουμε όπως αυτοί που δεν φοβήθηκαν τον θάνατο»
«Ο Γρηγόρης Αυγητίδης, αδελφός του μπαμπά μου από το Μεταλλικό Κιλκίς, καταγόμενος όπως όλη η οικογένεια από το Βεζίνκιοϊ του Καρς, εκτελέστηκε στο Επταπύργιο. Μετά τις τελευταίες αποκαλύψεις των ομαδικών τάφων επισκέφτηκα και το Επταπύργιο και το σημείο των εκτελέσεων.
»Περπατώντας στο σημείο της θυσίας αυτών των ανθρώπων, μου φάνηκαν όλα πολύ κοντινά με όσα ζούμε καθώς οι καιροί μας είναι για ανθρώπους που δεν πρέπει να φοβούνται την καταστολή, που αναγνωρίζουν την αξία των ιδεών. Σήμερα θεωρώ χρέος μου να μάθουμε στους νέους ανθρώπους, στους φοιτητές μας, ότι αν αξίζει να ζούμε, είναι για να ζήσουμε όπως αυτοί που δεν φοβήθηκαν τον θάνατο και μας δίδαξαν ότι δεν πρέπει να κάνουμε πίσω απέναντι στον αντίπαλο, ότι δεν πρέπει να οπισθοχωρούμε.
»Οπως μου έχουν διηγηθεί στην οικογένεια, ο πατέρας του Γρηγόρη πούλησε μια αγελάδα, εκποίησε περιουσιακά στοιχεία για να βρει μάρτυρες που να δηλώσουν ότι δεν ήταν κομμουνιστής και να σωθεί. Και πράγματι πήγαν και κατέθεσαν, μόνο που ο Γρηγόρης σηκώθηκε στην αίθουσα και είπε «τι είναι αυτά που λέτε, είμαι κομμουνιστής». Καταδικάστηκε τετράκις σε θάνατο. Αυτό το σθένος και η πίστη των εκτελεσμένων, του θείου μου, είναι καθοδηγητικά. Στο Επταπύργιο δεν θρήνησα, τίμησα τη συνθήκη αυτών των ανθρώπων».
ΜΑΡΙΟΣ ΚΩΣΤΟΓΛΟΥ, ΜΟΥΣΙΚΟΣ
«Τόσα χρόνια μετά να βρω τη μητέρα θα είναι σπουδαίο…»
Ο Μάριος Κώστογλου γεννήθηκε το 1937 στη Θεσσαλονίκη, μεγάλωσε στις γειτονιές της Ανω Πόλης (οδός Αθηνάς), θεωρείται θρυλική μορφή στη μουσική αφού ως κιθαριστής έχει συνεργαστεί με σχεδόν όλους τους σημαντικούς δημιουργούς και ερμηνευτές, τον Στράτο Παγιουμτζή, τον Μίκη Θεοδωράκη, τον Απόστολο Καλδάρα, τον Ακη Πάνου, τον Μάνο Λοΐζο αλλά και την Πόλυ Πάνου, τη Μαρινέλλα, τη Ρίτα Σακελλαρίου, τη Βίκυ Μοσχολιού, ενώ έχει γραφτεί και ένα βιβλίο για τη μουσική δράση του. Δεν είναι όμως γνωστό στο ευρύ κοινό ότι η μητέρα του και ο πατέρας του εκτελέστηκαν την περίοδο του εμφύλιου πολέμου. Θα αφήσουμε τη διήγησή του χωρίς σχόλια διότι αποτελεί ένα ιστορικό ντοκουμέντο.
«Η μητέρα μου Ελένη Θεοχαρίδου ήταν δασκάλα και επικεφαλής ομάδας του ΕΑΜ από 50 άτομα. Συνελήφθη στη Θεσσαλονίκη, φυλακίστηκε και βασανίστηκε στην Ασφάλεια, καταδικάστηκε από το στρατοδικείο τρις σε θάνατο, φυλακίστηκε στο Επταπύργιο και εκτελέστηκε τον Οκτώβριο του 1948. Ημουν 11 ετών τότε και η μητέρα δεν ήταν ούτε 40 χρόνων. Ο πατέρας μου Μιχαήλ Κώστογλου εκτελέστηκε την ίδια περίοδο στον Βόλο και ρίχτηκε σε κάποια χαράδρα, άγνωστο πού. Δεν τον γνώρισα καθόλου γιατί είχαν χωρίσει με τη μητέρα.
»Επισκεπτόμουν τη μητέρα στο Επταπύργιο δύο φορές την εβδομάδα, 10 το πρωί με 12 το μεσημέρι, μαζί με τη θεία μου, η γιαγιά μου δεν μπορούσε να ανέβει τις ανηφόρες, ήταν ανήμπορη. Ξέραμε ότι η μητέρα μετρούσε μέρες και κάποια μέρα που πήγαμε μας ρώτησαν ως συνήθως «ποιον θέλετε να επισκεφτείτε;», είπαμε το όνομα και μας απάντησαν ξερά «εκτελέστηκε το πρωί».
»Ξέραμε ότι η μητέρα μετρούσε ώρες, η απώλειά της όμως ήταν θανατηφόρα για τη γιαγιά μου (Μαρία Μπότσαρη) η οποία ήταν απόγονος του Μάρκου Μπότσαρη και συμπολεμίστρια του Παύλου Μελά. Πήγαμε στα χωράφια πίσω από το Επταπύργιο όπου είχαν εκτελέσει τη μητέρα, γνωρίζαμε περίπου το σημείο που την είχαν θάψει, πήγαμε μόνο μία φορά και ανάψαμε ένα καντηλάκι. Μετά δεν μας επιτρέπανε ούτε το καντηλάκι να ανάβουμε ούτε τον χώρο να επισκεπτόμαστε.
»Αρχισα να δουλεύω αμέσως για να ζήσει η οικογένεια. Ποτέ δεν σκέφτηκα, ποτέ δεν πέρασε καν από το μυαλό μου ότι η μητέρα έπρεπε να κάνει πίσω για να γλιτώσει, ότι έπρεπε να υπογράψει δήλωση μετάνοιας. Θα μπορούσε, λέγανε, να είχε σωθεί ακόμη κι αν στο εκτελεστικό τραγουδούσε, έλεγε μια στροφή από τον εθνικό ύμνο. Δεν έκανε πίσω. Εγώ ενέκρινα τη στάση της.
»Καμάρωνα γιατί ήτανε ηρωικό αυτό που έκανε, γιατί ήθελε μαζί με τους συντρόφους της να χτίσουν έναν άλλο κόσμο, ένα καλύτερο μέλλον για όλους τους ανθρώπους. Καμάρωνα. Καμάρωνα. Μόλις πριν από δύο μέρες πληροφορήθηκα τα νέα για την εύρεση των μαζικών τάφων, ότι βρέθηκε και γυναικείο παπούτσι, και ήθελα να ψάξω να βρω τι να κάνω. Το τηλεφώνημά σας ήταν μήνυμα για μένα και τύχη αγαθή. Βεβαίως και θα μάθω πώς και πού να δώσω DNA, τόσα χρόνια μετά να βρω τη μητέρα θα είναι σπουδαίο…».
