Οι πιο δικοί μας «ξένοι» είναι οι Τσιγγάνοι συμπολίτες μας. Τόσο κοντινοί και τόσο μακρινοί ταυτόχρονα, ανάλογα με το σε ποια γωνιά της χώρας κατοικούν. Αλλού ζουν πλήρως ενσωματωμένοι στον κοινωνικό ιστό κι αλλού στα όριά του, στις πιο υποβαθμισμένες και ενίοτε ταπεινωτικές για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια συνθήκες. Ετσι, κάθε συζήτηση που φέρνει στη δημόσια σφαίρα τους Ρομά χωρίς ρομαντικοποίηση και χωρίς δαιμονοποίηση είναι εξ ορισμού ενδιαφέρουσα και χρήσιμη – πολλώ δε μάλλον όταν αυτή τη διοργανώνουν οι Γιατροί του Κόσμου, ετούτοι οι ωραίοι τύποι που βρίσκονται ακούραστα σε κάθε ζόρικη γωνιά και σε κάθε στιγμή που οι άνθρωποι ζορίζονται.
Χτες οι ΓτΚ παρουσίασαν το έργο Rom-boost που υλοποιήθηκε στο πλαίσιο του Προγράμματος Active Citizens Fund και ολοκληρώθηκε πρόσφατα. Με τον αντιπρόεδρο των ΓτΚ Ελλάδας, Νικήτα Κανάκη, να ανοίγει τη συζήτηση, απηύθυναν χαιρετισμούς ο Γιώργος Σταμάτης, βουλευτής της Ν.Δ. και μέλος της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Ισότητας και Μη Διακρίσεων, ο Κωστής Παπαϊωάννου, πρόεδρος Τεχνόπολης Δήμου Αθηναίων και διευθυντής του «Σημείου για τη μελέτη και την αντιμετώπιση της Ακροδεξιάς», και η Φαίη Κουτζούκου, αναπληρώτρια διευθύντρια Προγράμματος Active Citizens Fund.
Η Ελλη Ξένου, υπεύθυνη Προγραμμάτων και Συνηγορίας ΓτΚ Ελλάδας και υπεύθυνη Εργου Rom-Boost, η Κέλλυ Σχινά, κοινωνική επιστήμονας, συντονίστρια έργου, και ο Γιώργος Νικολάου, νοσηλευτής, κοινωνικός διαμεσολαβητής, παρουσίασαν το πρόγραμμα. Ακολούθησε μια ενδιαφέρουσα και ζωηρή συζήτηση για την ένταξη των Ρομά στην Ελλάδα, με ομιλητές τούς Ελευθερία Κουμαλάτσου (Γενική Γραμματεία Κοινωνικής Αλληλεγγύης και Καταπολέμησης της Φτώχειας), Ανδριανή Παπαδοπούλου, ειδική επιστήμονα Κύκλου Ισης Μεταχείρισης του Συνηγόρου του Πολίτη, Χριστίνα Χαλιλοπούλου, διεθνολόγο/νομικό με ειδίκευση στη διαμόρφωση κοινωνικής πολιτικής και CEO της ALYSOS ALERT, και Τάσο Υφαντή, επιχειρησιακό διευθυντή των ΓτΚ Ελλάδας. Οι Γιατροί του Κόσμου δουλεύουν με Ρομά από το 1997 κι έχουν υλοποιήσει ήδη 9 συναφή προγράμματα στην Αττική και τη Θεσσαλονίκη, σε περισσότερους από 10 διαφορετικούς καταυλισμούς συνολικά. Το συγκεκριμένο έργο, αντλώντας από τη θεωρία της θετικής αλλαγής και χρησιμοποιώντας το εργαλείο της εκπαίδευσης/επιμόρφωσης, μετέδωσε απαραίτητη γνώση προς τις Ρομά κοινότητες. Ομως η χτεσινή παρουσίαση ήταν κάτι πολύ παραπάνω από την αυλαία ενός έργου, αφού πυροδότησε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συζήτηση, απολύτως αποκαλυπτική των στάσεων, των διαθέσεων και των αντιλήψεων του κράτους απέναντι στους Ρομά πολίτες του.
«Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η έλλειψη πολιτικής βούλησης και υιοθέτησης ορθών πολιτικών για να εξαλειφθεί οι κοινωνικός αποκλεισμός των Ρομά. Για παράδειγμα, μπορεί οι άνθρωποι να ζουν στο ίδιο σημείο ακόμα και πάνω από 150 χρόνια κι ακόμα τα σπίτια είναι αυθαίρετα. Η μπορεί να τους διώχνουν από το σημείο για να περάσει ένας δρόμος. Ολα αυτά χωρίς τη συναίνεση της κοινότητας», μας λέει η Ανδριανή Παπαδοπούλου. Για να καταλάβουμε πόσο δύσκολη είναι η ζωή των Ρομά σε τούτη τη χώρα, αρκεί να αναφέρουμε πως, σύμφωνα με την κ. Παπαδοπούλου, το ένα τρίτο των υποθέσεων που φτάνουν στον Συνήγορο αφορά τους Ρομά. Μπορεί να μην έχουν χαρτιά και να μην είναι εγγεγραμμένοι στους δήμους, μπορεί να ζουν σε άθλιες συνθήκες, μπορεί να αφορούν την επιβολή προστίμων ή την εκπαίδευσή τους. Ενα τμήμα των πολιτών αυτής της χώρας μπορεί να είναι ακόμα και αόρατοι για το ελληνικό κράτος, αφού, παρ’ όλο που υπάρχει δικαστική απόφαση που λέει πως μπορούν να εγγράφονται ακόμα και χωρίς χαρτιά των γονέων τους, μπορεί ο δήμος να μην τους εγγράφει, με ό,τι αυτό σημαίνει για τη ζωή τους γενικότερα.
Στην Ελλάδα των αλλεπάλληλων κρίσεων και της νεοφιλελεύθερης ηγεμονίας όλο και περισσότεροι πολίτες γίνονται ευάλωτοι, ωστόσο οι Ρομά περιθωριοποιούνταν ανέκαθεν συστημικά – και οι πιο ευάλωτες από τους ευάλωτους είναι πάντα και παντού οι γυναίκες. Με αυτές δούλεψαν οι ΓτΚ. «Επικεντρωθήκαμε στην Αττική, Αθήνα, Γέρακα, Σπάτα», μας λέει ο Τάσος Υφαντής. «Το βασικό μας πρόγραμμα ήταν να ενημερώνουμε τις γυναίκες πώς θα αλληλεπιδράσουν με τη δημόσια διοίκηση, το σχολείο, με τις δομές Υγείας. Πώς θα είναι φροντιστικές μεταξύ τους και με τα παιδιά τους, πώς θα αποφύγουν κακές πρακτικές όπως η πολυφαρμακία. Ωστόσο, εκτιμούμε πως η επιτυχία μας είναι ότι δώσαμε ένα ερέθισμα κριτικής σκέψης κι ενισχύθηκαν η αυτοπεποίθησή τους και η αλληλεπίδραση μεταξύ τους».
Η οργάνωση δούλεψε από τον Σεπτέμβριο ώς τώρα με 96 γυναίκες. Ωστόσο, μόλις ο δεσμός μαζί τους άρχισε να βαθαίνει, το πρόγραμμα έπρεπε να κλείσει. «Για εμάς αυτή η αποσπασματικότητα των κονδυλίων είναι μια μεγάλη πρόκληση», μας λέει η Ελλη Ξένου. «Οι κοινότητες είναι δεκτικές, αλλά δεν ξέρεις από πού να αρχίσεις. Οταν ξεκινάει η δουλειά με αρκετή προσπάθεια, έρχονται οι γυναίκες κι εκεί αναγκαζόμαστε να σταματήσουμε το πρόγραμμα και να φύγουμε, πράγμα το οποίο φέρει κινδύνους – οι κοινότητες δεν είναι υποχρεωμένες να ξέρουν πώς λειτουργούν τα προγράμματα».
