«Πριν από 100 χρόνια ήταν επιλογή η ένταξη των προσφύγων, σήμερα ο αποκλεισμός τους»

Με βαριά τη σκιά του πολύνεκρου ναυαγίου ανοιχτά της Πύλου, ετούτη εδώ η έκθεση αποκτά διαφορετικό νόημα και μας καλεί ακόμα εντονότερα να την επισκεφτούμε. Σαν ελάχιστος φόρος τιμής σε εκείνους που χάθηκαν στις θάλασσές μας προσπαθώντας να αγγίξουν το όνειρο μιας καλύτερης ζωής, σαν σινιάλο αλληλεγγύης σε όσους επιβιώνουν στις άθλιες συνθήκες των στρατοπέδων, σαν βαθιά υπόκλιση στους πρόσφυγες παππούδες μας, σαν ένα γνέψιμο σε κάθε άνθρωπο που διασχίζει σύνορα και χτίζει πατρίδες από το μηδέν – σαν και τους φίλους μας που έφυγαν μετανάστες τα χρόνια της κρίσης.

Αυτόν τον άνθρωπο που ταξιδεύει αναζητά το ερευνητικό έργο «100memories: Ολοκληρωμένη δράση φυσικής και ψηφιακής τεκμηρίωσης και προβολής της μικρασιατικής προσφυγικής μνήμης» του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Η Ολγα Λαφαζάνη, μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, μας παίρνει από το χέρι και μας ξεναγεί νοερά στην καινούργια δράση του πρότζεκτ, την έκθεση «Ενας αιώνας μετακινήσεων. Μία πόλη μέσα στις πόλεις». Στη Νίκαια της προσφυγιάς, στην Κοκκινιά του μπλόκου και των εργατικών αγώνων, στον χώρο που στέγασε από το 1924 το θρυλικό κεμπαπτζίδικο «Αιγυπτιακόν», οι επιστήμονες και οι καλλιτέχνες που συμμετέχουν στο πρότζεκτ θα αφηγηθούν ιστορίες μετακινήσεων από το 1922 έως τις μέρες μας.

● Τέχνη κι επιστήμη θα συναντηθούν σε ένα κεμπαπτζίδικο. Μοιάζει με πολιτική δήλωση η επιλογή του χώρου. Γιατί επιλέξατε το «Αιγυπτιακόν» ως επίκεντρο των δράσεών σας;

Ισως αν το κάναμε σύνθημα να ήταν «Η τέχνη έξω από το μουσείο, η επιστήμη έξω από το πανεπιστήμιο». Μας ενδιέφερε, λοιπόν, αυτή ακριβώς η συνομιλία της τέχνης και της επιστήμης με την κοινωνία. Αν διοργανώναμε ένα εργαστήριο στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, μάλλον ελάχιστοι από τους ανθρώπους των οποίων την ιστορία αφηγούμαστε θα ερχόντουσαν. Το ίδιο και αν ήταν μια έκθεση σε έναν από τους κλασικούς χώρους τέχνης της πόλης. Αποφασίσαμε, λοιπόν, να ξανανοίξουμε, μετά από αρκετές δεκαετίες, έναν συμβολικό χώρο για την πόλη της Νίκαιας αλλά και την προσφυγική ιστορία: το πρώτο κεμπαπτζίδικο της Αθήνας, το «Αιγυπτιακόν», που λειτούργησε πρώτη φορά το 1924 από τον Αρμένη πρόσφυγα Ισαάκ Μερακλίδη. Πέρα όμως από το να επιλέξουμε τον χώρο, επιλέξαμε και τους τρόπους έκφρασης και τα μέσα και τη γλώσσα εκείνη που δεν θα εγκλωβίζεται στα ακαδημαϊκά στεγανά, αλλά θα κάνει εφικτή αυτή τη συνομιλία επιστήμης, τέχνης και κοινωνίας.

● Παράλληλα με την Ιστορία γράφονται οι ιστορίες μας. Στην έκθεσή σας αναζητάτε τα ίχνη των αφανών. Πώς δουλέψατε για να δούμε τις ζωές τους να ζωντανεύουν;

Ισως, αναδιατυπώνοντας την ερώτηση, θα μπορούσαμε να πούμε πως η Ιστορία γράφεται από τις ιστορίες μας. Στην έρευνά μας, μέσα από αναζητήσεις σε αρχεία, μαρτυρίες αλλά και μέσα από συνεντεύξεις ζωής και από συμμετοχικά εργαστήρια αναδεικνύεται αυτή η διαλεκτική σχέση μεταξύ των πιο «ταπεινών» και καθημερινών ιστοριών και των «μεγάλων» ιστορικών γεγονότων. Οι πόλεμοι, οι διώξεις, η φτώχεια ορίζουν τις ζωές των ανθρώπων. Αλλά ταυτόχρονα και οι άνθρωποι αντιστέκονται, διεκδικούν, αγωνίζονται να ξαναχτίσουν τη ζωή τους σε νέους τόπους, χτίζοντας ταυτόχρονα και τους τόπους αυτούς.

● Ενας αιώνας μετακινήσεων, ποια είναι η Ελλάδα που υποδέχεται και ποια αυτή που αποχαιρετά ανθρώπους;

Η Ελλάδα του 1922-24 ακόμα συγκροτείται ως κράτος, ενώ έχει βγει ηττημένη από τον ελληνοτουρκικό πόλεμο με βαθιά πολιτική και οικονομική κρίση. Παρ’ όλα αυτά, μια χώρα των περίπου 5 εκατομμυρίων υποδέχεται πάνω από 1.200.000 πρόσφυγες – το 25% του πληθυσμού της. Με διεθνή βοήθεια και οργανωμένα προγράμματα στέγασης χτίζεται εκείνη την περίοδο ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της Αθήνας -από τη Νίκαια ώς την Καισαριανή και τον Βύρωνα, τη Νέα Σμύρνη, τη Νέα Ιωνία, τη Νέα Φιλαδέλφεια- αλλά και των άλλων μεγάλων πόλεων της χώρας.

Από την Ελλάδα της ναζιστικής κατοχής εκδιώκονται οι Εβραίοι πολίτες – μόνο από τη Θεσσαλονίκη εκτοπίζονται 43.000 Εβραίοι την άνοιξη του 1943. Στη μεταπολεμική Ελλάδα, με μεγάλη φτώχεια και μετεμφυλιακές διώξεις, υπάρχουν δύο παράλληλες μετακινήσεις: η εσωτερική μετανάστευση από την ύπαιθρο και τα νησιά στα μεγάλα αστικά κέντρα, αλλά και η μετανάστευση προς τη Γερμανία, το Βέλγιο, την Αυστραλία.

Στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’90, με υψηλούς δείκτες οικονομικής ανάπτυξης, φτάνουν οι μετανάστες/ριες από την Αλβανία και άλλες χώρες της πρώην πλέον ΕΣΣΔ. Εντάσσονται κυρίως μέσω της άτυπης εργασίας: στην οικοδομή, στα χωράφια, στην οικιακή εργασία και φροντίδα.

Και ενώ στις αρχές της χιλιετίας, όταν αρχίζουν να φτάνουν οι πρώτοι μετανάστες/ριες από τον παγκόσμιο Νότο, η Ελλάδα πανηγυρίζει τους Ολυμπιακούς Αγώνες και την ένταξή της στην ευρωζώνη, στα τέλη της ίδιας δεκαετίας δαιμονοποιεί τους μετανάστες που έχτισαν το οικονομικό της «θαύμα» ως ένοχους για την οικονομική κρίση, την ανεργία και την εγκληματικότητα. Το 2015 η χώρα είναι αντιμέτωπη με μια ακόμα «προσφυγική κρίση» μετά το 1922-24. Γίνεται χώρα διέλευσης για πάνω από 1.000.000 ανθρώπους, ενώ μετά τον Μάρτη του 2016 περίπου 60.000 πρόσφυγες παραμένουν στη χώρα – περίπου το 0,6% του πληθυσμού της. Σε αντίθεση, όμως, με τις γειτονιές του 1922, αυτή τη φορά φτιάχνονται καμπ, με κακές συνθήκες διαβίωσης, απομονωμένα από τον αστικό ιστό. Αν η επιλογή 100 χρόνια πριν ήταν η ένταξη των προσφύγων, σήμερα φαίνεται να είναι ο κοινωνικός και χωρικός αποκλεισμός τους.

Από την έρευνά μας η Ελλάδα αναδεικνύεται ως μια χώρα που αλλάζει, μια χώρα που σε σχέση με τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες τόσο στο εσωτερικό της όσο και διεθνώς είναι σταθερά, όλον αυτόν τον αιώνα, μια χώρα σε κίνηση.

ℹ️ Διάρκεια: έως Κυριακή 16 Ιουλίου 2023 | Ωρες επίσκεψης: Τετάρτη έως Κυριακή, ώρες 10.00-14.00 & 17.30-21.30 | Παναγή Τσαλδάρη και Αλατσάτων, 18450, Νίκαια | Η είσοδος στην έκθεση και στις παράλληλες εκδηλώσεις είναι δωρεάν.

Πρόγραμμα εκδηλώσεων:

▸ Κυριακή 18 Ιουνίου, 19.00 | Τα γενέθλια μιας πόλης: μνήμες και ιστορίες

Συμμετέχουν: Ελένη Κατρίνη, μεταδιδακτορική ερευνήτρια ΕΜΠ, Γιώργος Βεράνης, μηχανικός Βιομηχανικού Σχεδιασμού/ερευνητής, Ελένη Κυραμαργιού, εντεταλμένη ερευνήτρια ΙΙΕ/ΕΙΕ

▸ Πέμπτη 22 Ιουνίου, 19.30 | Ψηφίζοντας σε άλλη πατρίδα

Συμμετέχουν: Κατερίνα Δέδε, κύρια ερευνήτρια ΙΙΕ/ΕΙΕ, Ανδρέας Τάκης, επίκουρος καθηγητής ΑΠΘ, Ιλιρίντα Μουσαράι, πολιτική επιστήμονας, μετανάστρια 2ης γενιάς, Χρήστος Χρυσανθόπουλος, ειδικό επιστημονικό προσωπικό ΙΙΕ/ΕΙΕ

▸ Πέμπτη 29 Ιουνίου, 19.30 | Λαϊκό σουαρέ

▸ Κυριακή 2 Ιουλίου, 19.30 | Performances

Ξένες (και οικείες) φροντίδες με τον Χρήστο Χρυσανθόπουλο

Speculative mobilities με τον Λέανδρο Κυριακόπουλο

▸ Κυριακή 16 Ιουλίου, 19.30 | Ολοκλήρωση έκθεσης

Μουσικές performances με τους Στάθη Γουργουρή, Εύα Ματσίγκου και Γιάννη Κοτσώνη