Από τον Μεταξά στους χρυσαυγίτες και από τα μαύρα μαντίλια στους Monty Python

Μαθητές με μπλουζάκια που διαφημίζουν… σουβλατζίδικα στη Χίο. Ο περιφερειάρχης Αττικής μετά συζύγου, τέκνου και… κινητών ανά χείρας για τις απαραίτητες σέλφι στην εξέδρα των επισήμων. Ο δήμαρχος Παιανίας πάνω σε ατομικό βάθρο. Και, λίγο παλιότερα, λεβεντόκορμα… σκουπιδιάρικα υπό τους ήχους τού «Μακεδονία ξακουστή». Αυτές είναι οι σουρεαλιστικές σκηνές.

Γιατί υπάρχουν και οι αγριευτικές: έφηβοι που αλαλάζουν «Κατσίφα ζεις, εσύ μας οδηγείς» στην Κατερίνη ή σοβαρότατα επεισόδια από νεοναζί τον περασμένο Μάρτιο. Τίποτα από όλα αυτά -τα γελοία ή επικίνδυνα- που βλέπουμε στις παρελάσεις δεν προβλημάτισε ή δεν εξόργισε τόσο όσο τα 10 κορίτσια στη Νέα Φιλαδέλφεια.

Η παρέλαση της αμφισβήτησης, ίσως η πιο έξυπνη περφόμανς των τελευταίων ετών, κατάφερε να ταρακουνήσει και να προκαλέσει (έπειτα από σιγή αρκετών χρόνων σχετικά με το θέμα) τη δημόσια σφαίρα.

Όπως ήταν αναμενόμενο, στους ψηφιακούς καφενέδες βγήκαν τα λάβαρα του έθνους και οι μαχητές του πληκτρολογίου ξεσπάθωσαν στο όνομα όσων πολέμησαν το ’40.

Ωστόσο τον διάλογο ελάχιστα απασχολεί τόσο ο ίδιος ο «θεσμός» αλλά και το περιεχόμενο που οι ίδιοι οι πολίτες επιλέγουν να του δώσουν κατά περιόδους.

Μοιάζει σχεδόν με εθνικό ταμπού μας να ανοίξει μια σοβαρή συζήτηση για το αν και γιατί χρειαζόμαστε τις παρελάσεις, πόσο κοστίζουν οι στρατιωτικές παράτες και τι στ’ αλήθεια προσφέρουν στα παιδιά αυτές οι προσομοιώσεις στρατού.

Τάγματα εις την ουράν

Το τελετουργικό αυτό -που προβάλλεται σχεδόν ως ταυτοτικό στοιχείο της πατρίδας- μας έρχεται από την αφήγηση για το έθνος του 19ου αιώνα, αλλά δεν μετράει ούτε έναν αιώνα ζωής και υπήρξε όνειρο ζωής ενός δικτάτορα.

Γράφει στο ημερολόγιό του στις 25 Μαρτίου 1938 ο Ιωάννης Μεταξάς: «Τι όνειρο ήταν χθες και σήμερα! -Χθες στο Πεδίον του Αρεως με την Εθνική Νεολαία. Το έργον μου! Έργον που ενίκησε μέσα σε τόσες αντιδράσεις! Σχεδόν 18 χιλιάδες παιδιά από Αθήνας και Πειραιά, περίχωρα και από πολλές επαρχίες. Φάλαγξ “Ι. Μεταξά” Πατρών! (…) -Σήμερα. Τελετή. Ενθουσιασμός. Αποθέωσις. Παρέλασις στρατού θαυμασία. Απόγευμα παρέλασις Σχολείων Προσκόπων κτλ. και Εθνικής Νεολαίας με τα Τάγματα εις την ουράν. Αι φάλαγγες της ΕΟΝ ατέλειωτοι! Όλοι ντυμένοι! Περίπου 12-14 χιλιάδες! Εντύπωσις εις τον κόσμον καταπληκτική!»

Έκτοτε οι φωνές που αμφισβητούν τον «θεσμό» ήταν πάντα μειοψηφικές τόσο στον χώρο της πολιτικής όσο και σε αυτόν της επιστήμης. Ακόμα κι όταν τη διακυβέρνηση της χώρας ανέλαβε ένα σοσιαλιστικό κόμμα το 1981 ή βρέθηκε επικεφαλής του κυβερνητικού συνασπισμού ένα κόμμα τις ριζοσπαστικής Αριστεράς το 2015, ουδείς διανοήθηκε να καταργήσει τις σχολικές παρελάσεις.

Η φουριόζα νέα δεξιά κυβέρνηση έσπευσε να καταργήσει το ελάχιστο ψήγμα προοδευτισμού που έφερε ο ΣΥΡΙΖΑ σε αυτόν τον απαρχαιωμένο «θεσμό» και κατάργησε την κλήρωση για τους σημαιοφόρους ανάμεσα στα παιδάκια του Δημοτικού σχολείου, καθιστώντας και πάλι τη σημαία τρόπαιο και την παρέλαση ανταγωνισμό για «άριστους» 12χρονους.

Θέατρο διεκδικήσεων

Ωστόσο η ίδια η παρέλαση δεν έχει ένα και μάλιστα μονοσήμαντο νόημα. Κατά περιόδους έχει γίνει «θέατρο» για την έκφραση πολλών και διαφορετικών διεκδικήσεων, καθώς οι πολίτες επιχείρησαν να την επανανοηματοδοτήσουν: από πεδίο πάλης για τους εργαζόμενους στην ΕΒΟ Αιγίου το 1991 στην Πάτρα μέχρι και τις εντονότατες διαμαρτυρίες πολιτών στις παρελάσεις του 2011, όταν η χώρα κατέρρεε και τα μνημόνια έπεφταν σαν πέλεκυς στις ζωές μας.

Τα γιούχα και οι αποδοκιμασίες προς πολιτικούς που είδαμε τον Μάρτιο στην Αθήνα, τον Οκτώβριο της ίδιας χρονιάς πήραν… πάνδημο χαρακτήρα: η πλατεία Συντάγματος ήταν αποκλεισμένη από ΜΑΤ, κάγκελα και αστυνομικές κλούβες από νωρίς το πρωί και δεν υπήρξε ίσως πόλη χωρίς διαμαρτυρίες στην παρέλαση, η οποία ματαιώθηκε σε αρκετές περιπτώσεις αφού οι πολίτες αρνούνταν να αποχωρήσουν αν οι επίσημοι δεν απομακρύνονταν.

Εκείνη τη χρονιά είδαμε από χυδαιότητες και τραμπουκισμούς μέχρι και εμπνευσμένες κινήσεις, όπως αυτή που έκαναν τα μέλη της μπάντας του Δήμου Αθηναίων που παρήλασαν με μαύρες κορδέλες στα μουσικά τους όργανα (κι οδηγήθηκαν για αυτό στο πειθαρχικό συμβούλιο με την απειλή της απόλυσης) ή οι μαθητές που έστριψαν το κεφάλι προς την αντίθετη κατεύθυνση από αυτή των επισήμων κι άλλοι που σήκωσαν μαύρα μαντίλια προς την υπουργό Παιδείας.

Αλβανός με σημαία

Οι παρελάσεις, αυτή η τελετουργία που ομνύει στο έθνος και τη στρατιωτική του ορμή, ασφαλώς είναι προνομιακό πεδίο να εκφραστούν και εθνικιστικά πάθη.

Εκπαιδευτικοί που αρνήθηκαν να παρελάσουν στο παρελθόν αντιμετώπισαν πειθαρχικές κυρώσεις και μαθητές χρειάστηκε να φτάσουν μέχρι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για να υπερασπιστούν το δικαίωμά τους να μη συμμετέχουν στην παρέλαση.

Το 2000 -επί… ισχυρής Ελλάδας και με την οικονομική κρίση να μην υπάρχει ούτε ως εφιαλτικό σενάριο- οι υπερπατριώτες είχαν άλλα προβλήματα: τότε επρόκειτο να σηκώσει την τιμημένη σημαία μας ένας Αλβανός, αφού αρίστευσε στο σχολείο του. Θύελλα αντιδράσεων αναγκάζει το παιδί να παραιτηθεί από το δικαίωμά του.

Το θλιβερό αυτό έργο επαναλαμβάνεται και τρία χρόνια μετά – το παιδί και πάλι αρίστευσε και οι οργίλοι συμμαθητές του, αντί να ανοίξουν κανένα βιβλίο να διαβάσουν, κατέλαβαν το σχολείο για να διαμαρτυρηθούν. Ο μικρός και πάλι δεν σήκωσε τη σημαία.

Στα χρόνια που ακολούθησαν κατά περιόδους βλέπουμε τέτοια περιστατικά, με πιο χαρακτηριστικό ίσως εκείνο που έγινε τον Μάρτιο του 2018 στη Σαντορίνη, όταν ομάδα ατόμων… οξυγονοκόλλησε την πόρτα του Γυμνασίου προκειμένου να εμποδίσουν την παρέλαση με σημαιοφόρο από την Αλβανία. Η παρέλαση αναβλήθηκε.

Σε παρέλαση στην Καλλιθέα έκαναν επίδειξη πατριωτισμού τον περασμένο Μάρτιο και οι χρυσαυγίτες προκαλώντας βίαια επεισόδια, αφού πρώτα άνοιξαν το πανό με τον κέλτικο σταυρό και φώναξαν το γεμάτο φιλοπατρία σύνθημα «φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους 1821, Ελλάς, Θεόδωρος Κολοκοτρώνης».

Σε αυτά τα περιστατικά βεβαίως δεν είδαμε την ίδια ευαισθησία ούτε από τους τηλεοπτικούς αμύντορες του έθνους, ούτε από τους κήνσορες των κοινωνικών δικτύων.