Εννιά μέρες μετά την τραγωδία της προηγούμενης Δευτέρας παραμένουν αναπάντητα δεκάδες γιατί. Ανεξάρτητα από την αμφιλεγόμενη επικοινωνιακή διαχείριση της κυβέρνησης, την προσπάθεια πολιτικής εκμετάλλευσης από την πλευρά της αντιπολίτευσης, την αυτοδιοικητική μάχη της επίρριψης ευθυνών, τις εισαγγελικές έρευνες, τις κραυγές των ΜΜΕ που ζητούν αίμα στην αρένα, την ανείπωτη θλίψη όλων και την εξ ορισμού δικαιολογημένη οργή των πενθούντων συγγενών, υπάρχουν ορισμένα επιστημονικά δεδομένα τα οποία παρουσιάζονται αποσπασματικά αναλόγως του εκ προοιμίου συμπεράσματος που ο καθένας θέλει να υπηρετήσει.
Δημοσιεύουμε σήμερα τα προκαταρκτικά συμπεράσματα της πρώτης έρευνας του Τμήματος Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος και του μεταπτυχιακού προγράμματος «Στρατηγικές Διαχείρισης Περιβάλλοντος, Καταστροφών και Κρίσεων» του Πανεπιστημίου Αθηνών, τα οποία βρίσκονται σε τεύχος που έχει συνταχθεί σε συνεργασία με το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών. Τα στοιχεία παρουσιάζονται συγκεντρωτικά σε ειδικό δίγλωσσο τεύχος, που έχει ως σκοπό την άμεση ενημέρωση της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας και του ευρύτερου κοινού. (Το πλήρες τεύχος είναι διαθέσιμο στον σύνδεσμο: https://tinyurl.com/yanzams4.)
Πέντε είναι κωδικοποιημένα τα βασικά συμπεράσματα:
1. Ο χειρότερος συνδυασμός καιρού-τοπογραφίας
«Κατά τη διάρκεια της πυρκαγιάς οι ισχυροί δυτικοί άνεμοι, ταχύτητας κατά θέσεις και κατά διαστήματα ακόμα και άνω των 90 χιλιομέτρων την ώρα (μεταξύ 17.00-21.00 στις 23/7/18), καθώς και η αλληλεπίδρασή τους με την τοπογραφία της περιοχής διαδραμάτισαν πολύ σημαντικό ρόλο στη γρήγορη μετάδοση της πυρκαγιάς και την εξάπλωσή της προς τα χαμηλότερα υψόμετρα (downslope spread). Η τοπογραφία της περιοχής ευθύνεται για τη δημιουργία ισχυρών καταβατών ανέμων κατά μήκος του παραλιακού μετώπου από τη Ραφήνα μέχρι τη Νέα Μάκρη».
2. Μηδενικός χρόνος προειδοποίησης και αντίδρασης
«Προκύπτει ότι ο πληθυσμός που βρισκόταν κοντά στην παραλία, πληροφορήθηκε για την πυρκαγιά από άτομα που εκκένωναν το δυτικότερο τμήμα του οικισμού Μάτι, το οποίο είχε ήδη πληγεί, και όχι με τη μορφή έγκαιρης προειδοποίησης από κάποιο φορέα. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι δόθηκε σχεδόν μηδενικός χρόνος προειδοποίησης και αντίδρασης. Η ταχύτατη εξάπλωση της φωτιάς συντέλεσε σημαντικά στην ελαχιστοποίηση του διαθέσιμου χρόνου αντίδρασης, γεγονός που συντέλεσε στον μεγάλο αριθμό των θυμάτων».
Σε αυτό το σημείο εγείρονται όλα τα κρίσιμα ερωτήματα για την αντίδραση του κρατικού μηχανισμού. Ανεξάρτητα από τον κομβικό ρόλο της πολιτικής προστασίας, η πλειονότητα των επιστημόνων και πυροσβεστών με τους οποίους έχει συνομιλήσει την τελευταία εβδομάδα η «Εφ.Συν.» θεωρούν πως με τα συγκεκριμένα δεδομένα χρόνου – ταχύτητας επέκτασης – τοπογραφίας – πολεοδομίας, η οργανωμένη εκκένωση ειδικά στο Μάτι ήταν από εξαιρετικά δύσκολη έως αδύνατη.
3. Ο τύπος της βλάστησης και οι αναδασώσεις
«Θεωρείται πιθανή η αλλαγή στη συμπεριφορά της πυρκαγιάς λόγω αλλαγής στον τύπο της βλάστησης. Η πυρκαγιά ξεκίνησε από περιοχές που είχαν καεί στο παρελθόν με χαμηλή βλάστηση και μεγάλη ταχύτητα και μετέβη σε ένα χώρο που δεν είχε καεί σε πρόσφατη πυρκαγιά με ιδιαίτερα μεγάλη συγκέντρωση καύσιμης ύλης. Αυτό οδήγησε στην τροφοδότηση της πυρκαγιάς και την έκλυση υψηλότερης ενέργειας από τον Νέο Βουτζά και μέχρι την ακτή. Η πυρκαγιά ανατολικά της Λεωφ. Μαραθώνος μετατράπηκε σε πυρκαγιά που σάρωνε το σύνολο της επιφανειακής βλάστησης και των υψηλών δέντρων (ενεργή πυρκαγιά κόμης), ως ένας «τοίχος φωτιάς», ο οποίος καθοδηγούνταν από τον άνεμο (wind-driven) και επιπλέον μετέδιδε αρκετές δεκάδες καύτρες προς την ακτή».
Ενδεικτικές της παραπάνω περιγραφής είναι εικόνες από drone, οι οποίες δείχνουν πως όπου συνεχιζόταν το δάσος προς τα κάτω, δηλαδή προς τη θάλασσα, η λεωφόρος Μαραθώνος δεν αποτέλεσε εμπόδιο στην εξάπλωση της πυρκαγιάς. Μάλιστα υπάρχει ένα μικρό χωράφι με ελιές ανάμεσα σε πεύκα, το οποίο έμεινε σχεδόν ανέπαφο. Εξειδικευμένοι στις δασικές πυρκαγιές δασολόγοι και πυροσβέστες έχουν ήδη τεκμηριώσει στην «Εφ.Συν.» πως ήταν αδύνατο να λειτουργήσει η Μαραθώνος ως αντιπυρική ζώνη. Ωστόσο προκύπτει ένα νέο ερώτημα για το πώς ακριβώς είχαν αναδασωθεί οι περιοχές που είχαν καεί στο παρελθόν, καθώς εκεί ήταν το σημείο εκκίνησης.
4. Το ταξικό πρόσημο των καταστροφών και η φροντίδα των κατασκευών
«Από την έρευνα πεδίου διαπιστώθηκαν ορισμένες αδυναμίες στις κατασκευές με ευαίσθητα σημεία στη στέγη, τα κουφώματα, τους περιβάλλοντες χώρους και άλλα μέρη. Παρατηρήθηκαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των κτιρίων σε ό,τι αφορά τις επιπτώσεις, που πιθανότατα σχετίζονται με τα υλικά κατασκευής και την παρακείμενη βλάστηση. Ως πρώτη εκτίμηση, παρατηρήθηκε ότι επηρεάστηκαν κυρίως κατοικίες και κτίρια που ήταν υπερυψωμένα ή με ορόφους, με μικρότερες ζημιές στα ισόγεια και στα υπόγεια, δείγμα τυπικό μιας “πυρκαγιάς κόμης”».
»Τα καλά δομημένα κτίρια οπλισμένου σκυροδέματος που ήρθαν σε επαφή με τη φωτιά είτε με καύτρες είτε με έκθεση μέσω θερμικής ακτινοβολίας είτε με απευθείας επαφή με τις φλόγες, αλλά αυτή δεν εισήλθε στα κτίρια, συμπεριφέρθηκαν πολύ καλά με μικροβλάβες στα εξωτερικά μη δομικά στοιχεία τους, κυρίως μικρορωγμές στις τοιχοποιίες πλήρωσης και αποκόλληση των επιχρισμάτων λόγω των υψηλών θερμοκρασιών που αναπτύχθηκαν εξωτερικά του κτιρίου.
»Η στατικότητα των κτιρίων που επηρεάστηκαν από την πυρκαγιά εξαρτάται από τη διάρκεια καύσης στο εξωτερικό του κτιρίου, από το αν το σκυρόδεμα έχει ασβεστοποιηθεί και σε ποιο βάθος ή αν ο χάλυβας βρίσκεται σε καλή κατάσταση λόγω της μεγάλης διάρκειας καύσης εντός του σπιτιού».
5. Πολεοδομική παγίδα – απόκρημνη ακτογραμμή – κυκλοφοριακή συμφόρηση – πανικός – τουρίστες
«Σημαντικός εκτιμάται ότι είναι ο ιδιαίτερος πολεοδομικός σχεδιασμός του οικισμού, ο οποίος ενέργησε ως “παγίδα” για τον πληθυσμό που προσπάθησε να εκκενώσει. Κάποια από τα σημαντικά χαρακτηριστικά του ήταν: οδοί μικρού πλάτους, πολυάριθμα αδιέξοδα, ιδιαίτερα επιμήκη οικοδομικά τετράγωνα, χωρίς δυνατότητα πλευρικής διαφυγής. Τα πρώτα συμπεράσματα που προκύπτουν με βάση μαρτυρίες που αναλύονται ακόμα συστηματικά, δείχνουν ότι η προσπάθεια διαφυγής από τον οικισμό ήταν άτακτη, δεν συνιστούσε οργανωμένη απομάκρυνση πολιτών, προκάλεσε κυκλοφοριακή συμφόρηση, λόγω και της μεγάλης συγκέντρωσης πληθυσμού και του πανικού που επικράτησε.
Εκτός από τους κατοίκους υπήρχαν και επισκέπτες/τουρίστες, σημαντικό ποσοστό των οποίων δεν γνώριζαν καλά τη γεωγραφία της περιοχής. Η μορφολογία της ακτογραμμής έκανε δυσχερή την πρόσβαση στην παραλία στα περισσότερα σημεία (κρημνώδεις ακτές), ενώ οι προσβάσιμες παραλίες ήσαν περιορισμένες, γεγονός που, σε συνδυασμό με την ελάχιστη ορατότητα και αποπνιχτική ατμόσφαιρα, συντέλεσε σε σημαντικό βαθμό στον εγκλωβισμό μεγάλου αριθμού πολιτών».
Επισημαίνεται ότι η παρούσα έρευνα του Τμήματος Γεωλογίας περιέχει στοιχεία και συμπεράσματα που είναι προκαταρκτικά και κατά συνέπεια μπορούν να μεταβληθούν. Αυτό που δεν μεταβάλλεται είναι η αρχική διαπίστωση των ερευνητών:
«Το φαινόμενο είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση πυρκαγιάς σε ζώνη μίξης δασών- οικισμών (wildland urban interface – WUI), η οποία έδρασε ως ενεργή πυρκαγιά κόμης. Οι ζώνες αυτές είναι από τις περιοχές με την υψηλότερη πιθανότητα ανθρώπινων απωλειών παγκοσμίως, καθώς και στον ελληνικό χώρο. Υπάρχουν δε πολυάριθμες περιπτώσεις τέτοιων ζωνών στην Ελλάδα».
Η τελευταία πρόταση είναι η πιο ανησυχητική και πρέπει να αποτελέσει οδηγό για το μέλλον σε όλα τα επίπεδα (οικιστικό-πολεοδομικό, πολιτική προστασία, ενέργειες πρόληψης, εκπαίδευση πληθυσμού, σωστός τρόπος αναδάσωσης).
Ο ΕΥ. ΜΠΟΥΡΝΟΥΣ ΜΙΛΑ ΓΙΑ ΠΛΑΣΤΟΓΡΑΦΙΑ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ, ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΑ ΤΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕ Ο ΦΙΛΙΠΠΟΥ
Ο δήμαρχος Ραφήνας καταγγέλλει την Περιφέρεια Αττικής
Καταγγελίες… αέρους – εδάφους προστέθηκαν στο γαϊτανάκι της αντιπαράθεσης για τις πρόσφατες φονικές πυρκαγιές στην Ανατολική Αττική. Ο λόγος για τις αναφορές του δημάρχου Ραφήνας-Πικερμίου, Ευάγγ. Μπουρνού, στον τηλεοπτικό αέρα του ΑΝΤ1. Προχώρησε σε βαριές κατηγορίες κατά της Περιφέρειας Αττικής, καταγγέλλοντας «πλαστογραφία» των πρακτικών της έκτακτης συνεδρίασης του Συντονιστικού Οργάνου Πολιτικής Προστασίας (ΣΟΠΠ) που πραγματοποιήθηκε τη Δευτέρα 23 Ιουλίου. Η καταγγελία του όμως -που εξαρχής έδειξε να… χάνει ύψος- «προσγειώθηκε» από την Περιφέρεια Αττικής, που διέψευσε τα λεγόμενά του, απαντώντας σε χαμηλούς τόνους, αλλά με πολύ συγκεκριμένο τρόπο.
Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Τη Δευτέρα 23/7, λίγες ώρες μετά το ξέσπασμα των πυρκαγιών -συγκεκριμένα στις 20.30- η περιφερειάρχης Αττικής κάλεσε σε έκτακτη συνεδρίαση του ΣΟΠΠ. Πρόκειται για ένα όργανο που συνεδριάζει τακτικά τουλάχιστον δύο φορές τον χρόνο για λόγους πρόληψης καταστροφών. Η επίμαχη συνεδρίαση πραγματοποιήθηκε προκειμένου να αξιολογηθούν οι τρέχουσες εξελίξεις. «Το έκτακτο συντονιστικό όργανο συγκαλείται όταν έχει συμβεί η οποιαδήποτε καταστροφή, πλημμύρα ή φωτιά, αποτιμάει την κατάσταση εκείνη τη στιγμή και προτείνει τα επόμενα βήματα για την αντιμετώπιση του φυσικού φαινομένου. Αυτή η νόμιμη διαδικασία έγινε και στην περίπτωση της πυρκαγιάς στο Μάτι, όπου με πρόσκληση της περιφερειάρχη Αττικής συγκλήθηκε στις 20.30», εξηγεί στην «Εφ.Συν.» ο αντιπεριφερειάρχης Ανατολικής Αττικής, Π. Φιλίππου.
Ο κ. Μπουρνούς ισχυρίστηκε ότι κατά την προχθεσινή του κατάθεση στην ανακρίτρια παρουσιάστηκαν πλαστά πρακτικά από την επίμαχη συνεδρίαση, στην οποία ο ίδιος δεν συμμετείχε. «Αναφέρεται ότι μου έδωσαν προφορική εντολή εκκένωσης», ισχυρίστηκε, λέγοντας κατηγορηματικά ότι δεν είχε λάβει τέτοια εντολή και εξηγώντας παράλληλα τι εννοεί με την καταγγελία του για πλαστογραφία. «Σε καμία περίπτωση δεν ήταν δυνατόν αυτό το όργανο να δώσει εντολή εκκένωσης γιατί το συμβάν είχε τελειώσει. Ούτε αναφέρονται τέτοια πράγματα, όπως φαίνεται και από όλα τα πρακτικά που έχουν καταγραφεί.
Απλά έγινε μια εκτίμηση της κατάστασης που ήταν τότε σε εξέλιξη», τονίζει στην εφημερίδα μας ο κ. Φιλίππου, συμπληρώνοντας: «Δεν υπάρχει περίπτωση πλαστογραφίας, ακριβώς γιατί το κείμενο έχει δοθεί στους πάντες και κυρίως γιατί ελέγχεται από τις δικαστικές αρχές που διενεργούν τους ελέγχους σχετικά με το συμβάν». Ο δήμαρχος Ραφήνας-Πικερμίου δεν συμμετείχε στη σύσκεψη καθώς βρισκόταν στο μέτωπο των πυρκαγιών. Εφόσον ήταν απών, δεν υπάρχει το όνομά του στα πρακτικά, ούτε η υπογραφή του, άρα δεν εγείρεται τέτοιου είδους ζήτημα πλαστογραφίας.
Νωρίτερα, σχετικές διευκρινίσεις είχαν δοθεί και από την περιφερειακή αρχή, η οποία σε ανακοίνωσή της απάντησε με τέσσερα πολύ συγκεκριμένα σημεία στα όσα είπε ο δήμαρχος στην τηλεοπτική του συνέντευξη:
■ Το πρακτικό (…) δεν δύναται να πλαστογραφηθεί καθώς τα πρακτικά ενός συλλογικού οργάνου συντάσσονται και επικυρώνονται δεόντως και αποστέλλονται στους συμμετέχοντες σε αυτό, όπως και έγινε στη συγκεκριμένη περίπτωση.
■ Στο πρακτικό περιγράφεται η κατάσταση της μεγάλης πυρκαγιάς, οι δράσεις και οι ενέργειες των αρμόδιων φορέων εκείνες τις δραματικές ώρες.
■ Το έγγραφο δεν αναφέρεται σε απόφαση «εκκένωσης».
■ Το έγγραφο δεν προχωρά σε κανενός είδους αξιολογικές κρίσεις έναντι ουδενός παράγοντα ή φορέα.
