Η προφυλάκιση, ως μέτρο προσωρινής στέρησης της ελευθερίας πριν από την εκδίκαση μιας υπόθεσης, αποτελεί μια πρακτική στο σύστημα ποινικής δικαιοσύνης που επιδέχεται κριτική, προκαλώντας εύλογη ανησυχία για τις επιπτώσεις στους κατηγορούμενους όταν αποδεικνύεται ότι η κράτησή τους ήταν αδικαιολόγητη. Τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα παρατηρείται εκτεταμένη χρήση της, σε πολλές περιπτώσεις χωρίς επαρκή αιτιολόγηση, με αποτέλεσμα κρατούμενοι να αθωώνονται πανηγυρικά και να προσφεύγουν κατά της Δικαιοσύνης, βάζοντας κάθε φορά άλλο ένα λιθαράκι αμφισβήτησης στον τρόπο απονομής δικαίου.
Στην Ευρώπη, η διαδικασία διαφέρει από χώρα σε χώρα, αλλά παραδείγματα όπως η υπόθεση της Ντολόρες Βάσκεθ στην Ισπανία ή η κράτηση του δημάρχου της Βάρνας στη Βουλγαρία αναδεικνύουν την ανάγκη για αυστηρότερη διασφάλιση δίκαιης κρίσης πριν από την εφαρμογή της προφυλάκισης. Η χρήση εναλλακτικών μέτρων, όπως η εγγύηση, η τακτική παρουσία στις αρχές ή ο κατ’ οίκον περιορισμός, μπορεί να μειώσει τις τραυματικές συνέπειες της αδικαιολόγητης κράτησης και να προλάβει τις αδικίες.
Οι «εμπρηστές» της Πάτρας
«Στις 13 Αυγούστου, η Πάτρα καιγόταν και, αφού δεν αντιμετώπισαν την πυρκαγιά, έπρεπε τουλάχιστον να βρουν ενόχους. Στις 19 Αυγούστου προφυλακίστηκαν οι εντολείς μου και στις 20 Αυγούστου ο πρωθυπουργός έκανε ανάρτηση στο TikTok για τους εμπρηστές που προφυλακίστηκαν. Τώρα που αποφυλακίστηκαν τι έχει να πει ο πρωθυπουργός;», λέει ο δικηγόρος των αποφυλακισθέντων, Παναγιώτης Καποτάς
Στην Ελλάδα, η προφυλάκιση ρυθμίζεται από το Σύνταγμα (Αρθρο 6) και τον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας. Δεν θεωρείται ποινή, αλλά μέτρο ασφαλείας και μπορεί να επιβληθεί μόνο όταν κρίνεται ότι υπάρχει ισχυρή υπόθεση ενοχής για σοβαρό έγκλημα και υπάρχει κίνδυνος φυγής ή διάπραξης νέου εγκλήματος. Η διάρκεια της προφυλάκισης περιορίζεται σε 12 μήνες για πλημμελήματα και 18 μήνες για κακουργήματα, με δυνατότητα παράτασης έως 24 μήνες σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Παράλληλα, η νομοθεσία προβλέπει εναλλακτικά μέτρα, όπως η εγγύηση, ο περιορισμός εξόδου από τη χώρα και η κατ’ οίκον περιορισμένη παραμονή με ηλεκτρονική επιτήρηση.
Ωστόσο, αρκετά παραδείγματα δείχνουν συχνά την αδικαιολόγητη χρήση του μέτρου. Η πρόσφατη αποφυλάκιση των δύο νέων που προφυλακίστηκαν για εμπρησμό στην Πάτρα, για να αφεθούν ελεύθεροι ύστερα από 36 μέρες, αποδεικνύει ότι η ακατάλληλη ή υπερβολική χρήση του μέτρου μπορεί να έχει ανυπολόγιστες συνέπειες. «Η προφυλάκιση αποτελεί το έσχατο μέτρο δικονομικού καταναγκασμού και θα πρέπει να επιβάλλεται με μεγάλη προσοχή», δηλώνει στην «Εφ.Συν.» ο δικηγόρος των αποφυλακισθέντων, Παναγιώτης Καποτάς, και εξηγεί τι μέλλει γενέσθαι από εδώ και πέρα: Οι εντολείς του θα περιμένουν να ολοκληρωθεί η κύρια ανάκριση, να «χρεωθεί» η υπόθεση σε εισαγγελέα και στη συνέχεια το αρμόδιο δικαστικό συμβούλιο να αποφανθεί αν η υπόθεση θα μπει στο αρχείο ή θα παραπεμφθούν οι κατηγορούμενοι σε δίκη. Τότε και ανάλογα με την εξέλιξη της υπόθεσης, οι κατηγορούμενοι θα αποφασίσουν αν θα προσφύγουν διεκδικώντας αποζημίωση για τις μέρες της προφυλάκισής τους.
Στην ερώτηση γιατί μέσα σε μόλις λίγες μέρες ανατράπηκαν τα στοιχεία της δικογραφίας και αποφυλακίστηκαν οι εντολείς του ο κ. Καποτάς εξηγεί: «Υπήρχε μια ελλιπής προανακριτική δικογραφία, σχηματισθείσα και κατευθυνόμενη από την Ασφάλεια. Αυτά τα έχουμε καταγγείλει εγγράφως και στην ανακρίτρια και στην Υπηρεσία Εσωτερικών Υποθέσεων. Στις 13 Αυγούστου, η Πάτρα καιγόταν και, αφού δεν αντιμετώπισαν την πυρκαγιά, έπρεπε τουλάχιστον να βρουν ενόχους για να επιρρίψουν την ευθύνη. Αυτά που λέω αφορούν την Ασφάλεια της Πάτρας και όχι τους δικαστικούς λειτουργούς που ασχολήθηκαν με την υπόθεση. Στις 19 Αυγούστου προφυλακίστηκαν οι εντολείς μου και στις 20 Αυγούστου ο πρωθυπουργός έκανε ανάρτηση στο TikTok για τους εμπρηστές που προφυλακίστηκαν. Τώρα που αποφυλακίστηκαν τι έχει να πει ο πρωθυπουργός;».
Ο συνήγορος αναφέρεται και στη «συνήθεια της διαρροής από την Ασφάλεια»: «Ελεγαν για γνωστό στις αρχές αντιεξουσιαστή, το ανέφερε ο Αδωνις Γεωργιάδης, και στη συνέχεια ένας συρφετός λογαριασμών στο διαδίκτυο. Εξω από το δικαστήριο η μητέρα του κατηγορούμενου, που ήξερε ότι το παιδί της είναι αθώο και πως ήταν εθελοντής πυροσβέστης, για να του δώσει θάρρος έλεγε «μπράβο, λεβέντη μου». Τότε ξεκίνησε νέος γύρος λασπολογίας, όπου χαρακτήριζαν τη μητέρα ψυχικά διαταραγμένη. Θα ήθελα να σημειώσω ότι κατά τη συνέντευξη Τύπου στη ΔΕΘ ο πρωθυπουργός απάντησε σε ερώτηση δημοσιογράφου από τη «Γνώμη της Πάτρας» ότι «υπάρχουν πολλοί εθελοντές που βοηθάνε στις φωτιές», ενώ οι εθελοντές της Πάτρας ήταν στη φυλακή».
Η περίπτωση της Ντολόρες Βάσκεθ
Η υπόθεση της Βάσκεθ αναδεικνύει τον ρόλο των στερεοτύπων, της προκατάληψης των μέσων ενημέρωσης και της κοινωνικής πίεσης στη διαδικασία της προφυλάκισης, καθώς και τις αδυναμίες του δικαστικού συστήματος στην προστασία των δικαιωμάτων των κατηγορουμένων
Στην Ισπανία, η προφυλάκιση θεωρείται μέτρο εξαιρετικής ανάγκης και διατάσσεται μόνο όταν δεν υπάρχουν επαρκείς εναλλακτικές λύσεις, όπως η τακτική αναφορά στις αρχές. Μπορεί να διαρκέσει μόνο όσο είναι απολύτως απαραίτητο και η μέγιστη διάρκειά της εξαρτάται από τη σοβαρότητα του εγκλήματος: έως ένα έτος εάν η μέγιστη ποινή είναι 3 έτη και έως 2 έτη εάν υπερβαίνει το όριο αυτό. Οι περίοδοι αυτές μπορούν να παραταθούν -6 μήνες για ήσσονος σημασίας εγκλήματα και 2 έτη για σοβαρά εγκλήματα- και σε εξαιρετικές περιπτώσεις μπορεί να διαρκέσουν περισσότερο. Ο χρόνος που περνάει κάποιος προφυλακισμένος αφαιρείται από την τελική ποινή.
Η πιο γνωστή περίπτωση άδικης προσωρινής κράτησης είναι η υπόθεση της Ντολόρες Βάσκεθ, η οποία συνελήφθη το 2000 ως κύρια ύποπτη για τη δολοφονία της 19χρονης Ροθίο Βάνινκοφ, παρά το πλήρως τεκμηριωμένο άλλοθί της. Η Βάσκεθ παρέμεινε στη φυλακή 17 μήνες (519 ημέρες) πριν αποδειχθεί ότι ο πραγματικός δράστης ήταν ο Τόνι Αλεξάντερ Κινγκ.
Παρά την αθώωσή της, η Βάσκεθ δεν έλαβε αποζημίωση λόγω περιορισμών στη νομοθεσία μέχρι το 2019. Η υπόθεσή της αναδεικνύει τον ρόλο των στερεοτύπων, της προκατάληψης των μέσων ενημέρωσης και της κοινωνικής πίεσης στη διαδικασία της προφυλάκισης, καθώς και τις αδυναμίες του δικαστικού συστήματος στην προστασία των δικαιωμάτων των κατηγορουμένων. Η ισπανική νομοθεσία πλέον προβλέπει αποζημίωση για όσους κρατούνται και στη συνέχεια αθωώνονται, με μέση αποζημίωση περίπου 24 ευρώ την ημέρα. Ωστόσο, όπως φάνηκε από πρόσφατη υπόθεση αιτούντος άσυλο από την Ονδούρα, τα ποσά μπορεί να θεωρηθούν ανεπαρκή για να αντισταθμίσουν τις συνέπειες της αδικαιολόγητης κράτησης. Ειδικότερα, το Εθνικό Δικαστήριο της Ισπανίας διέταξε το υπουργείο Δικαιοσύνης να καταβάλει 5.000 ευρώ σε άνδρα που είχε περάσει 184 ημέρες σε παράνομη προδικαστική κράτηση. Πρόκειται για αιτούντα άσυλο από την Ονδούρα που συνελήφθη στο Ηνωμένο Βασίλειο τον Μάιο του 2021 κατόπιν εντολής δικαστηρίου της Βαρκελώνης, με την κατηγορία της εμπορίας ανθρώπων. Επειτα από αρκετούς μήνες κράτησης, αφέθηκε ελεύθερος τον Νοέμβριο του 2021, όταν η υπόθεση απορρίφθηκε προσωρινά λόγω έλλειψης αποδεικτικών στοιχείων.
Η υπόθεση του Θεοδόση Κακούρη
Ο Θεοδόσης Κακούρης, εθελοντής πυροσβέστης, βρέθηκε στη δίνη μιας κατηγορίας για εμπρησμό κατά τη διάρκεια των πυρκαγιών στη Βαρυμπόμπη το 2021. Παρά το γεγονός ότι η φωτιά προήλθε από τεχνικό σφάλμα, συνελήφθη και παρέμεινε προφυλακισμένος για 11 μήνες στον Κορυδαλλό, για να αθωωθεί πανηγυρικά όταν έγινε η δίκη. Αυτές τις μέρες κλήθηκε να ξαναβιώσει το τραύμα του μέσα από την υπόθεση της Πάτρας.
«Εγώ το βίωσα πιο ακραία σε σχέση με τα δύο παιδιά από την Πάτρα. Εμένα με οδήγησαν από τη ΓΑΔΑ στην ανακρίτρια, και ενώ περίμενα να απολογηθώ, είχε ήδη δημοσιευτεί σε ενημερωτικές ιστοσελίδες η προφυλάκισή μου. Ηταν σαν να μου έλεγαν ότι η απόφαση ήταν προαποφασισμένη»
Οπως λέει στην «Εφ.Συν.», «εγώ το βίωσα πιο ακραία σε σχέση με τα δύο παιδιά από την Πάτρα. Εμένα με οδήγησαν από τη ΓΑΔΑ στην ανακρίτρια, και ενώ περίμενα να απολογηθώ, είχε ήδη δημοσιευτεί σε ενημερωτικές ιστοσελίδες η προφυλάκισή μου. Ηταν σαν να μου έλεγαν ότι η απόφαση ήταν προαποφασισμένη. Παράλληλα, εκτιμώ ότι, επειδή υπήρχε η δική μου υπόθεση, τα παιδιά από την Πάτρα αποφυλακίστηκαν. Μακάρι να έβαλα ένα λιθαράκι σε όλο αυτό».
Συγκρίνοντας τις δύο υποθέσεις ο Θ. Κακούρης κάνει λόγο για fast track διαδικασίες και σημειώνει: «Τα παιδιά έμειναν στη φυλακή έναν μήνα και εγώ έμεινα 11 μήνες στον Κορυδαλλό. Η ανακρίτρια της δικής μου υπόθεσης είχε τρεις μήνες την υπόθεση στα χέρια της και δεν έκανε καμία κίνηση ως προς το να βρει στοιχεία για να βοηθήσει. Η μόνη κίνηση που έκανε ήταν να δει αν το μηχανάκι που είχα ήταν κλεμμένο, ενώ εμείς ζητούσαμε να ανοίξουν τα κινητά και να δουν το στίγμα, αν ήμουν στην περιοχή όταν έπιασε η φωτιά και πόσα άλλα. Δεν έκανε τίποτα απολύτως, μόνο όταν έγινε ένα δημοσίευμα, τότε έδωσε την υπόθεση να πάει παρακάτω».
«Αισθάνομαι τυχερός που αθωώθηκα στο δικαστήριο επειδή στην πραγματικότητα πέρασα από πέντε δικαστικές διαδικασίες και κέρδισα μόνο στη μία. Πέρασα από την ανακρίτρια και με προφυλάκισε· στο 6μηνο που έγινε η αυτεπάγγελτη επανεξέταση της προφυλάκισής μου, πάλι αποφάσισαν να μείνω στη φυλακή παρ’ όλο που ζητούσαμε να λάβουν υπόψη τους το πόρισμα της Πυροσβεστικής που αποδείκνυε την αθωότητά μου· στο δικαστήριο αθωώθηκα παμψηφεί· αλλά στο δικαστήριο για την αποζημίωση της άδικης προφυλάκισης μου είπαν ότι δεν δικαιούμαι τίποτα· προσέφυγα στον Αρειο Πάγο, που και πάλι δεν με δικαίωσε καθώς έκρινε ότι καλώς αποφάσισε το δικαστήριο για τη μη καταβολή αποζημίωσης. Οσο για τους ανακριτές, σε προφυλακίζουν και είναι στο απυρόβλητο, δεν μπορείς να προσφύγεις εναντίον τους».
* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Michael Moeseneder (Der Standard – Αυστρία), Lola García-Ajofrín και Inés Pérez Chávarri (El Confidencial – Ισπανία), Krasen Nikolov (Mediapool.bg – Βουλγαρία).
